रुस दिवस, बहुध्रुवीय विश्व र दक्षिण एसियाका लागि मस्कोको रणनीतिक सन्देश

# प्राभ्दिष्ट (Правдист)

रुसको राष्ट्रिय दिवस केवल एउटा राष्ट्रको औपचारिक उत्सव होइन। यो आधुनिक विश्व व्यवस्थामा रुसले आफूलाई कसरी परिभाषित गरिरहेको छ, आफ्ना ऐतिहासिक अनुभवहरूबाट कसरी शक्ति निर्माण गरिरहेको छ, र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा नयाँ सन्तुलनको खोजीलाई कसरी अघि बढाइरहेको छ भन्ने बुझ्ने एउटा महत्वपूर्ण राजनीतिक, कूटनीतिक र सभ्यतागत अवसर पनि हो।

आजको रुसलाई केवल युरोपेली वा युरेसियाली शक्ति भनेर मात्र बुझ्न मिल्दैन। यो ऊर्जा, रक्षा, अन्तरिक्ष, विज्ञान, कृषि, प्रविधि, कूटनीति, संस्कृति र वैकल्पिक विश्व–व्यवस्थाको बहसमा प्रभावशाली भूमिका खेलिरहेको एक ठूलो सभ्यतागत राष्ट्र हो। पश्चिमी प्रतिबन्ध, भूराजनीतिक दबाब र सूचना युद्धका बीच पनि रुसले देखाएको आर्थिक अनुकूलन क्षमता, रणनीतिक धैर्य र कूटनीतिक सक्रियताले उसको विश्वव्यापी भूमिकालाई झन स्पष्ट बनाएको छ।

रुसको शक्ति केवल सैन्य वा ऊर्जा स्रोतमा सीमित छैन। उसका विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था, अन्तरिक्ष कार्यक्रम, परमाणु प्रविधि, कृषि उत्पादन क्षमता, प्राकृतिक स्रोत, विशाल भूगोल, सांस्कृतिक विविधता र ऐतिहासिक स्मृतिले उसको राष्ट्रिय संरचनालाई मजबुत बनाएका छन्। रुसले आफूलाई बारम्बार संकटबाट उठ्ने, दबाबलाई अवसरमा बदल्ने र दीर्घकालीन रणनीतिका साथ अघि बढ्ने राष्ट्रका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको छ।

राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले सन् २०२६ लाई ‘रुसका जनताको एकता वर्ष’ घोषणा गर्नु पनि यही व्यापक सन्दर्भसँग जोडिएको छ। रुस बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुधार्मिक संरचना भएको विशाल राष्ट्र हो। यस्तो देशमा राष्ट्रिय एकता केवल भावनात्मक नारा होइन, राज्य सञ्चालन, सुरक्षा, विकास र अन्तर्राष्ट्रिय पहिचानको आधार हो। रुसको राष्ट्रिय दिवसका अवसरमा विश्वका विभिन्न देशमा आयोजना गरिएका कार्यक्रमहरूले पनि यही सन्देश दिएका छन्। रुस आफ्नो ऐतिहासिक आत्मविश्वास, सांस्कृतिक गौरव र बहुध्रुवीय विश्वदृष्टिका साथ अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा सक्रिय छ।

आजको विश्व एकध्रुवीय प्रभुत्वबाट क्रमशः बहुध्रुवीय संरचनातर्फ अघि बढिरहेको छ। यस प्रक्रियामा रुस, चीन, भारत, ब्रिक्स सदस्य राष्ट्रहरू, मध्य एसिया, पश्चिम एसिया, अफ्रिका र ल्याटिन अमेरिकाका उदीयमान शक्तिहरूले नयाँ ढंगले भूमिका खेलिरहेका छन्। रुसले यस परिवर्तनलाई केवल शक्ति सन्तुलनको रूपमा मात्र होइन, न्यायपूर्ण, समान, सार्वभौमसत्ता–आधारित र परस्पर सम्मानमा आधारित विश्व व्यवस्थाको बहसका रूपमा प्रस्तुत गरिरहेको छ।

