नाम ‘कम्युनिस्ट’ तर चाल ‘साम्राज्यवादी’ : नेपाली कम्युनिस्ट र वामपन्थीकाे यथार्थ

✍️ प्रेम सागर पाैडेल

विश्वमा ‘कम्युनिस्ट’ वा ‘वामपन्थी’ भन्नासाथ साधारण मानिसको मानसमा एउटा छवि आउँछ, साम्राज्यवादको विरोध, पुँजीवादको अन्त्य, शोषणरहित समाज, अन्तर्राष्ट्रिय एकता, र सबभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, आफ्नो देशको सार्वभौमिकता र जनताको हितलाई सर्वोपरि राख्ने विचारधारा। तर नेपालको सन्दर्भमा यो परिभाषा उल्टो बन्न पुगेको छ। यहाँ ‘कम्युनिस्ट’ नाम धारण गर्ने राजनीतिक शक्तिहरूले इतिहासको हरेक महत्त्वपूर्ण मोडमा अमेरिका, युरोप र भारतको पक्षमा काम गरे, चीनको विकास र प्रभावलाई नेपालमा प्रवेश गर्न नदिन हरेक चाल चले, र आफूलाई ‘प्रगतिशील’ देखाउने नाटक गर्दै आए।

यो विडम्बना अब नेपाली जनताले खुलस्त देख्न थालेका छन्। तर यो केवल नेपालको मात्र कथा होइन। यो उपनिवेशपछिको विश्वको एउटा ठूलो परिघटनाको संकेत हो, जहाँ ‘वामपन्थी’ नामको प्रयोग सत्तामा पुग्ने, विदेशी शक्तिसँग सम्झौता गर्ने, र आफ्नै जनताको विकासको एजेन्डालाई धोका दिने एक प्रभावकारी हतियार बन्दै गयो।

नेपाली वामपन्थी दलहरूको अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको इतिहास हेर्दा एउटा स्पष्ट तथ्य सतहमा आउँछ। उनीहरूले कहिल्यै चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको बाटो पछ्याएनन्। उनीहरूले चीनको क्रान्तिकारी अनुभव, विकासको मोडेल, वा अन्तर्राष्ट्रिय अडानलाई कहिल्यै आत्मसात गरेनन्। बरु, उनीहरू सधैं अमेरिकी, युरोपेली र भारतीय नीतिका सुविधाजनक सहयोगी बनिरहे र अझैसम्म बनिरहेकै छन्।

२०१५ को नाकाबन्दी त्यसको ज्वलन्त उदाहरण हो। भारतले नेपालमा अर्ध–नाकाबन्दी लगाउँदा ती तथाकथित ‘वामपन्थी’ नेताहरूको मुखबाट एक शब्द विरोध निस्केन। उनीहरूले भारतको उक्त कदमलाई ‘आन्तरिक निर्णय’ ठानेर मौन बसे। देशभित्र थेग्न नसक्ने वातावरण सिर्जना भएपछि भारतसँग बार्गेनिङकाे शैलीमा घुर्की लगाएर तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले चीनबाट पेट्रोलियम पदार्थ ल्याउने हुँकार गरे। तर, आफुलाई उत्कृष्ट कम्युनिस्ट क्रान्तिकारी नेता दाबी गर्ने पुष्पकमल दाहालले चूँ बाेलेनन्। भारत रिसाउँछ भनेर उल्टो पाँचजना पूर्वप्रधानमन्त्रीले मिलेर देशमा विदेशी हस्तक्षेप बढेको भन्दै विज्ञप्ति जारी गरे। ओलीको नेतृत्वको सरकारले पनि ठाेस पहल गरेन। उल्टाे चीनबाट पेट्रोलियम पदार्थ ल्याउने स्विकृती पाएको हिमालयन ग्यास एण्ड पेट्रोलियम प्राेडक्ट प्रालिकाे स्विकृती क्याबिनेट बैठककाे निर्णयबाट खारेज गरिदिए। जब चीनले नेपाललाई आवश्यक पर्दा पेट्रोलियम पदार्थ र अन्य आपूर्ति सहयोग पुर्यायो। तब उनीहरूले ‘चीनको रणनीतिक चाल’, ‘नेपालको सार्वभौमिकता खतरामा’ जस्तो संकीर्ण प्रतिक्रिया दिए। यो नाटक विश्वले देख्यो। अहिलेसम्म चीनबाट पेट्रोलियम पदार्थ ल्याउने मार्ग प्रशस्त गरेनन्। र, देशलाई पेट्रोलियम पदार्थमा भारत निर्भर गराउन ठूलो भूमिका खेले।

