नेपाल–चीन सम्बन्ध : विश्वासबाट विकासतर्फको नयाँ गति

चीनका परराष्ट्र मन्त्री वाङ यी र नेपालका परराष्ट्र मन्त्री शिशिर खनालबीच १५ जुन २०२६ मा बेइजिङमा भएको भेटवार्ता केवल औपचारिक कूटनीतिक भेट होइन; यो नेपाल–चीन सम्बन्धलाई विश्वास, कनेक्टिभिटी, लगानी र साझा समृद्धिको दिशामा पुनः केन्द्रित गर्ने महत्त्वपूर्ण अवसर हो। मन्त्री खनाल १४ देखि १७ जुनसम्म चीनको औपचारिक भ्रमणमा रहनुभएको छ, जुन चिनियाँ समकक्षी वाङ यीको निमन्त्रणामा भएको हो।

नेपाल र चीनबीचको सम्बन्ध भूगोलले जोडेको छ, इतिहासले बलियो बनाएको छ र पारस्परिक सम्मानले टिकाएको छ। सन् २०१९ मा चिनियाँ राष्ट्राध्यक्ष सी चिनफिङको ऐतिहासिक नेपाल भ्रमणपछि दुई देशले “विकास र समृद्धितर्फ उन्मुख युगौँयुगको मित्रताको रणनीतिक सहयोगात्मक साझेदारी”लाई सम्बन्धको मूल दिशाका रूपमा अघि सारेका थिए। अहिले वाङ यीले त्यही सहमति र विश्वासलाई स्मरण गर्दै नेपालसँग उच्च गुणस्तरीय बेल्ट एण्ड रोड सहकार्य, विद्युत सञ्जाल, राजमार्ग, नाका र हवाईमार्गजस्ता क्षेत्रमा सहकार्य अघि बढाउने सन्देश दिनु नेपालका लागि सकारात्मक संकेत हो।

यस भेटवार्ताको सबैभन्दा बलियो पक्ष राजनीतिक विश्वासको पुनः पुष्टि हो। नेपालले एक–चीन नीतिप्रति आफ्नो दृढ प्रतिबद्धता दोहोर्‍याएको छ र आफ्नो भूमि चीनविरोधी गतिविधिका लागि प्रयोग हुन नदिने स्पष्ट पारेको छ। चीनले पनि नेपालको सार्वभौमिकता, स्वतन्त्रता र भौगोलिक अखण्डताप्रतिको समर्थन दोहोर्‍याएको छ। छिमेकी सम्बन्धमा यस्ता आधारभूत प्रतिबद्धताले आपसी शंका घटाउँछ, दीर्घकालीन सहकार्यका लागि स्थिर वातावरण बनाउँछ र विकासका विषयलाई राजनीतिक उतारचढावभन्दा माथि राख्न मद्दत गर्छ।

अब नेपाल–चीन सम्बन्धको मुख्य परीक्षा कार्यान्वयनमा छ। बैठकमा पूर्वाधार, कनेक्टिभिटी, सीमा व्यवस्थापन, ऊर्जा, व्यापार, लगानी, कृषि, प्रविधि हस्तान्तरण, सूचना प्रविधि तथा डिजिटलाइजेशन, पर्यटन, रासायनिक मल, पेट्रोलियम तथा प्राकृतिक ग्यास अन्वेषण र जनस्तरको सम्बन्धसम्मका विषयमा छलफल भएको छ। यी क्षेत्रहरू नेपालका वास्तविक आवश्यकता हुन्। यदि सहकार्यलाई योजनाको कागजबाट निर्माणस्थल, उद्योग, बजार, सीमा नाका, अनुसन्धान प्रयोगशाला र पर्यटन गन्तव्यसम्म पुर्‍याउन सकियो भने नेपालले चीनसँगको सम्बन्धबाट ठोस लाभ लिन सक्छ।

मन्त्री खनालको भ्रमणका अन्य गतिविधिहरू पनि सकारात्मक छन्। बेइजिङ आगमनपछि नेपाली दूतावासले आयोजना गरेको स्वागत कार्यक्रममा उहाँले नेपाली समुदायसँग अन्तरक्रिया गर्नुभयो र सुशासन, आर्थिक विकास तथा समृद्धिलाई सरकारको प्राथमिकता बताउनुभयो। उहाँले दूतावास परिसरमा वृक्षारोपण गर्नुभयो, दूतावासका प्राथमिकताबारे जानकारी लिनुभयो र चीनमा रहेका नेपालीको सेवामा प्रभावकारिता बढाउन निर्देशन दिनुभयो।

