पुटिन–ट्रम्प संवाद : युक्रेन, इरान र बदलिँदो विश्व कूटनीतिको नयाँ संकेत

# प्राभ्दिष्ट (Правдист)

रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिन र अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पबीच भएको भनिएको ५५ मिनेट लामो टेलिफोन संवाद केवल दुई शक्तिशाली नेताबीचको औपचारिक कुराकानी होइन। यो संवाद युक्रेन युद्ध, अमेरिका–इरान तनाव, युरोपेली सुरक्षा संरचना, मध्यपूर्वको स्थिरता र बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थाको बदलिँदो शक्ति–सन्तुलनसँग जोडिएको एक गहिरो कूटनीतिक संकेत हो।

उशाकोभका भनाइ अनुसार पुटिन र ट्रम्पबीच द्विपक्षीय सम्बन्ध देखि अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थिति, युक्रेन युद्ध, अमेरिका–इरान समझदारी, युरोपेली साझेदारहरूको भूमिका र भविष्यका कूटनीतिक सम्पर्कसम्मका विषयमा छलफल भयो। यसले वासिङ्टन र मस्कोबीच प्रत्यक्ष संवाद अझै बन्द नभएको, बरु संकट व्यवस्थापनका संवेदनशील क्षणमा दुवै पक्षले एक–अर्कालाई आवश्यक कूटनीतिक च्यानलका रूपमा प्रयोग गरिरहेको देखाउँछ।

यस संवादको पहिलो र सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष युक्रेन युद्ध हो। ट्रम्पले पुटिनसँगको कुराकानीमा युक्रेनमा शत्रुता अन्त्य गर्न आफ्नो आग्रह दोहोर्याएको बताइएको छ। यसले ट्रम्प प्रशासन युक्रेन युद्धलाई लामो समयसम्म खुला राख्नुभन्दा कुनै न कुनै प्रकारको राजनीतिक सम्झौता मार्फत व्यवस्थापन गर्न इच्छुक देखिएको संकेत दिन्छ। यसअघि पनि ट्रम्पले युक्रेन युद्ध अन्त्यमा चासो देखाउँदै अमेरिकी प्रतिनिधि स्टिभ विटकफ र जेरेड कुशनरलाई कूटनीतिक प्रक्रियामा सक्रिय गराएको विवरण सार्वजनिक भएका थिए। युक्रेनी राष्ट्रपति भोलोदिमिर जेलेन्स्कीले पनि विटकफ र कुशनरसँग “सकारात्मक” कुराकानी भएको बताएका थिए।

तर पुटिनको सन्देश स्पष्ट देखिन्छ- मस्कोले युक्रेन युद्धलाई केवल युद्धविरामको प्रश्नका रूपमा होइन, सुरक्षा संरचना, भू–राजनीतिक वास्तविकता र युक्रेनको भविष्यको राजनीतिक अवस्थासँग जोडिएको विषयका रूपमा हेर्दै आएको छ। उशाकोभका अनुसार पुटिनले ट्रम्पलाई किभले रुसको नागरिक पूर्वाधारमा हमला गर्ने प्रयास गरे पनि युद्धक्षेत्रको अवस्था परिवर्तन नहुने बताएका छन्। यसको अर्थ मस्कोले सैन्य दबाब र कूटनीतिक वार्तालाई समानान्तर रूपमा अघि बढाउने रणनीति कायम राखेको देखिन्छ।

जेलेन्स्कीले भेट चाहन्छन् भने मस्को आउनुपर्ने पुटिनको भनाइ पनि प्रतीकात्मक रूपमा महत्वपूर्ण छ। यो केवल भेटस्थलको प्रश्न होइन, शक्ति–सन्देशको प्रश्न हो। मस्कोले यस्तो संकेत दिन खोजेको देखिन्छ कि वार्ता उसले तय गरेको शर्त, वातावरण र शक्ति–सन्तुलनको आधारमा मात्र अघि बढ्न सक्छ। युक्रेन र युरोपेली पक्षले भने यस्तो प्रस्तावलाई असमान कूटनीतिक फ्रेमका रूपमा हेर्न सक्छन्। यही बिन्दु युक्रेन शान्ति प्रक्रियाको सबैभन्दा ठूलो अवरोध हो। दुवै पक्षले वार्ताको आवश्यकता स्वीकार गरे पनि वार्ताको आधार, स्थान, एजेन्डा र शक्ति–सन्तुलनमा गहिरो मतभेद छ।