एमसिसी प्रकरण अर्को उदाहरण हो। अमेरिकी सैन्य रणनीतिक योजनाको अंश मानिएको मिलेनियम च्यालेन्ज कर्पोरेसन (एमसिसी) सम्झौतालाई ‘कम्युनिस्ट’ दलहरूले कुनै गम्भीर बहस बिना पारित गराए। जबकि चिनियाँ सहयोगका कुनै पनि परियोजनालाई उनीहरूले ‘कर्जाको जाल’, ‘आर्थिक उपनिवेश’ जस्ता शब्दले ठोक्न कहिल्यै चुकेनन्। तर अमेरिकी ऋण र सैन्य गतिविधिलाई भने उनीहरूले ‘विकास साझेदारी’ को सुन्दर नाम दिए। प्रतिस्पर्धात्मक शैलीमा अमेरिकीकाे स्वागतमा सिंगो सरकारलाई परिचालन गरियो।

चीनले सन् १९७८ पछि अवलम्बन गरेको ‘सुधार र खुलापन’ नीतिले विश्वको सबभन्दा ठूलो गरिबी उन्मूलन, पूर्वाधार क्रान्ति, र प्रविधिको क्षेत्रमा उत्कृष्ट विकास हासिल गरेको देखिएको छ। चीनले आफ्नै ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र भौगोलिक यथार्थलाई आधार बनाएर ‘चिनियाँ विशेषताको समाजवाद’ को मोडेल निर्माण गरेको हो। यो मोडेलले विकासशील देशहरूका लागि नयाँ बाटो देखाएको छ।

तर नेपाली कम्युनिस्ट तथा ‘वामपन्थी’ नेतृत्वले यो सफलता देख्न चाहेन। उनीहरूले चीनको अनुभवलाई ‘नेपालको सन्दर्भमा लागू नहुने’ ठहर गरे। ‘भिन्नता’, ‘सन्दर्भको विविधता’, ‘लोकतन्त्रको मूल्य’ जस्ता पर्दा पछाडि लुकेर उनीहरूले नेपाली जनतालाई चीनको अनुभवबाट टाढा राखे।

वास्तविकता के हो भने, चीनको सफलताका आधारभूत सिद्धान्तहरू जस्तै दीर्घकालीन योजना, राज्यको प्राथमिकतामा पूर्वाधार, शिक्षा र प्रविधिमा ठूलो लगानी, स्थिर नेतृत्व, र राष्ट्रिय स्वार्थलाई पहिलो राख्ने नीति, यी कुनै पनि ‘चिनियाँ मात्र’ सिद्धान्त होइनन्। यी सिद्धान्तहरू कुनै पनि विकासशील देशले आफ्नो राष्ट्रिय स्वार्थअनुसार अवलम्बन गर्न सक्छ। तर नेपाली ‘वामपन्थी’ नेतृत्वले यो गर्न सकेन, किनभने त्यसको लागि आवश्यक छ इमानदारी, राष्ट्रप्रतिको प्रतिबद्धता, र सबभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, आफ्नो विचारधारालाई व्यवहारमा उतार्ने साहस।

नेपाली वामपन्थी दलहरूको अर्को प्रमुख विशेषता हो, भारतप्रतिको अस्वस्थ्य आशक्ति। यी दलहरू जति पटक सत्तामा आए, उति पटक भारतको प्राथमिकतालाई पहिलो स्थानमा राख्न बाध्य भए। खुला सीमाको समस्या, व्यापार अवरोध, नेपाली क्षेत्रमा भारतीय संरचनागत प्रभाव, यी कुनै पनि विषयमा उनीहरूले गम्भीर आवाज उठाएनन्।

जबकि चीनले कहिल्यै नेपालको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप गरेन। चीनले सधैं ‘पञ्चशील’ (पाँच शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वको सिद्धान्त) लाई आधार बनाएर नेपालसँग सम्बन्ध विस्तार गरेको छ। चिनियाँ नेतृत्वले बारम्बार भनेको छ कि नेपालको सार्वभौमिकता र स्वाधीनताको पूर्ण सम्मान गरिनेछ, र नेपालको विकास चीनको विकाससँग जोडिएको छ।

तर नेपाली ‘वामपन्थी’ नेतृत्वले यो सन्देशलाई सधैं ‘चीनको भूराजनीतिक रणनीति’ को रूपमा व्याख्या गरे। उनीहरूले चीनको मद्दतलाई ‘आफूसँग जोड्ने प्रयास’ भन्दा ‘नेपाललाई कमजोर बनाउने चाल’ ठाने। यो मानसिकताले नेपाललाई चीनको सफलताबाट टाढा राख्यो, र भारतको सुविधाजनक साझेदार बन्न बाध्य पार्यो।

