सिमेन्ट र संस्कारको सेतु : जब इन्जिनियरिङले वास्तुशास्त्रलाई भेट्छ

# अरूण सुवेदी उपाध्याय

वर्तमान निर्माण प्रविधिको युगमा भवन केवल संरचनात्मक इकाइ मात्र नभई मानव जीवनको भौतिक, मनोवैज्ञानिक तथा वातावरणीय सन्तुलनसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित प्रणालीका रूपमा विकसित भएको छ। यस सन्दर्भमा प्राचीन वास्तुशास्त्रीय सिद्धान्त र आधुनिक इन्जिनियरिङ अभ्यासबीचको अन्तरसम्बन्धलाई समन्वयात्मक दृष्टिले अध्ययन गर्नु आवश्यक देखिन्छ।

वास्तुशास्त्र प्राचीन भारतीय ज्ञान परम्परामा आधारित भवन निर्माण विज्ञान हो, जसले स्थान चयन, दिशा निर्धारण, भूसंरचना, प्रकाश, वायु प्रवाह तथा ऊर्जा सन्तुलनलाई समग्र रूपमा विश्लेषण गर्दछ। यसको मूल उद्देश्य मानव जीवनमा भौतिक तथा मानसिक सन्तुलन स्थापित गर्नु हो। शास्त्रीय सन्दर्भमा भनिएको छ, “वास्तुशास्त्रं प्रवक्ष्यामि लोकानां हितकाम्यया” अर्थात् लोककल्याणको उद्देश्यले वास्तुशास्त्रको व्याख्या गरिन्छ।

वास्तुशास्त्र अनुसार भवन निर्माणमा दिशा, कोण, अनुपात तथा प्राकृतिक तत्वहरूको असन्तुलन भएमा त्यसलाई वास्तु दोष भनिन्छ। यस्ता असन्तुलनहरूले आवासीय तथा कार्यस्थल वातावरणमा असुविधा, अस्थिरता वा अप्रत्यक्ष मनोवैज्ञानिक प्रभाव उत्पन्न गर्न सक्ने मान्यता रहिआएको छ। “यत्र दोषः स्थितो गृहे, तत्र क्लेशो निवासिनाम्” अर्थात् जहाँ घरमा दोष हुन्छ, त्यहाँ बसोबासकर्तामा असन्तोष उत्पन्न हुन्छ।

आधुनिक सिभिल तथा आर्किटेक्चरल इन्जिनियरिङले भवन निर्माणलाई संरचनात्मक सुरक्षा, सेवा सुविधा, ऊर्जा दक्षता तथा दीर्घकालीन टिकाउपनका आधारमा मूल्याङ्कन गर्दछ। हालको समयमा ‘दिगो डिजाइन’, ‘जलवायु उत्तरदायी वास्तुकला’ तथा ‘मानव केन्द्रित योजना’ जस्ता अवधारणाहरू प्रमुख रूपमा विकसित भएका छन्, जसले परम्परागत वास्तु सिद्धान्तसँग कार्यात्मक समानता प्रस्तुत गर्दछ। “यथा भूमिः तथा निर्माणं, यथा निर्माणं तथा फलम्” अर्थात् भूमिको गुणस्तरअनुसार निर्माण हुन्छ र निर्माणअनुसार परिणाम प्राप्त हुन्छ।

दुवै प्रणाली भिन्न पद्धतिमा आधारित भए पनि केही आधारभूत तत्वहरूमा उल्लेखनीय समानता पाइन्छ। पहिलो, दिशा निर्धारण एवं सूर्य प्रकाश व्यवस्थापन। दोस्रो, प्राकृतिक वायु प्रवाह नियन्त्रण। तेस्रो, भूप्राविधिक स्थिरता तथा भूसंरचना विश्लेषण। र चौथो, तापीय सुविधा तथा ऊर्जा सन्तुलन। “दिशासु संस्थितं विश्वं दिशाभिः परिपाल्यते” अर्थात् सम्पूर्ण विश्व दिशाहरूमा आधारित भई सन्तुलित रूपमा सञ्चालन हुन्छ। यसले आधुनिक साइट प्लानिङ र ओरिएन्टेसन विश्लेषणसँग सैद्धान्तिक समानता दर्शाउँछ।

वास्तु दोषलाई समकालीन दृष्टिमा ‘स्थानिय डिजाइन असन्तुलन’ को रूपमा व्याख्या गर्न सकिन्छ। यसलाई इन्जिनियरिङ उपायहरूद्वारा प्रभावकारी रूपमा सुधार गर्न सकिन्छ, जसमा संरचनात्मक पुनर्विन्यास, दिनको उज्यालोको अनुकूलन, वायु प्रवाह सुधार प्रणाली, कार्यात्मक स्थान योजना र वातावरणीय भूदृश्य एकीकरण पर्दछन्। “सन्तुलितं यदा रूपं, तदा शान्तिर्न संशयः” अर्थात् जहाँ सन्तुलन हुन्छ, त्यहाँ शान्ति सुनिश्चित हुन्छ।

आधुनिक निर्माण व्यवस्थामा परम्परागत वास्तुशास्त्र र इन्जिनियरिङबीच प्रतिस्पर्धात्मक होइन, सहकार्यात्मक सम्बन्ध आवश्यक छ। वास्तुशास्त्रले अनुभवजन्य र सांस्कृतिक ज्ञान प्रदान गर्दछ भने इन्जिनियरिङले त्यसलाई वैज्ञानिक विश्लेषण र प्राविधिक प्रमाणीकरणमार्फत परिष्कृत गर्दछ। “ज्ञानं च विज्ञानं च सम्यक् युक्तं हि जीवनम्” अर्थात् ज्ञान र विज्ञानको उचित समन्वय नै समुन्नत जीवन हो।

निष्कर्षमा, वास्तु, वास्तुशास्त्र र वास्तु दोषको अवधारणालाई आधुनिक इन्जिनियरिङसँग तुलना गर्दा स्पष्ट हुन्छ कि दुवै प्रणालीको अन्तिम लक्ष्य मानव जीवनलाई सुरक्षित, व्यवस्थित र सन्तुलित बनाउनु हो। यस कारण, समकालीन इन्जिनियरिङ अभ्यासमा परम्परागत वास्तुशास्त्रीय सिद्धान्तहरूको वैज्ञानिक पुनर्व्याख्या र समावेशीकरणले निर्माण क्षेत्रलाई अझ दिगो, प्रभावकारी तथा मानव केन्द्रित बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्न सक्छ।