अनियमित निद्राले बढाउँछ स्ट्रोकको जोखिम, चिकित्सकको चेतावनी

काठमाडौं । पर्याप्त समय सुतेको जस्तो देखिए पनि निद्राको समय अनियमित हुँदा मस्तिष्कघात तथा रक्तनलीसम्बन्धी रोगको जोखिम बढ्न सक्ने चिकित्सकहरूले चेतावनी दिएका छन्। चीनको झेजियाङ प्रान्तस्थित चिनियाँ तथा पश्चिमी चिकित्सा संयुक्त अस्पतालमा उपचार गराइरहेका ४५ वर्षीय एक पुरुषको घटनालाई उदाहरण दिँदै चिकित्सकहरूले निद्रा केवल घण्टाको हिसाबले मात्र नभई नियमितता र जैविक घडीसँग जोडिएको विषय भएको बताएका छन्।

उक्त बिरामी तीन वर्षको अवधिमा दुई पटक मस्तिष्कको रक्तनली अवरुद्ध हुने समस्याबाट पीडित भएका थिए। उमेरका हिसाबले उनी मध्यम उमेरका भए पनि लगातार दोहोरिएको रक्तनली अवरोधको मुख्य कारण उनको अनियमित निद्रा र विश्राम पद्धति रहेको चिकित्सकहरूको भनाइ छ।

चिकित्सकका अनुसार ती व्यक्तिले औसतमा दैनिक सात घण्टाभन्दा बढी सुतेको बताउँथे। तर उनको सुत्ने र उठ्ने समय अत्यन्त अनियमित थियो। उनी सोमबारदेखि बिहीबारसम्म प्रायः बिहान २ बजेपछि मात्र सुत्ने र बिहान ७ बजे उठ्ने गर्थे। शुक्रबार कामको दबाबका कारण कहिलेकाहीँ बिहान ३ बजेसम्म पनि विश्राम लिन पाउँदैनथे। त्यसको क्षतिपूर्ति गर्ने भन्दै सप्ताहन्तमा भने उनी मध्याह्नसम्म सुत्ने र दिउँसो पनि लामो समय निदाउने गर्थे।

ती बिरामीले औसतमा सात घण्टा निद्रा पुगेको ठाने पनि चिकित्सकहरूले यसलाई स्वस्थ निद्रा मानेका छैनन्। झेजियाङ प्रान्तीय अस्पतालका मस्तिष्क रोग केन्द्रका चिकित्सक झाओ जिङका अनुसार निद्रा केवल “घण्टा जोडघटाउ” गर्ने विषय होइन। सप्ताहन्तमा लामो समय सुतेर हप्ताभरिको निद्रा अभाव पूर्ति गर्न खोज्दा शरीरको जैविक घडी झन् बिग्रिन सक्छ।

चिकित्सकहरूका अनुसार जैविक घडीले थकान मात्र होइन, रक्तचाप, रक्तचिनी, हार्मोनको स्राव, प्रतिरक्षा प्रणाली र शरीरको मेटाबोलिज्मलाई पनि सन्तुलित राख्छ। लामो समयसम्म सुत्ने–उठ्ने तालिका बिग्रिँदा रक्तनलीमा असर पर्न सक्छ र मस्तिष्कघातजस्ता गम्भीर स्वास्थ्य जोखिम बढ्न सक्छ।

अनुसन्धानहरूले पनि सप्ताहन्तमा अत्यधिक निद्रा पूरा गर्ने बानी स्वास्थ्यका लागि सधैं लाभदायक नहुने देखाएका छन्। चिकित्सकहरूका अनुसार लामो समयसम्म अनियमित निद्रा र सप्ताहन्तमा अत्यधिक निद्रा पूरा गर्ने अभ्यासले शरीरमा सूजनको जोखिम बढाउन सक्छ। केही अध्ययनमा सप्ताहन्तमा तीन घण्टाभन्दा बढी थप निद्रा लिने व्यक्तिमा शरीरभित्र सूजनसँग सम्बन्धित सूचकहरू बढेको पाइएको उल्लेख गरिएको छ।

त्यस्तै, अत्यधिक निद्रा पूर्तिले रक्तचिनी र मेटाबोलिज्ममा पनि असर पार्न सक्ने चिकित्सकहरूले बताएका छन्। सप्ताहन्तमा दुई घण्टाभन्दा बढी अतिरिक्त निद्रा लिँदा जैविक घडीमा अवरोध आउन सक्ने, सामाजिक समयतालिका र शरीरको आन्तरिक समयबीच असन्तुलन बढ्न सक्ने र यसले दीर्घकालीन रूपमा मेटाबोलिक स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्ने जनाइएको छ।

निद्राको तालिका धेरै फरक हुने व्यक्तिमा शारीरिक बुढ्यौली छिटो देखिन सक्ने अध्ययनहरूले पनि संकेत गरेका छन्। नियमित निद्रा भएका व्यक्तिको तुलनामा सुत्ने समय र उठ्ने समय धेरै फरक हुने व्यक्तिमा जैविक उमेर बढ्ने प्रवृत्ति बढी देखिएको बताइन्छ। यसको कारण पनि जैविक घडीमा पर्ने दीर्घकालीन अवरोधलाई मानिएको छ।