नेपाली वामपन्थी नेताहरूको सबभन्दा उल्लेखनीय कला हो, एकै साथ सबै पक्षलाई खुसी पार्ने कला। उनीहरू एकै दिन अमेरिकी दूतावास, भारतीय दूतावास, र चिनियाँ दूतावासमा गएर ‘हामी तपाईंको पक्षमा छौं’ भन्ने सन्देश दिन सिपालु छन्। तर जब नेपाललाई साँच्चै आवश्यक पर्छ, अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा समर्थन, वा विकासको नयाँ साझेदारी, तब उनीहरू ‘तटस्थता’ र ‘सन्तुलित परराष्ट्र नीति’ को पर्दा पछाडि लुक्छन्।

यो नाटकको उद्देश्य एउटै छ सत्ता जोगाउने, विदेशी शक्तिहरूसँग सम्बन्ध सुमधुर राख्ने, र आफ्नो राजनीतिक भविष्य सुरक्षित गर्ने। जनताको विकास, गरिबी निवारण, राष्ट्रिय स्वाभिमान, यी सबै गौण बन्न पुग्छन्।

नेपालमा ‘कम्युनिस्ट’ शब्दको जुन सांस्कृतिक अर्थ बन्यो, त्यो पनि एक ठूलो विसंगति हो। चिनियाँ भाषामा ‘गोङछाङ दान’ (共产党) भन्ने शब्दको अर्थ हो ‘साझा सम्पत्तिको पार्टी’ वा ‘जनताको सेवामा समर्पित समूह’। चिनियाँ जनताले यो शब्दलाई सकारात्मक अर्थमा बुझे। चिनियाँ इतिहास, दर्शन र नैतिक परम्पराले यो शब्दलाई आत्मसात गरेको छ।

तर नेपाली सन्दर्भमा ‘कम्युनिस्ट’ शब्दको अर्थ उल्टो बन्यो। यसलाई ‘विद्रोही’, ‘संस्कृति विरोधी’, ‘अराजकता फैलाउने’, ‘हिंस्रक’, ‘जसले सबै परम्परा भत्काउँछ’ जस्तो अर्थमा बुझियो। यसको प्रमुख कारण हो नेपाली ‘वामपन्थी’ नेतृत्वले आफूलाई नेपाली समाजको सांस्कृतिक र ऐतिहासिक यथार्थसँग जोड्न नसक्नु।

चीनले जसरी आफ्नो प्राचीन दर्शन (कन्फ्युसियस, मेन्सियस, लाओजु, सुन त्सु) लाई समाजवादसँग जोडेर ‘चिनियाँ विशेषताको समाजवाद’ को रूपरेखा तयार गरे, त्यसैगरी नेपाली ‘वामपन्थी’ले पनि आफ्नो परम्परा, धर्म (हिन्दू–बौद्ध समन्वय), गाउँघरको सामूहिकताको संस्कृतिलाई समाजवादसँग जोड्न सक्थे। तर उनीहरूले त्यसो गरेनन्। बरु उनीहरूले पश्चिमी ‘प्रोलिटेरियट’ (सर्वहारा) शब्दको नेपाली अनुवाद ‘सर्वहारा’ लाई जसरी अर्थ लगाए, त्यसले पनि नकारात्मक धारणा बलियो बनायो। ‘सर्वहारा’ शब्द नेपालीमा ‘गाली’ को अर्थमा प्रयोग हुन्छ, जसले कम्युनिस्ट पार्टीलाई ‘असंस्कृत विद्रोही’ को छवि दियो।

नेपालको यो अवस्था केवल आफ्नै मात्र होइन। विश्वको धेरै विकासशील देशहरूमा ‘कम्युनिस्ट’ वा ‘वामपन्थी’ नामको दुरुपयोग गरेर, सत्तामा पुग्न, र विदेशी शक्तिसँग सम्झौता गर्ने प्रवृत्ति देखिएको छ। तर यसको एउटा ठूलो अपवाद हो, चीन। चीनले देखायो कि ‘कम्युनिस्ट’ हुनु भनेको ‘पश्चिमको अनुकरण गर्नु’ होइन। कम्युनिस्ट हुनु भनेको आफ्नो समाजको वास्तविकतालाई बुझ्नु, आफ्नो सांस्कृतिक जरासँग जोडिनु, र विश्वका अन्य सफल अनुभवहरूलाई आत्मसात गर्दै आफ्नो बाटो बनाउनु हो।

