गणतन्त्रको मूल्य र नागरिक अपेक्षा

नेपालले सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गरेको १८ वर्ष पूरा गरी १९औँ गणतन्त्र दिवस मनाइरहेको छ। यो दिन केवल पात्रोको एउटा औपचारिक दिवस होइन, नेपाली जनताको लामो संघर्ष, बलिदान, त्याग र परिवर्तनप्रतिको अटुट विश्वासको ऐतिहासिक स्मरण हो। २४० वर्ष लामो राजतन्त्र अन्त्य गरी जननिर्वाचित संविधानसभाबाट गणतन्त्र घोषणा हुनु नेपाली राजनीतिक इतिहासको निर्णायक मोड थियो।

गणतन्त्रको मूल अर्थ जनता सर्वोच्च हुन् भन्ने मान्यता हो। राज्यसत्ता कुनै वंश, परिवार वा सीमित शक्ति केन्द्रको सम्पत्ति होइन, जनताको अधिकार र जनादेशमा आधारित व्यवस्था हो भन्ने सिद्धान्त नै गणतन्त्रको आत्मा हो। यही कारण गणतन्त्र दिवस वंशीय शासनमाथि जनताको विजयको उत्सव पनि हो।

तर गणतन्त्र केवल शासन प्रणाली परिवर्तनको नाम होइन। यसको सफलता जनताको जीवनमा आएको परिवर्तनबाट मापन गरिनुपर्छ। संविधान, संस्था र अधिकारका भाषा कागजमा मात्र सीमित रहे भने गणतन्त्रको वास्तविक अर्थ कमजोर हुन्छ। समाजको सबैभन्दा पिँधमा रहेका नागरिकले शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, न्याय, सुरक्षा, सम्मान र समान अवसरको अनुभूति गर्न सके मात्र गणतन्त्र सार्थक हुन्छ।

१८ वर्षको अवधिमा नेपालले महत्वपूर्ण राजनीतिक उपलब्धि हासिल गरेको छ। संविधानसभाबाट संविधान निर्माण भयो। संघीयता, समावेशिता, समानुपातिक प्रतिनिधित्व, धर्मनिरपेक्षता, सामाजिक न्याय र नागरिक सर्वोच्चता संस्थागत भए। स्थानीय तहसम्म अधिकार पुगे। महिला, दलित, आदिवासी जनजाति, मधेशी, थारू, मुस्लिम, पिछडिएका वर्ग र क्षेत्रको प्रतिनिधित्व बढ्यो। यी उपलब्धि सामान्य होइनन्।

तर उपलब्धिसँगै गम्भीर प्रश्नहरू पनि छन्। नागरिकले खोजेको सुशासन अझै पूर्ण रूपमा महसुस गर्न सकेका छैनन्। भ्रष्टाचार, बेरोजगारी, महँगी, कमजोर सेवा प्रवाह, ढिलासुस्ती, अवसरको असमान वितरण र राजनीतिक अस्थिरताले गणतन्त्रप्रतिको जनविश्वासलाई चुनौती दिएको छ। आम नागरिकले व्यवस्था बदलिए पनि आफ्नो जीवनमा अपेक्षित परिवर्तन नआएको गुनासो गरिरहेका छन्।

गणतन्त्रलाई बलियो बनाउने पहिलो आधार सुशासन हो। राज्यका निकाय पारदर्शी, जवाफदेही र जनमुखी हुनुपर्छ। सार्वजनिक पद सेवा गर्ने जिम्मेवारी हो, विशेषाधिकार होइन भन्ने भावना व्यवहारमा देखिनुपर्छ। भ्रष्टाचारमाथि निष्पक्ष छानबिन, सेवा प्रवाहमा सरलता, प्रशासनमा अनुशासन र कानुनी शासनको दृढ अभ्यासबिना गणतन्त्रप्रतिको विश्वास बलियो हुन सक्दैन।