रुसको दृष्टिमा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको आधार संयुक्त राष्ट्रसंघको बडापत्र, सार्वभौम समानता, आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगर्ने सिद्धान्त र सुरक्षा अविभाज्यताको अवधारणा हुनुपर्छ। यही कारण रुसले बारम्बार ‘न्यायपूर्ण बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्था’को अवधारणा अघि सारेको छ। यो अवधारणा विशेषगरी ती देशहरूका लागि आकर्षक देखिन्छ, जसले लामो समयदेखि बाह्य दबाब, आर्थिक निर्भरता, राजनीतिक हस्तक्षेप वा असमान अन्तर्राष्ट्रिय संरचनाको अनुभव गरेका छन्।

दक्षिण एसिया यही कारणले रुसका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण क्षेत्र हो। यो क्षेत्र विश्व जनसंख्याको ठूलो हिस्सा, युवा श्रमशक्ति, तीव्र आर्थिक सम्भावना, ऊर्जा आवश्यकता, सामुद्रिक पहुँच, हिमालयी सुरक्षा, हिन्द महासागर, मध्य एसिया र पश्चिम एसियासँग जोडिएको संवेदनशील भू–रणनीतिक स्थान हो। भारत, पाकिस्तान, बंगलादेश, नेपाल, श्रीलंका, माल्दिभ्स, भुटान र अफगानिस्तानको समग्र भू–राजनीतिक अवस्थाले दक्षिण एसियालाई २१औँ शताब्दीको विश्व रणनीतिमा केन्द्रीय बनाएको छ।

रुस र भारतबीचको सम्बन्ध ऐतिहासिक रूपमा गहिरो, स्थिर र रणनीतिक छ। ऊर्जा, रक्षा, अन्तरिक्ष, प्रविधि, शिक्षा, औषधि, व्यापार र बहुपक्षीय मञ्चहरूमा दुवै देशबीचको सहकार्य आज पनि महत्वपूर्ण छ। भारतले आफ्नो बहुपक्षीय विदेश नीति, रणनीतिक स्वायत्तता र ऊर्जा सुरक्षाको सन्दर्भमा रुससँगको सम्बन्धलाई निरन्तरता दिँदै आएको छ। यसले दक्षिण एसियामा रुसको दीर्घकालीन उपस्थिति र विश्वसनीयता बलियो बनाएको छ।

तर पछिल्ला वर्षहरूमा रुसले दक्षिण एसियालाई केवल भारत केन्द्रित दृष्टिले मात्र हेर्ने पुरानो ढाँचाबाट क्रमशः बाहिर ल्याउने प्रयास गरेको देखिन्छ। पाकिस्तानसँग ऊर्जा, व्यापार, सुरक्षा संवाद र कूटनीतिक सम्पर्क बढ्नु, बंगलादेशसँग ऊर्जा र परमाणु प्रविधि सहकार्य अघि बढ्नु, श्रीलंकासँग पर्यटन तथा आर्थिक सम्पर्क विस्तार हुनु, र नेपालसँग शिक्षा, नागरिक उड्डयन, ऊर्जा तथा सांस्कृतिक सम्बन्धका सम्भावना खुल्नु यसै प्रवृत्तिका संकेत हुन्।

नेपालका लागि रुससँगको सम्बन्ध ऐतिहासिक, भावनात्मक र रणनीतिक तीनै तहमा महत्वपूर्ण छ। नेपाल र रुसबीच औपचारिक कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भएदेखि शिक्षा, संस्कृति, प्राविधिक सहयोग, पूर्वाधार, औद्योगिक विकास र जनस्तरीय सम्बन्धका विभिन्न आयाम बनेका छन्। सोभियत संघकालमा नेपाली विद्यार्थी, इन्जिनियर, चिकित्सक र प्राविधिक जनशक्तिलाई दिइएको अवसरले नेपालको मानव स्रोत विकासमा योगदान पुर्‍याएको थियो। त्यो स्मृति आज पनि नेपाल–रुस सम्बन्धको एउटा सकारात्मक आधार हो।

