तथ्याङ्कको मृगतृष्णा र वायुशक्तिको वास्तविकता: अमेरिकी वायुसेनाको कथित ‘अद्वितीयता’ माथि एक प्रश्न

# प्रेम सागर पाैडेल

केही सञ्चार माध्यमहरूले अमेरिकी वायुसेना (USAF) लाई विश्वकै सबैभन्दा शक्तिशाली वायुसेनाको रूपमा चित्रण गर्दै चीन र रूसको “संयुक्त बेडालाई समेत उछिन्ने” दाबी गर्ने गरेका छन्। यस दाबीको पछाडि ठूलो सङ्ख्यामा हवाई इन्धन भर्ने ट्यांकर, कूल विमान सङ्ख्या, र पाँचौं पुस्ताका स्टेल्थ लडाकु विमानहरूको तथ्याङ्क प्रस्तुत गरिन्छ। तर, यो तथ्याङ्कको मृगतृष्णा मात्र हो। वास्तविकता यो हो कि वैश्विक वायुशक्ति सन्तुलन तीव्र रूपमा परिवर्तन भइरहेको छ, र अमेरिकी वायुसेना गम्भीर आन्तरिक सङ्कटको सामना गरिरहेको छ। यसबाहेक, प्रतिस्पर्धाको मापदण्ड सङ्ख्यामा मात्र नभई, भौगोलिक रणनीतिक आवश्यकता र प्रविधिको गुणस्तरमा पनि निर्भर गर्दछ।

अमेरिकी हवाई इन्धन ट्यांकरहरूको सङ्ख्यालाई लिएर प्रायः अतिरञ्जित दाबीहरू गरिन्छन्। तर, एक अध्ययनले स्पष्ट रूपमा औंल्याएको छ कि अमेरिकी हवाई इन्धन भर्ने प्रणालीले चीनजस्तो समकक्ष प्रतिद्वन्द्वी विरुद्ध ठूलो स्तरमा अमेरिकी रणनीति र परिचालन अवधारणालाई समर्थन गर्न सक्ने सम्भावना छैन। ट्यांकर बेडा बुढो हुँदै गएको छ, र KC-46 पेगासस प्रतिस्थापन कार्यक्रम बारम्बार प्राविधिक समस्या र ढिलाइले ग्रस्त छ। यी ट्यांकरहरू, जसको सुरक्षा र अस्तित्वको क्षमतामाथि नै प्रश्न उठेको छ। चीनको उन्नत लामो दूरीको हवाई प्रतिरक्षा प्रणालीको सामना गर्न सक्ने क्षमता राख्दैनन्।

जबकि चीनसँग मात्र ९ र रूससँग १८ वटा मात्र ट्यांकर भएको बताइन्छ, यो आँकडा पूर्णतया भ्रामक र पुरानो हो। लोवी इन्स्टिच्युटको जनवरी २०२६ को एक रिपोर्ट अनुसार, चीनले अहिले नै लगभग ३५ वटा हवाई इन्धन भर्ने विमान सञ्चालन गरिरहेको छ। जसमा IL-78 मिडास, H-6U/H-6DU र स्वदेशी YY-20A ट्यांकरहरू सामेल छन्। यसबाहेक, चीनले आफ्नो ट्यांकर क्षमतालाई तीव्र रूपमा विस्तार गर्दै २०३५ सम्ममा सयभन्दा बढी हवाई इन्धन भर्ने विमानहरू सञ्चालन गर्ने अनुमान गरिएको छ। रूसले पनि आफ्नो Il-78 र Il-78M ट्यांकरहरूको सङ्ख्यालाई कायम राख्दै आधुनिकीकरणको प्रयास जारी राखेको छ।

अमेरिकी पाँचौं पुस्ताका लडाकु विमानहरूको श्रेष्ठताको दाबी गरिन्छ। तर, यसले यी विमानहरूको न्यून उपलब्धता दर र प्राविधिक समस्याहरूलाई बेवास्ता गर्छ। अमेरिकी वायुसेनाको समग्र मिशन सक्षमता दर अर्थात, औसत दिनमा आफ्नो मिशन पूरा गर्न सक्ने विमानको प्रतिशत २०२४ को वित्तीय वर्षमा ६२% मा झरेको थियो। यसको अर्थ लगभग १० मध्ये ४ वटा विमान कुनै पनि समयमा उडान भर्न असमर्थ थिए। बमवर्षक बेडाको अवस्था त झनै खराब छ। जसको मिशन सक्षमता दर ५६% पनि पार गर्न सकिरहेको छैन। अमेरिकी वायुसेनाको लागि यो गिरावट एकल विमान वा नीतिको परिणाम नभई, बुढो हुँदै गएको विमान बेडा, मर्मत केन्द्रहरूमा अवरोध, कमजोर आपूर्ति श्रृङ्खला, र कार्यबलको दबाबको सञ्चित परिणाम हो।