सोभियत संघ पतनपछि धेरैले ‘समाजवादको अन्त्य’ भनेर घोषणा गरे। तर चीन त्यसको उल्टो उदाहरण बन्यो। चीनले सन् १९९० को दशकमा नै ‘पश्चिमी संकथन’ लाई खारेज गर्यो, र ‘बजार अर्थतन्त्र’, ‘राष्ट्रिय पुनरुत्थान’, ‘मौलिक संस्कृति’ र ‘समाजवाद’ बीचको तार्किक सम्बन्ध स्थापित गर्यो। यही समयमा जापानी कम्युनिस्ट पार्टीका तत्कालीन अध्यक्षले चिनियाँ सामाजिक विज्ञान प्रतिष्ठानमा भनेका थिए- ‘समाजवादको पतन भएको होइन, समाजवाद कार्यान्वयन गर्ने सोभियत राज्य संरचनाको पतन भएको हो।’ चीनले यस सत्यलाई स्वीकार गर्यो, र त्यही आधारमा उभिएर आफ्नो यात्रा जारी राख्यो।

तर नेपाली ‘वामपन्थी’ले त्यो सत्य बुझ्न चाहेन। उनीहरूले सोभियतको गल्ती दोहोर्याए स्थानीय यथार्थलाई बेवास्ता गर्दै, अर्काको मोडेल कपी गर्न खोजे, र असफल भए। अर्कोतर्फ, उनीहरूले पश्चिमी ‘लोकतन्त्र’, ‘मानवअधिकार’, ‘मिडिया स्वतन्त्रता’ को ब्यानर त उचाले, तर जनताको रोजीरोटी, स्वास्थ्य, शिक्षा, पूर्वाधारको मूलभूत समस्या समाधान गर्न सकेनन्।

नेपालजस्तो भूपरिवेष्ठित, स्रोतसाधनको कमी भएको, र पूर्वाधार विकासको प्रारम्भिक चरणमा रहेको मुलुकलाई चीनको मोडेलले धेरै कुरा दिन सक्छ। स्थिर नेतृत्व, दीर्घकालीन योजना, पूर्वाधारमा ठूलो लगानी, शिक्षा र प्रविधिको प्राथमिकता, र सबभन्दा महत्त्वपूर्ण विदेशी हस्तक्षेपबिना विकासको बाटो। तर यी सबैको लागि चाहिन्छ इमानदारी र राष्ट्रिय हितलाई पहिलो स्थानमा राख्ने सोंच।

नेपालको ‘कम्युनिस्ट’ नेतृत्वले आफ्नो व्यक्तिगत र पार्टीको स्वार्थलाई राष्ट्रिय हितभन्दा माथि राख्यो। उनीहरूले अमेरिका, युरोप, भारतको समर्थन आफ्नो सत्ता जोगाउन प्रयोग गरे, तर चीनको सफल अनुभवलाई आत्मसात गर्न असफल भए। यो असफलता नेपाली जनताको लागि एउटा लामो त्रासदी बन्यो।

‘कम्युनिस्ट’ हुनुको अर्थ भनेको साम्राज्यवादको विरोध गर्नु हो, विदेशी हस्तक्षेपलाई अस्वीकार गर्नु हो, आफ्नो देशको सार्वभौमिकता र जनताको हितलाई पहिलो राख्नु हो। तर नेपालका तथाकथित ‘कम्युनिस्ट’ नेताहरूले यो परिभाषा उल्टो बनाए। उनीहरू साम्राज्यवादका सुविधाजनक साझेदार बने, विदेशी हस्तक्षेपलाई निम्तो दिए, र आफ्नो सत्ता र पकेट बचाउन जनताको हितलाई बलिदान दिए।

नेपाली जनताले अब यो खेल चिन्न सक्नुपर्छ। कम्युनिस्ट हुनु भनेको केवल नामको पार्टी होइन, यो एउटा जीवनशैली र विचारधारा हो। चीनले त्यो विचारधारालाई व्यवहारमा उतारेर देखायो। नेपालको ‘वामपन्थी’ नेतृत्वले आफ्नो मौलिक परम्परा, संस्कृति, र जनताको भावनालाई बुझ्न सकेन। त्यसैले उनीहरूको पार्टी ‘घाम’ भयो, ‘तारा’ भयो, तर जनताको मनको ‘विश्वास’ बन्न सकेन।

आज आवश्यक छ नामको कम्युनिस्ट होइन, कर्मको कम्युनिस्टको खोजी। जसले नेपालको विकासको लागि चीनको अनुभवबाट सिक्न सकोस्। तर आफ्नो मौलिक पहिचान र स्वाभिमान पनि जोगाउन सकोस्। जसले अमेरिका, भारत र युरोपलाई ‘मालिक’ मान्ने होइन, आफ्नो जनतालाई ‘स्वामी’ ठानोस्।

त्यस्तो कम्युनिस्ट नेपाललाई अहिले नै चाहिएको छ। नत्र, ‘कम्युनिस्ट’ नाम धारण गर्नेहरूको यो धोका र नाटकको इतिहास अर्को पुस्तासम्म दोहोरिइरहनेछ।

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।