ट्रम्पले किभ र युरोपेली साझेदारहरूलाई प्रभाव पार्न तयार रहेको बताउनु अर्को महत्वपूर्ण संकेत हो। यसले अमेरिकाले युक्रेन युद्धमा केवल सहयोगी वा हतियारदाता मात्र नभई अन्तिम राजनीतिक संरचना निर्माण गर्ने निर्णायक मध्यस्थको भूमिका लिन चाहेको देखाउँछ। युरोपेली देशहरू, विशेषगरी बेलायत, फ्रान्स, जर्मनी र पूर्वी युरोपका केही राज्यहरू, युक्रेनलाई लामो सुरक्षात्मक समर्थन दिन चाहन्छन्। तर अमेरिकाको प्राथमिकता यदि युद्ध रोक्ने वा राजनीतिक सम्झौता गराउनेतर्फ सर्छ भने युरोपेली रणनीतिमा दबाब बढ्न सक्छ।

यस संवादमा विटकफ र कुशनर चाँडै रुस फर्किने सहमति भएको भनिनु पनि उल्लेखनीय छ। यी दुई व्यक्तिको भूमिका परम्परागत विदेश मन्त्रालय स्तरीय कूटनीतिभन्दा फरक छ। उनीहरू व्यक्तिगत विश्वास, प्रत्यक्ष पहुँच र राजनीतिक सन्देश आदानप्रदानका लागि प्रयोग हुने अनौपचारिक तर प्रभावकारी च्यानलका रूपमा देखिएका छन्। यसले ट्रम्प शैलीको कूटनीति झल्काउँछ – संस्थागत प्रक्रियासँगै व्यक्तिगत पहुँच, गोप्य संवाद र शक्ति–केन्द्रित सौदाबाजी।

दोस्रो महत्वपूर्ण विषय अमेरिका–इरान समझदारी हो। ट्रम्पले पुटिनलाई अमेरिका–इरान सम्झौता नजिक पुगेको र सार्वजनिक हुन सक्ने जानकारी दिएको बताइएको छ। हालै सार्वजनिक विवरणहरूमा ट्रम्पले इरानसँग शान्ति सम्झौता नजिक पुगेको दाबी गरेका छन्। तर इरानी पक्षले अन्तिम सहमति नभएको र सम्भावित समझदारी केवल वार्ता जारी राख्ने ढाँचा मात्र हुन सक्ने बताएको छ। यसले अमेरिका–इरान प्रक्रियामा अझै अस्पष्टता रहेको देखाउँछ।

पुटिनले अमेरिका–इरान द्वन्द्व नियन्त्रणमा आएकोमा सन्तोष व्यक्त गर्नु मस्कोको रणनीतिक चासोसँग मेल खान्छ। इरानसँग रुसको राजनीतिक, सुरक्षा र क्षेत्रीय सम्बन्ध महत्वपूर्ण छ। अमेरिका–इरान युद्ध फैलिएको भए मध्यपूर्व, ऊर्जा बजार, होर्मुज जलडमरूमध्य, खाडी सुरक्षा र युरेसियाली शक्ति–सन्तुलनमा गम्भीर असर पर्न सक्थ्यो। त्यसैले मस्को अमेरिका–इरान प्रत्यक्ष युद्ध रोक्न चाहन्छ, तर त्यही समयमा इरान पूर्ण रूपमा अमेरिकी प्रभावमा जाने अवस्था पनि चाहँदैन। रुसका लागि सबैभन्दा उपयुक्त परिस्थिति भनेको नियन्त्रणयोग्य तनाव, संवाद मार्फत संकट व्यवस्थापन, र मध्यपूर्वमा आफ्नो कूटनीतिक भूमिका कायम राख्ने अवसर हो।

यही ठाउँमा पुटिन–ट्रम्प संवादको व्यापक रणनीतिक अर्थ देखिन्छ। युक्रेन र इरान दुई फरक युद्ध/संकट क्षेत्र भए पनि दुवैमा अमेरिका र रुसको भूमिका जोडिएको छ। युक्रेनमा अमेरिका रुसविरुद्ध युक्रेनको मुख्य समर्थक हो। इरानको सन्दर्भमा रुस सम्भावित मध्यस्थ, साझेदार वा क्षेत्रीय स्थिरताको कारक बन्न सक्छ। यसैले पुटिन र ट्रम्पबीचको संवाद प्रतिस्पर्धा र सम्भावित सहकार्य दुवैको मिश्रण हो।