दोस्रो आधार आर्थिक न्याय हो। राजनीतिक अधिकार प्राप्त भए पनि रोजगारी नपाएर युवा विदेशिन बाध्य छन् भने गणतन्त्र अपूरो रहन्छ। उत्पादन वृद्धि, उद्यमशीलता, कृषि आधुनिकीकरण, उद्योग विस्तार, पर्यटन प्रवर्द्धन, सूचना प्रविधि, सीप विकास र स्वदेशमै सम्मानजनक रोजगारी सिर्जना आजको प्रमुख आवश्यकता हो। गणतन्त्रको स्थायित्व नागरिकको आर्थिक सुरक्षासँग पनि जोडिएको छ।

तेस्रो आधार सामाजिक न्याय र समावेशिता हो। गणतन्त्रले सबै नागरिकलाई समान सम्मान दिनुपर्छ। कानुनमा समानता भए पनि व्यवहारमा विभेद कायम रह्यो भने लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको उद्देश्य पूरा हुँदैन। राज्यको स्रोत, अवसर र सेवा सबै वर्ग, समुदाय, क्षेत्र र लिङ्गसम्म न्यायोचित रूपमा पुग्नुपर्छ।

चौथो आधार लोकतान्त्रिक संस्कार हो। गणतन्त्र केवल निर्वाचन जित्ने र सरकार बनाउने प्रणाली होइन। यो असहमतिको सम्मान गर्ने, आलोचनालाई स्वीकार गर्ने, नागरिक स्वतन्त्रता जोगाउने र संस्थालाई बलियो बनाउने संस्कृति हो। दल, नेता, सरकार, विपक्ष, नागरिक समाज र मिडिया सबैले लोकतान्त्रिक मर्यादा पालना गर्नुपर्छ। गणतन्त्रलाई दलगत स्वार्थभन्दा माथि राख्न सक्नु आजको आवश्यकता हो।

यो दिवस सहिद, बेपत्ता योद्धा, घाइते, आन्दोलनकारी र परिवर्तनका लागि संघर्ष गर्ने सबैप्रति सम्मान व्यक्त गर्ने अवसर पनि हो। उनीहरूको बलिदान कुनै दल वा समूहको निजी सम्पत्ति होइन, राष्ट्रको साझा इतिहास हो। त्यसैले गणतन्त्रको रक्षा र विकास सबैको साझा दायित्व हो।

आजको प्रमुख प्रश्न गणतन्त्र चाहिन्छ कि चाहिँदैन भन्ने होइन। प्रश्न हो, गणतन्त्रलाई कसरी अझ जनमुखी, न्यायपूर्ण, सुशासित र परिणाममुखी बनाउने? गणतन्त्रको विकल्प पछाडि फर्किनु होइन, अझ उन्नत, परिपक्व र जनजीवनसँग जोडिएको गणतन्त्र निर्माण गर्नु हो।

१९औँ गणतन्त्र दिवसले हामी सबैलाई गम्भीर आत्मसमीक्षाको सन्देश दिएको छ। राजनीतिक परिवर्तनलाई अब सामाजिक र आर्थिक रूपान्तरणमा बदल्नुपर्छ। नाराभन्दा नीति, भाषणभन्दा परिणाम, सत्ताभन्दा सेवा र अधिकारसँगै जिम्मेवारीलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

गणतन्त्रलाई बलियो बनाउने काम सरकार वा दलहरूको मात्र होइन, राज्यका सबै संस्था, नागरिक समाज, मिडिया, निजी क्षेत्र, युवा पुस्ता र आम नागरिकको साझा जिम्मेवारी हो। तर नेतृत्वमा रहेकाहरूको जिम्मेवारी सबैभन्दा बढी हुन्छ। उनीहरूले जनविश्वासको सम्मान गर्दै सुशासन, विकास, न्याय र समृद्धिको बाटोमा इमानदारीपूर्वक काम गर्न सके गणतन्त्रको अर्थ अझ गहिरो हुनेछ।

१९औँ गणतन्त्र दिवसको मूल सन्देश यही हो: गणतन्त्रलाई औपचारिक उत्सवमा सीमित नगरौँ, यसलाई नागरिकको जीवनमा अनुभूति हुने व्यवस्था बनाऔँ। जनताको त्यागबाट आएको गणतन्त्र जनताकै हितमा समर्पित हुनुपर्छ।