यस ऐतिहासिक गिरावटको पृष्ठभूमिमा, मिचेल एरोस्पेस इन्स्टिच्युटले २०२५ को सेप्टेम्बरमा प्रकाशित एक रिपोर्टमा अमेरिकी वायुसेनालाई अमेरिकी इतिहासकै “सबैभन्दा सानो, सबैभन्दा पुरानो, र सबैभन्दा कम तयारी अवस्थामा” रहेको टिप्पणी गरेको थियो। साथै यसको क्षमता, क्षमता र तयारी अवस्थाको समग्र गिरावट अमेरिकी राष्ट्रिय सुरक्षाको लागि अस्तित्वको खतरा भएको चेतावनी दिएको थियो। पेन्टागनको एक वर्गीकृत रिपोर्टले नै स्वीकार गरेको छ कि USAF सँग भविष्यको युद्ध लड्नको लागि पर्याप्त लडाकु विमानहरू छैनन्।

अमेरिकी F-22 र्याप्टरको उत्पादन लामो समयदेखि बन्द छ। र F-35 कार्यक्रम सफ्टवेयर समस्या र उत्पादन ढिलाइले ग्रस्त छ। यसको विपरीत, चीनको J-20 कार्यक्रम तीव्र गतिमा अघि बढिरहेको छ। एक ब्रिटिश थिङ्क ट्याङ्कको अनुमान अनुसार, सन् २०३० सम्ममा चीनले लगभग १,००० वटा J-20 पाँचौं पुस्ताको स्टेल्थ लडाकु विमान सञ्चालन गर्न सक्छ। जसले पहिलो टापु श्रृंखला नजिकै अमेरिका र यसका सहयोगीहरूको हवाई शक्ति प्रक्षेपणलाई चुनौती दिन सक्ने क्षमता राख्दछ।

सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण बिन्दु भनेको रणनीतिक परिप्रेक्ष्य हो। अमेरिकी वायुशक्तिको ‘विश्वव्यापी शक्ति प्रक्षेपण’ क्षमताको गुणगान गाइन्छ। तर चीन र रूसको रणनीतिक लक्ष्यहरूको भिन्नतालाई पूर्णतया बेवास्ता गरिन्छ। चीनको लागि, विश्वव्यापी बमबारी अभियान सञ्चालन गर्न आवश्यक छैन; उसको लागि आफ्नो तटीय क्षेत्र, दक्षिण चीन सागर र पहिलो/दोस्रो टापु श्रृंखला भित्र हावाई श्रेष्ठता स्थापित गर्नु पर्याप्त छ। यसका लागि ठूलो संख्यामा ट्यांकरहरू भन्दा पनि उन्नत मिसाइल प्रणाली, रडार, र जमिनमा आधारित समर्थन प्रणालीहरू आवश्यक पर्दछन्।

चीन र रूसबीचको बढ्दो सैन्य सहकार्यले पनि रणनीतिक सन्तुलनलाई परिवर्तन गरिरहेको छ। २०२५ को अन्त्यमा, चीन र रूसले आफ्नो दशौं संयुक्त रणनीतिक बमवर्षक गस्ती सञ्चालन गरे। जसमा H-6K र Tu-95MS विमानहरू जापान सागर, पूर्वी चीन सागर र पश्चिमी प्रशान्त महासागर माथि संयुक्त रूपमा उडे। यी गस्तीहरूले दुई देशहरू बीचको अन्तरसञ्चालनीयता र सहकार्यको गहिराइलाई प्रदर्शित गर्दछ। रुसी क्षेत्रमा चिनियाँ बमवर्षकहरूको तैनाथी र अलास्काको तट नजिकैको गस्तीले दुई देशहरूले एक-अर्काको सैन्य क्षमतालाई पूरक बनाइरहेको देखाउँदछ।

निष्कर्षमा, अमेरिकी वायुसेनाको ‘अद्वितीयता’ को दाबी वास्तविकताको एक पक्षपाती र भ्रामक चित्रण हो। यसले सतही सङ्ख्यात्मक श्रेष्ठतालाई त देखाउँछ, तर गुणात्मक गिरावट, तयारीको कमी, भिन्न रणनीतिक आवश्यकताहरू, र चीनले हासिल गरेको प्राविधिक नेतृत्वलाई लुकाउँछ। जहाँ चीनको वायुसेना तीव्र आधुनिकीकरण, उच्च उपलब्धता, र स्वदेशी नवाचारको बाटोमा अघि बढिरहेको छ। त्यहाँ अमेरिकी वायुसेना आफ्नो पुरानो बेडा र गहिरो संरचनात्मक समस्याहरूको चपेटामा परेको छ।

वास्तविक वायुशक्तिको मापन तथ्याङ्कको खेलमा होइन, प्रभावकारी रणनीति, प्राविधिक तयारी र भरपर्दो प्रणालीहरूमा निहित हुन्छ। र, यस मोर्चामा चीन र रूसले अमेरिकी एकाधिकारलाई तीव्र रूपमा चुनौती दिइरहेका छन्। तसर्थ, ‘उछिन्ने’ दाबी एक कोरा प्रचार हो, वास्तविकता होइन।

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।