तेस्रो पक्ष युरोप हो। पुटिनले युरोपेली साझेदारहरूलाई प्रभाव पार्ने ट्रम्पको तत्परताबारे सुन्नु र किभका गतिविधिबारे टिप्पणी गर्नुले मस्को अझै पनि युक्रेन युद्धलाई रुस–युक्रेन मात्र होइन, रुस–पश्चिम संरचनात्मक टकरावका रूपमा हेर्छ भन्ने देखाउँछ। मस्कोको दृष्टिमा युक्रेन युद्धको समाधान केवल किभसँग सम्झौता गरेर हुँदैन। त्यसका लागि वासिङ्टन, युरोप र नाटो सुरक्षा संरचनाबारे पनि समझदारी आवश्यक पर्छ। यही कारण रुसले लामो समयदेखि “अविभाज्य सुरक्षा” र आफ्नो सीमाना नजिक सैन्य विस्तार रोक्ने माग अघि सार्दै आएको छ।

चौथो, यस संवादमा मानवीय पक्ष पनि जोडिएको देखिन्छ। पुटिनले मेलानिया ट्रम्पको भूमिकाको प्रशंसा गरेको भनिएको छ, विशेषगरी रुसी र युक्रेनी बालबालिकालाई परिवारसँग पुनर्मिलन गराउने विषयमा। युद्ध, प्रतिबन्ध, भू–राजनीति र सुरक्षा विवादका बीच मानवीय विषयलाई कूटनीतिक संवादमा स्थान दिनु महत्वपूर्ण हुन्छ। यस्तो विषयले कठोर राजनीतिक वार्ताबीच पनि न्यूनतम विश्वास निर्माण गर्ने सानो तर उपयोगी पुलको काम गर्न सक्छ।

पुटिनले जेलेन्स्कीलाई होलोकास्टको त्रासदी नबिर्सन भनेको विषय भने अत्यन्त संवेदनशील राजनीतिक सन्देश हो। यस्तो टिप्पणी ऐतिहासिक स्मृति, यहूदी पहिचान, द्वितीय विश्वयुद्धको विरासत र युक्रेन युद्धमा मस्कोले प्रयोग गर्दै आएको वैचारिक भाषासँग जोडिएको छ। तर अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिमा यस्ता ऐतिहासिक सन्दर्भ सावधानीपूर्वक प्रयोग हुनुपर्छ, किनकि इतिहासलाई राजनीतिक आरोप–प्रत्यारोपको औजार बनाउँदा संवादको वातावरण झन जटिल हुन सक्छ।

पाँचौँ, ट्रम्पको ८०औँ जन्मदिनमा पुटिनले अनौपचारिक बधाई दिएको र ट्रम्प त्यसबाट प्रभावित भएको उल्लेख पनि सानो तर कूटनीतिक रूपमा अर्थपूर्ण संकेत हो। नेताबीचको व्यक्तिगत सम्बन्धले महान शक्तिहरूको नीतिलाई पूर्ण रूपमा निर्धारण गर्दैन, तर संकटका क्षणमा संवाद खुला राख्न यसले भूमिका खेल्न सक्छ। पुटिनले ट्रम्पका “लडाकु गुण”प्रति सम्मान व्यक्त गरेको भनिनु व्यक्तिगत शैलीको कूटनीति हो, जसले दुवै नेताबीच राजनीतिक प्रतिस्पर्धा भए पनि प्रत्यक्ष सम्पर्कको ढोका खुला राखेको देखाउँछ।

पुटिनले ट्रम्पलाई विश्वकप आयोजना सफल होस् भनेर शुभकामना दिनु पनि प्रतीकात्मक छ। रुसले सन् २०१८ मा विश्वकप आयोजना गरेको अनुभवलाई आधार बनाएर पुटिनले अमेरिकी आयोजनाप्रति शुभकामना दिएको बताइएको छ। खेलकुद, सांस्कृतिक कार्यक्रम र अन्तर्राष्ट्रिय आयोजना कहिलेकाहीँ तनावपूर्ण सम्बन्धमा नरम शक्ति र संवादको सांकेतिक माध्यम बन्न सक्छन्।

तर यो संवादबाट तत्काल शान्ति आउने निष्कर्ष निकाल्नु हतार हुनेछ। युक्रेन युद्धमा अझै गम्भीर अवरोधहरू छन्; भूभाग, सुरक्षा ग्यारेन्टी, युक्रेनको सैन्य भविष्य, नाटो सम्बन्ध, प्रतिबन्ध, युद्ध अपराध आरोप, पुनर्निर्माण खर्च र राजनीतिक वैधता। रुस आफ्नो सैन्य स्थिति बलियो भएको दाबी गर्छ; युक्रेन आफ्नो सार्वभौमिकता र भूभाग छाड्न तयार छैन। युरोप र अमेरिका भित्र पनि रणनीतिक मतभेद छन्। यसकारण पुटिन–ट्रम्प संवाद सम्भावित प्रक्रियाको संकेत हो, समाधानको घोषणा होइन।

