सम्पदाबाट सभ्यता संवाद : सी चिनफिङको सांस्कृतिक कूटनीतिको गहिरो अर्थ

# प्रेम सागर पौडेल

चीनले सांस्कृतिक तथा प्राकृतिक सम्पदा दिवस मनाइरहँदा, राष्ट्रपति सी चिनफिङको सम्पदा संरक्षण सम्बन्धी दृष्टिकोण केवल आन्तरिक सांस्कृतिक नीतिमा मात्र सीमित छैन। यो चीनको व्यापक सभ्यतामूलक कूटनीति, राष्ट्रिय आत्मविश्वास र विश्वसँग सम्बन्ध निर्माणको दीर्घकालीन रणनीतिक सोच हो। उपलब्ध विवरण हेर्दा सीले सांस्कृतिक सम्पदालाई विगतको अवशेष मात्र नभई राष्ट्रिय पहिचान, सभ्यताको निरन्तरता, अन्तर्राष्ट्रिय संवाद र मानवताको साझा भविष्यसँग जोडिएको जीवन्त माध्यमका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।

सीका लागि सांस्कृतिक अवशेष केवल संग्रहालयका प्रदर्शनी मात्र होइनन्। ती राष्ट्रको स्मृति, सभ्यताको प्रमाण र आधुनिक राष्ट्र निर्माणका प्रेरणाका स्रोत हुन्। उनले सांस्कृतिक अवशेष र सम्पदालाई “नवीकरण नहुने र प्रतिस्थापन गर्न नसकिने” स्रोत बताएका छन्। यसको अर्थ चीनले आधुनिकता र विकासलाई इतिहासबाट अलग नगरी, बरु इतिहाससँग संवाद गर्दै अघि बढाउन खोजेको छ। लियाङझु पुरातात्त्विक क्षेत्रप्रतिको उनको चासो यसको ठोस उदाहरण हो। झेजियाङ प्रान्तमा पार्टी प्रमुख रहँदा उनले आर्थिक गतिविधिले जोखिममा परेको उक्त क्षेत्रको संरक्षणका लागि खानी बन्द गराउने निर्णय गरे। त्यसले आर्थिक विकासभन्दा सांस्कृतिक सम्पदालाई प्राथमिकता दिने राजनीतिक इच्छाशक्ति देखायो। लियाङझुलाई कम्तीमा पाँच हजार वर्ष पुरानो चिनियाँ सभ्यताको प्रमाणका रूपमा प्रस्तुत गर्नुले चीनको सभ्यतागत आत्मबोधलाई संस्थागत बलियो बनाएको छ।

सीको सम्पदा दृष्टिकोण आन्तरिक संरक्षणमा सीमित छैन, यो अन्तर्राष्ट्रिय सांस्कृतिक सहकार्यसँग पनि गहिरो जोडिएको छ। उज्बेकिस्तानको खिवा सहर संरक्षण परियोजनामा चीनको संलग्नता त्यसको उदाहरण हो। खिवा प्राचीन सिल्क रोडको महत्वपूर्ण केन्द्र थियो। त्यसको संरक्षणमा चीनको भूमिका सांस्कृतिक कूटनीतिको सूक्ष्म तर प्रभावकारी अभ्यास हो। यसले चीनले बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभलाई पूर्वाधार र व्यापारको परियोजनामा मात्र नभई ऐतिहासिक सम्बन्ध, सभ्यता सम्पर्क र सांस्कृतिक पुनर्संवादको माध्यमका रूपमा प्रस्तुत गर्न खोजेको देखाउँछ। त्यसैगरी, इटालीबाट ७९६ सेट चिनियाँ सांस्कृतिक अवशेष फिर्ता ल्याउने प्रक्रिया चीनका लागि केवल पुरातात्त्विक उपलब्धि मात्र होइन। यो सांस्कृतिक सार्वभौमिकता र ऐतिहासिक न्यायसँग जोडिएको विषय हो। विश्व इतिहासमा उपनिवेशवाद, युद्ध, अवैध व्यापार र शक्ति असमानताका कारण धेरै देशका सम्पदा विदेश पुगेका छन्। चीनले आफ्नो सम्पदा फिर्ता ल्याउने विषयलाई राष्ट्रिय सम्मान, ऐतिहासिक अधिकार र अन्तर्राष्ट्रिय सांस्कृतिक कानुनको प्रश्नसँग जोडेको छ।