चिकित्सकहरूले कहिलेकाहीँ रातभर जागा बस्नुपरेको अवस्थामा निद्रा पूर्ति गर्न नहुने होइन, तर त्यसलाई वैज्ञानिक ढंगले गर्नुपर्ने बताएका छन्। रातभर काम गरेपछि भोलिपल्ट २० देखि ३० मिनेटसम्म छोटो दिउँसोको निद्रा लिन सकिन्छ। यस्तो निद्रा सम्भव भएसम्म दिउँसो १ देखि ३ बजेको बीचमा लिनु उचित मानिन्छ। लामो दिउँसोको निद्राले गहिरो निद्रामा पुर्‍याएर उठेपछि झन् भारीपन र रातिको निद्रामा समस्या ल्याउन सक्छ।

रात्रि ड्युटी वा पालो प्रणालीमा काम गर्ने व्यक्तिले एकै पटक धेरै लामो समय सुत्नुभन्दा टुक्र्याएर विश्राम लिन सक्ने चिकित्सकहरूको सुझाव छ। उदाहरणका लागि रातको कामपछि पहिले तीनदेखि चार घण्टा सुत्ने, उठेर खाना खाने वा हल्का गतिविधि गर्ने र त्यसपछि थप दुईदेखि तीन घण्टा विश्राम लिने तरिका जैविक घडीका लागि कम हानिकारक हुन सक्छ।

सप्ताहन्तमा निद्रा पूर्ति गर्दा पनि सामान्य उठ्ने समयभन्दा बढीमा दुई घण्टाभन्दा ढिलो उठ्नु हुँदैन। सामान्यतया बिहान ७ बजे उठ्ने व्यक्ति सप्ताहन्तमा बढीमा ९ बजेसम्म उठ्नु राम्रो मानिन्छ। यसभन्दा बढी ढिला उठ्दा आइतबार राति निद्रा नलाग्ने र सोमबार बिहान उठ्न कठिन हुने चक्र सुरु हुन सक्छ।

चिकित्सकहरूले राम्रो निद्राका लागि पाँच व्यवहारिक सुझाव पनि दिएका छन्। पहिलो, सुत्ने र उठ्ने समय सकेसम्म दैनिक एउटै राख्नुपर्छ। सप्ताहन्तमा पनि धेरै फरक पार्नु हुँदैन। दोस्रो, दिउँसो ३ बजेपछि क्याफिनयुक्त चिया, कफी, ऊर्जा पेय पदार्थ र गाढा चिया कम गर्नुपर्छ। क्याफिनको असर पाँचदेखि छ घण्टासम्म रहन सक्ने भएकाले रातिको निद्रामा असर पर्न सक्छ।

तेस्रो, राति बीचमा निद्रा खुलेपछि मोबाइल वा घडी हेर्ने बानी हटाउनुपर्छ। समय हेरेर बाँकी निद्राको हिसाब गर्न थाल्दा चिन्ता बढ्छ र फेरि निदाउन गाह्रो हुन सक्छ। १५ देखि २० मिनेटसम्म निद्रा नलागेमा केही समय शान्त वातावरणमा हल्का पुस्तक पढेर निद्रा लागेपछि मात्र फेरि ओछ्यानमा जान चिकित्सकहरूले सुझाव दिएका छन्।

चौथो, निद्राका लागि उपयुक्त वातावरण बनाउनुपर्छ। सुत्ने कोठाको तापक्रम करिब १८ देखि २२ डिग्री सेल्सियस आसपास राख्नु, उज्यालो कम गर्नु, सुत्नुअघि तीव्र प्रकाशबाट बच्नु र सुत्नुभन्दा कम्तीमा एक घण्टा अघि मोबाइल तथा स्क्रीन प्रयोग घटाउनु उपयोगी मानिन्छ।

पाँचौँ, बिहान प्राकृतिक घाममा बस्ने र नियमित हल्का व्यायाम गर्ने बानीले जैविक घडी सन्तुलनमा राख्न सहयोग गर्छ। बिहान १५ देखि ३० मिनेटसम्म प्राकृतिक प्रकाशमा बस्नु र नियमित शारीरिक गतिविधि गर्नु निद्राको गुणस्तर सुधारका लागि उपयोगी मानिन्छ। तर कडा व्यायाम सुत्नुभन्दा तीनदेखि चार घण्टा अघि नै सक्नुपर्छ।

चिकित्सकहरूको निष्कर्ष छ—स्वस्थ निद्रा भनेको आठ घण्टा सुत्नु मात्र होइन, नियमित समयमा सुत्नु र उठ्नु पनि हो। कामको दबाब, मोबाइल प्रयोग, रातभर जागा बस्ने बानी र सप्ताहन्तमा अत्यधिक निद्रा पूर्ति गर्ने अभ्यासलाई सामान्य ठान्दा दीर्घकालीन रूपमा रक्तनली, मस्तिष्क, मेटाबोलिज्म र प्रतिरक्षा प्रणालीमा असर पर्न सक्छ।

विशेषज्ञहरूले दीर्घकालीन अनिद्रा, अत्यधिक थकान, रक्तचाप, रक्तचिनी, मुटु वा मस्तिष्कसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिले आफ्नै तरिकाले निद्रा व्यवस्थापन गर्नेभन्दा पनि चिकित्सकीय परामर्श लिनुपर्ने बताएका छन्।