आज नेपालले ऊर्जा, पूर्वाधार, कृषि आधुनिकीकरण, खानी तथा धातु, सूचना प्रविधि, नागरिक उड्डयन, उच्च शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा र पर्यटनमा विविधीकरण खोजिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा रुस नेपालका लागि वैकल्पिक साझेदार, ज्ञान स्रोत र रणनीतिक सन्तुलनको महत्त्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ। नेपालले कुनै एक शक्ति वा ध्रुवमा निर्भर भएर होइन, सबै शक्तिसँग सन्तुलित, स्वाधीन र राष्ट्रिय हितकेन्द्रित सम्बन्ध विस्तार गरेर मात्र आफ्नो दीर्घकालीन सुरक्षा र विकास सुनिश्चित गर्न सक्छ।

रुससँग नेपालको सम्बन्धको रणनीतिक महत्त्व भारत वा चीनविरुद्धको सन्तुलनका रूपमा मात्र बुझ्नु गलत हुनेछ। यसको वास्तविक अर्थ नेपालले विश्वका ठूला शक्ति, उदीयमान अर्थतन्त्र र बहुध्रुवीय मञ्चहरूसँग आफ्नो कूटनीतिक क्षितिज फराकिलो बनाउनु हो। नेपाल भूपरिवेष्ठित देश हो, तर कूटनीतिक रूपमा सीमित देश हुनु पर्दैन। रुससँगको सक्रिय सम्बन्धले नेपाललाई ऊर्जा सुरक्षा, प्रविधि, शिक्षा, पर्यटन, सांस्कृतिक सम्पर्क र बहुपक्षीय मञ्चहरूमा नयाँ अवसर दिन सक्छ।

दक्षिण एसियाली देशहरूका लागि रुसको महत्त्व अर्को कारणले पनि बढेको छ। ऊ पश्चिमी वित्तीय प्रणाली, प्रतिबन्ध राजनीति र एकध्रुवीय दबाबको विकल्प खोजिरहेका देशहरूका लागि संवादको महत्वपूर्ण केन्द्र बनेको छ। ब्रिक्स, शाङ्घाई सहयोग संगठन, युरेसियन आर्थिक संवाद, सेन्ट पिटर्सबर्ग अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक मञ्च र विभिन्न द्विपक्षीय संरचनाले रुसलाई गैर–पश्चिमी विश्वको वैकल्पिक आर्थिक र कूटनीतिक प्लेटफर्मका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।

यद्यपि रुसको उदय र सक्रियतासँग चुनौतीहरू पनि जोडिएका छन्। युक्रेन द्वन्द्व, पश्चिमी प्रतिबन्ध, युरोपसँगको गहिरो अविश्वास, वित्तीय अवरोध, प्रविधि पहुँचमा सीमितता र विश्व सञ्चार प्रणालीमा भइरहेको ध्रुवीकरणले रुसको बाह्य सम्बन्धलाई जटिल बनाएको छ। दक्षिण एसियाली देशहरू पनि रुससँग सम्बन्ध विस्तार गर्दा पश्चिमी दबाब, वित्तीय जोखिम र आन्तरिक राजनीतिक संवेदनशीलतालाई बेवास्ता गर्न सक्दैनन्। त्यसैले रुससँगको सहकार्य भावनात्मक वा नारामा आधारित नभई स्पष्ट परियोजना, पारदर्शी सम्झौता, राष्ट्रिय हित र दीर्घकालीन रणनीतिक विवेकमा आधारित हुनुपर्छ।