सीले सांस्कृतिक सम्पदालाई अन्तरसभ्यतागत संवादको सशक्त माध्यम पनि बनाएका छन्। विदेशी नेतालाई चीनका ऐतिहासिक स्थलमा लैजाने उनको शैली सामान्य कूटनीतिक आतिथ्यभन्दा फरक छ। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पलाई टेम्पल अफ हेभन र फोर्बिडन सिटी भ्रमण गराउनु, फ्रान्सेली राष्ट्रपति इमानुएल म्याक्रोंलाई दुजियाङयान देखाउनु, यी घटनाहरू चीनले आफ्नो सभ्यतागत भाषा र जीवनदर्शन विश्व नेतृत्वसँग साझा गर्ने प्रयास हुन्। यस्तो कूटनीतिमा शब्दभन्दा स्थान, इतिहास र प्रतीकले बढी बोल्छन्। टेम्पल अफ हेभनले ब्रह्माण्ड, प्रकृति र मानव जीवनबीचको परम्परागत चिनियाँ सम्बन्ध प्रस्तुत गर्छ भने फोर्बिडन सिटीका “हार्मोनी”सँग जोडिएका संरचनाले चिनियाँ शासन–दर्शनमा सामञ्जस्यको अवधारणा देखाउँछन्। दुजियाङयानले मानव र प्रकृतिबीचको सन्तुलन, स्थानीय अवस्था अनुसारको शासन र जनहितका लागि स्रोत व्यवस्थापनको सन्देश दिन्छ। यसरी सम्पदास्थलहरू चिनियाँ सभ्यताको मौन तर गहिरो कूटनीतिक भाषा बनेका छन्।

सीको सम्पदा दृष्टिकोण सन् २०२३ मा अघि सारिएको चीनको ग्लोबल सिभिलाइजेसन इनिसिएटिभ (GCI) सँग प्रत्यक्ष जोडिन्छ। यस पहलले सभ्यताबीच सहिष्णुता, सहअस्तित्व, आदानप्रदान र आपसी सिकाइलाई आधुनिकीकरणको अनिवार्य आधार मान्छ। यसले पश्चिमी आधुनिकताको एकरेखीय अवधारणालाई चुनौती दिँदै विभिन्न सभ्यताका आ–आफ्नै ऐतिहासिक अनुभव, मूल्य र विकासमार्गलाई मान्यता दिन खोज्छ। यही चीनको सभ्यतामूलक कूटनीतिको रणनीतिक अर्थ हो। चीन आफूलाई केवल आर्थिक वा सैन्य शक्तिका रूपमा मात्र प्रस्तुत गर्न चाहँदैन। उसले लामो सभ्यतागत निरन्तरता भएको, सांस्कृतिक रूपमा आत्मविश्वासी र विश्व संवादमा वैकल्पिक विचार दिन सक्ने राष्ट्रका रूपमा स्थापित हुन खोजेको छ। यसले बहुध्रुवीय विश्वको वैचारिक आधार पनि तयार गर्न सक्छ।

यद्यपि, चुनौतीहरू पनि छन्। आधुनिक चीन तीव्र आर्थिक विकास, सहरीकरण र पूर्वाधार विस्तारबाट गुज्रिएको देश हो। यस्तो अवस्थामा ऐतिहासिक संरचना, पुरातात्त्विक स्थल र अमूर्त सांस्कृतिक अभ्यास जोगाउनु सजिलो छैन। लियाङझुमा खानी बन्ददेखि प्राचीन सहर संरक्षणसम्मका प्रयासले चीनले विकासलाई सांस्कृतिक निरन्तरतासँग जोडेर अघि बढाउन खोजेको देखाउँछ। तर दीर्घकालमा यो नीति सफल हुन स्थानीय समुदाय, विशेषज्ञ संस्था, कानुनी संरचना र पारदर्शी प्रक्रियाको निरन्तरता आवश्यक छ। अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाप्रतिको जोड पनि महत्वपूर्ण छ। वसन्त पर्वलाई युनेस्कोको मानवताको अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाको प्रतिनिधि सूचीमा समावेश गरिनु चीनको कूटनीतिक ठूलो उपलब्धि हो। अमूर्त सम्पदा गीत, पर्व, परम्परा, भाषा, हस्तकला र जीवनशैलीसँग जोडिएको हुन्छ। यो कुनै भवनजस्तो स्थिर हुँदैन। यो मानिसको दैनिकीमा बाँचिरहन्छ। त्यसैले यसको संरक्षण भनेको समुदायको सांस्कृतिक आत्मा जोगाउनु हो।