त्यस्तै, चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टीको अन्तर्राष्ट्रिय विभागका मन्त्री लिउ हाइशिङसँगको भेटले पार्टी–टु–पार्टी संवाद र राजनीतिक विश्वासलाई थप संस्थागत गर्ने संकेत दिएको छ। चिनियाँ विज्ञान प्रतिष्ठानअन्तर्गत तिब्बती पठार अनुसन्धान संस्थानको भ्रमण र त्रिभुवन विश्वविद्यालयलगायत नेपाली संस्थासँग भइरहेको सहकार्यबारे जानकारी लिनु विज्ञान, जलवायु, हिमालय अध्ययन र प्रविधिगत सहकार्यका दृष्टिले महत्त्वपूर्ण छ। हिमालय साझा प्राकृतिक सम्पदा हो; यसको अध्ययन, संरक्षण र जलवायु जोखिम व्यवस्थापनमा नेपाल–चीन सहकार्य भविष्यका लागि अत्यन्त उपयोगी हुन सक्छ।

नेपालले चिनियाँ उद्यमहरूका लागि निष्पक्ष, कानूनी र मैत्रीपूर्ण व्यापार वातावरण उपलब्ध गराउने प्रतिबद्धता जनाएको छ। यो प्रतिबद्धता स्वागतयोग्य छ, तर यसलाई व्यवहारमा उतार्न नेपालले लगानी प्रक्रियालाई सरल, पारदर्शी र भ्रष्टाचारमुक्त बनाउनैपर्छ। चीनसँग व्यापार घाटा ठूलो छ; त्यसैले नेपालले केवल आयातकर्ता होइन, उत्पादक, निर्यातकर्ता र सेवा–गन्तव्य बन्ने नीति लिनुपर्छ। कृषि प्रशोधन, जलविद्युत्, पर्यटन, डिजिटल सेवा, जडीबुटी, हस्तकला, शिक्षा, स्वास्थ्य र हरित पूर्वाधारमा चिनियाँ लगानी तथा बजार पहुँच नेपालको प्राथमिकता हुनुपर्छ।

नेपाल–चीन सम्बन्धको अर्को महत्त्वपूर्ण आधार विगतका सहमतिहरूको निरन्तरता हो। सन् २०२४ मा बेल्ट एण्ड रोड सहकार्यको फ्रेमवर्कसहित विभिन्न समझदारी भएका थिए, सन् २०२५ मा स्वास्थ्य, मानव स्रोत विकास र रसुवागढी–केरुङ सीमापार प्रसारण लाइनसँग सम्बन्धित समझदारीहरू भएका थिए। यस्ता सहमतिलाई समयसीमा, बजेट, जिम्मेवार निकाय र नियमित समीक्षा प्रणालीसहित अघि बढाउन सके मात्र कूटनीतिक उपलब्धि जनताको जीवनमा देखिनेछ।

नेपालका लागि चीन अवसर हो, तर अवसरलाई परिणाममा बदल्ने जिम्मा नेपालको आफ्नै हो। बीआरआई, ट्रान्स–हिमालयन कनेक्टिभिटी, नाका विस्तार, ऊर्जा सहकार्य, पर्यटन प्रवर्द्धन र विज्ञान–प्रविधि सहयोगलाई राष्ट्रिय प्राथमिकतासँग जोडेर अघि बढाउनुपर्छ। चीनसँग नजिक हुनु कसैविरुद्ध उभिनु होइन; यो नेपालको स्वाधीन, सन्तुलित र विकासमुखी परराष्ट्र नीतिको स्वाभाविक विस्तार हो।

वाङ यी–शिशिर खनाल भेटवार्ताले दिएको सकारात्मक सन्देश स्पष्ट छ—नेपाल र चीन आपसी सम्मान, सुरक्षा संवेदनशीलताको समझदारी र साझा विकासको आधारमा सम्बन्धलाई नयाँ उचाइमा लैजान तयार छन्। अब आवश्यक छ, घोषणाभन्दा कार्यान्वयन, औपचारिकताभन्दा परिणाम र सद्भावनाभन्दा जनलाभ। यदि यो भ्रमणले नेपाल–चीन सहकार्यलाई ठोस परियोजना, रोजगारी, व्यापार, प्रविधि र जनस्तरको विश्वासमा रूपान्तरण गर्न सक्यो भने यो भेटवार्ता दुई देशको सम्बन्धमा नयाँ ऊर्जा थप्ने ऐतिहासिक मोड बन्न सक्छ।