अमेरिका–इरान विषयमा पनि अवस्था त्यस्तै छ। ट्रम्प पक्षले सम्झौता नजिक रहेको दाबी गरे पनि इरानी पक्षले अन्तिम सहमति नभएको बताएको छ। यस्तो अवस्थामा पुटिनलाई दिइएको जानकारीले अमेरिका आफ्नो मध्यपूर्व रणनीतिमा रुसलाई पूर्ण रूपमा बेवास्ता गर्न नसक्ने संकेत दिन सक्छ। तर सम्झौता वास्तविक रूपमा लागू हुन्छ कि हुँदैन भन्ने कुरा इरानको आणविक कार्यक्रम, प्रतिबन्ध, क्षेत्रीय सुरक्षा, इजरायलको प्रतिक्रिया, खाडी देशहरूको सरोकार र अमेरिकी घरेलु राजनीतिमा निर्भर हुनेछ।

यस संवादको अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव तीन तहमा देखिन सक्छ। पहिलो, युक्रेन युद्धमा अमेरिका–रुस प्रत्यक्ष सम्पर्क सक्रिय रहने संकेतले कूटनीतिक विकल्प खुला राख्छ। दोस्रो, अमेरिका–इरान सम्भावित समझदारीमा रुसले समर्थनात्मक वा सन्तुलनकारी भूमिका खेल्न सक्ने संकेत मिल्छ। तेस्रो, विश्व शक्ति–सन्तुलनमा वासिङ्टन र मस्कोबीच प्रतिस्पर्धा रहे पनि संकट व्यवस्थापनका लागि संवाद अपरिहार्य छ भन्ने यथार्थ फेरि पुष्टि हुन्छ।

दक्षिण एसिया र नेपालका लागि पनि यसको सन्देश महत्वपूर्ण छ। जब अमेरिका, रुस, चीन, इरान, युरोप र युक्रेन जस्ता शक्तिहरूबीच बहुस्तरीय सौदाबाजी चलिरहेको छ। साना र मध्यम देशहरूले भावनात्मक विदेश नीति होइन, सन्तुलित, तथ्यमा आधारित र स्वायत्त कूटनीति अपनाउनुपर्छ। युक्रेन युद्ध होस् वा मध्यपूर्व संकट, यसको असर ऊर्जा मूल्य, खाद्य सुरक्षा, आपूर्ति श्रृंखला, प्रवासी श्रमिक, रक्षा कूटनीति र बहुपक्षीय मञ्चमा देखिन्छ। नेपालजस्तो देशका लागि महान शक्तिहरूबीचको संवादलाई ध्यानपूर्वक पढ्नु आवश्यक छ।

समग्रमा, पुटिन–ट्रम्प संवादले तीन कुरा स्पष्ट पार्छ। पहिलो, युद्ध र प्रतिबन्धका बाबजुद महान शक्तिहरू प्रत्यक्ष सम्पर्कबाट टाढा जान सक्दैनन्। दोस्रो, युक्रेन र इरान जस्ता संकटहरू अलग-अलग देखिए पनि तिनीहरू एउटै विश्व शक्ति सन्तुलनको हिस्सा हुन्। तेस्रो, बहुध्रुवीय विश्वमा शान्ति केवल आदर्शवादी नारा होइन। यो शक्ति, सुरक्षा, स्वार्थ, संवाद र यथार्थवादी सम्झौताको कठिन मिश्रण हो।

यदि यस संवादले विटकफ–कुशनरको नयाँ मस्को भ्रमण, किभमाथि अमेरिकी प्रभाव, युरोपेली पुनर्समीक्षा र अमेरिका–इरान समझदारीलाई गति दियो भने यो फोनवार्ता आगामी महिनाहरूमा विश्व कूटनीतिको महत्वपूर्ण मोडका रूपमा सम्झिन सकिन्छ। तर यदि पक्षहरूले यसलाई केवल प्रचार, दबाब वा समय किन्ने माध्यम बनाए भने यो पनि विगतका धेरै संवादझैँ सीमित प्रभाव भएको घटनामा सीमित हुनेछ।

अहिलेका लागि यसको मूल अर्थ यही हो कि विश्व फेरि संवादको आवश्यकता स्वीकार गर्न बाध्य हुँदैछ। युद्ध मैदान, ऊर्जा मार्ग, आणविक वार्ता, क्षेत्रीय सुरक्षा र महान शक्तिहरूको प्रतिष्ठाबीच नयाँ कूटनीतिक समीकरण बन्ने प्रयास भइरहेको छ। पुटिन र ट्रम्पबीचको ५५ मिनेट यही बदलिँदो विश्व व्यवस्थाको एउटा सानो तर गहिरो संकेत हो।