चीनको यो दृष्टिकोणले ग्लोबल साउथका देशहरूलाई ठूलो सन्देश दिन्छ। एशिया, अफ्रिका र ल्याटिन अमेरिकाका धेरै देशहरू आफ्ना प्राचीन सभ्यता, उपनिवेशकालीन घाउ, हराएका सम्पदा र सांस्कृतिक आत्मसम्मान पुनःस्थापित गर्ने प्रयासमा छन्। चीनले सम्पदा संरक्षण र सभ्यता संवादलाई सहकार्यको आधार बनाउँदा ती देशहरूसँग भावनात्मक सम्बन्ध निर्माण गर्न सक्छ। नेपालजस्तो सानो तर सांस्कृतिक दृष्टिले धनी राष्ट्रका लागि यो विशेष रूपमा उपयोगी छ। लुम्बिनी, पशुपतिनाथ, स्वयम्भूनाथ, भक्तपुर दरबार क्षेत्र जस्ता विश्वसम्पदा क्षेत्रको संरक्षणमा चीनको प्रविधि, अनुभव, र कोषको सहकार्य हुन सक्छ। साथै, चीनको यो मोडलले नेपाललाई पनि आफ्नो सम्पदालाई केवल पर्यटकीय गन्तव्य नभई राष्ट्रिय गौरव र सभ्यतागत कूटनीतिको स्रोतका रूपमा विकास गर्न प्रेरित गर्छ। यो केवल सांस्कृतिक मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा विश्वास र साझेदारी निर्माण गर्ने प्रक्रिया पनि हो।

तर सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षणलाई विश्वसनीय बनाउन इतिहासको बहुलता, स्थानीय समुदायको सहभागिता, शैक्षिक स्वतन्त्रता र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यमा पारदर्शिता आवश्यक हुन्छ। सम्पदालाई अत्यधिक राजनीतिक प्रतीकमा सीमित गरियो भने त्यसले संवादभन्दा प्रचारको छवि दिन सक्छ। पश्चिमा विश्लेषकहरूले प्रायः यसलाई नरम शक्ति र रणनीतिक साधनका रूपमा हेर्छन्। त्यसैले चीनको सम्पदा कूटनीतिको विश्वसनीयता यसको संरक्षण कार्यको गुणस्तर, समावेशी दृष्टिकोण र खुलापनमा निर्भर रहनेछ।

समग्रमा, सी चिनफिङको सम्पदा दृष्टिकोणलाई तीन तहमा बुझ्न सकिन्छ। पहिलो, यो चीनभित्र राष्ट्रिय एकता, ऐतिहासिक निरन्तरता र सांस्कृतिक आत्मविश्वास निर्माण गर्ने नीति हो। दोस्रो, यो विश्वसँग चीनले गर्ने सभ्यतामूलक संवादको भाषा हो। तेस्रो, यो बहुध्रुवीय विश्वमा सांस्कृतिक विविधता, पारस्परिक सम्मान र वैकल्पिक आधुनिकताको धारणा प्रस्तुत गर्ने रणनीतिक सोच हो। सीको यो दृष्टिकोणले एउटा गहिरो सन्देश दिन्छ: भविष्य निर्माण गर्न इतिहाससँग संवाद आवश्यक छ। आधुनिकता आफ्नो सांस्कृतिक जरा काटेर टिक्दैन, बरु तिनलाई बुझेर, जोगाएर र नयाँ सन्दर्भमा रूपान्तरण गरेर मात्र टिकाउ हुन्छ। सांस्कृतिक सम्पदा विगतको मौन अवशेष होइन। यो वर्तमानको पहिचान र भविष्यको दिशासूचक हो। सांस्कृतिक तथा प्राकृतिक सम्पदा दिवस केवल स्मरणको दिन होइन। यो चीनले विश्वलाई दिन खोजेको व्यापक सन्देशको प्रतीक हो: सभ्यताहरू भिड्नका लागि होइन, संवाद गर्न, सिक्न र साझा भविष्य निर्माण गर्न अस्तित्वमा छन्।

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।