नेपालका लागि यहाँ सबैभन्दा ठूलो प्रश्न हो—हामी रुससँगको सम्बन्धलाई कसरी उपयोगी, संस्थागत र परिणाममुखी बनाउँछौँ? केवल औपचारिक शुभकामना, दूतावासका कार्यक्रम, सांस्कृतिक सन्देश वा ऐतिहासिक स्मरणले मात्र सम्बन्ध बलियो हुँदैन। नेपालले रुससँग ऊर्जा परियोजना, उच्च शिक्षामा छात्रवृत्ति, प्राविधिक तालिम, चिकित्सा सहयोग, पर्यटन प्रवर्द्धन, कृषि प्रविधि, पर्वतीय उड्डयन, जलविद्युत उपकरण, रेल तथा पूर्वाधार अध्ययन, साइबर सुरक्षा र बहुपक्षीय कूटनीतिमा ठोस कार्ययोजना बनाउनुपर्छ।

रुसले पनि नेपाललाई केवल सानो दक्षिण एसियाली देशका रूपमा होइन, हिमाली भू–राजनीतिक स्थान, भारत–चीनबीचको संवेदनशील सेतु, जलस्रोत सम्पन्न राष्ट्र, युवा जनसंख्या भएको समाज र बहुध्रुवीय विश्वमा सन्तुलित कूटनीतिक भूमिका खेल्न सक्ने देशका रूपमा हेर्नु आवश्यक छ। नेपालमा रुसको सकारात्मक स्मृति अझै बाँकी छ, तर त्यसलाई भविष्यको ठोस साझेदारीमा बदल्न दुवै पक्षले थप सक्रियता देखाउनुपर्छ।

रुस दिवसको सन्देश यही हो—राष्ट्रहरू केवल भूगोलले होइन, इतिहास, आत्मविश्वास, संस्कृति, विज्ञान, जनताको एकता र रणनीतिक दृष्टिले शक्तिशाली बन्छन्। रुसले आफ्नो राष्ट्रिय दिवसमार्फत विश्वलाई भनिरहेको छ कि उसले संकटलाई पराजय होइन, पुनर्संरचना र पुनर्जागरणको अवसरका रूपमा लिएको छ। यही सन्देश दक्षिण एसियाका साना र मध्यम राष्ट्रहरूका लागि पनि शिक्षाप्रद छ।

नेपालजस्ता देशहरूले आजको बदलिँदो विश्वमा भावनात्मक विदेश नीति होइन, विवेकपूर्ण बहुपक्षीय कूटनीति अपनाउनुपर्छ। भारतसँग ऐतिहासिक र खुला सम्बन्ध, चीनसँग रणनीतिक छिमेकी सहकार्य, अमेरिका र युरोपसँग विकास तथा प्रविधि सम्बन्ध, र रुससँग ऊर्जा, शिक्षा, विज्ञान, संस्कृति र बहुध्रुवीय कूटनीतिमा सहकार्य—यही नै नेपालको सन्तुलित विदेश नीतिको यथार्थवादी बाटो हुन सक्छ।

रुसको राष्ट्रिय दिवसका अवसरमा दक्षिण एसियाले बुझ्नुपर्ने मुख्य कुरा के हो भने विश्व अब एकल केन्द्रबाट मात्र चल्दैन। शक्ति, पूँजी, प्रविधि, ऊर्जा, विचार र कूटनीतिक प्रभाव विभिन्न केन्द्रहरूमा बाँडिँदै छन्। यस्तो समयमा नेपालले आफ्नो सार्वभौमसत्ता, राष्ट्रिय हित, आर्थिक आवश्यकता र सभ्यतागत आत्मसम्मानलाई केन्द्रमा राखेर सबै शक्तिसँग संवाद गर्न सक्नुपर्छ।

रुससँगको सम्बन्ध त्यसै सन्तुलित, स्वाधीन र बहुध्रुवीय भविष्यको एउटा महत्वपूर्ण अध्याय बन्न सक्छ। तर त्यसका लागि नेपालले अवसर चिन्नु, नीति बनाउनु, संस्था सक्रिय बनाउनु र कूटनीतिलाई भाषणबाट परियोजनामा रूपान्तरण गर्नु आवश्यक छ। रुस दिवसको वास्तविक सन्देश पनि यही हो—एकता, आत्मविश्वास, विकास, राष्ट्रिय हित र न्यायपूर्ण विश्व व्यवस्थाको खोजी।