मध्यएसियालाई फेरि कसरी पढ्ने: ज्ञान, शक्ति र नयाँ विश्व व्यवस्थाको प्रश्न

# प्रेम सागर पौडेल

मध्यएसिया विश्व राजनीतिमा धेरै पटक देखिन्छ, तर यसको आवाज कम सुनिन्छ। यसको भूगोल नक्सामा ठूलो छ, इतिहास मानव सभ्यताको लामो यात्रामा केन्द्रीय छ, र सांस्कृतिक स्मृति रेशममार्ग, बौद्ध, इस्लामिक, फारसी, तुर्किक, मंगोल, रूसी र आधुनिक राष्ट्र निर्माणका अनेक तहबाट बनेको छ। तर समकालीन ज्ञान प्रणालीमा यो क्षेत्र प्रायः अरूको दृष्टिबाट परिभाषित हुन्छ। कहिले रूसको पुरानो प्रभाव क्षेत्र, कहिले चीनको आर्थिक मार्ग, कहिले इस्लामिक अस्थिरताको सम्भावित क्षेत्र, कहिले पश्चिमी रणनीतिक नीतिको संवेदनशील भूभाग, कहिले भारतको ऊर्जा र सम्पर्क आकांक्षाको विस्तार क्षेत्र। तर यति धेरै परिभाषाबीच एउटा आधारभूत प्रश्न हराउँछ। मध्यएसिया आफैं के हो? यसले आफूलाई कसरी बुझ्छ? यसका समाजहरूले आफ्नो भविष्य कस्तो देख्छन्? र बाह्य शक्तिहरूको भाषाबाट अलग भएर यसको इतिहासलाई कसरी पढ्ने?

समस्या मध्यएसियाबारे अध्ययन नै भइरहेको छैन भन्ने होइन। समस्या यो हो कि अध्ययनको भाषा, प्राथमिकता, स्रोत, सिद्धान्त र निष्कर्ष धेरै पटक बाह्य शक्ति संरचनाबाट निर्देशित देखिन्छन्। विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था, थिंक ट्यांक, नीति केन्द्र, अनुदान प्रणाली र सुरक्षा अध्ययनको बढ्दो प्रभावले मध्यएसियालाई स्वतन्त्र ऐतिहासिक विषयभन्दा बढी रणनीतिक वस्तुका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। यसले विद्वान वा अनुसन्धानकर्ताको व्यक्तिगत निष्ठामाथि प्रश्न उठाउँदैन, तर ज्ञान निर्माणको संरचना कसरी काम गर्छ भन्ने गम्भीर प्रश्न उठाउँछ। कुनै पनि समाजबारे बनाइने ज्ञान केवल तथ्यहरूको संग्रह हुँदैन। त्यो शक्ति, भाषा, संस्था, वित्त, वैचारिक ढाँचा र विश्व व्यवस्थाको कल्पनासँग गाँसिएको हुन्छ।

औपनिवेशिक युगमा पूर्वी समाजहरूलाई रहस्यमय, पछौटे, अस्थिर, भावनात्मक र शासन गर्न योग्य वस्तुका रूपमा चित्रित गरिन्थ्यो। आज त्यो भाषा परिवर्तन भएको छ। तर दृष्टिकोण पूर्ण रूपमा समाप्त भएको छैन। यो आधुनिक शब्दावलीभित्र लुकेको छ। जब कुनै समाजलाई निरन्तर अस्थिरता, अधिनायकवाद, धार्मिक जोखिम, विकास अभाव, ऋण निर्भरता वा भू-रणनीतिक प्रतिस्पर्धाको भाषामा मात्र पढिन्छ, त्यो पनि ज्ञानको एउटा प्रकारको उपनिवेश हो। मध्यएसिया यस प्रवृत्तिको स्पष्ट उदाहरण हो। उपनिवेशमुक्त अध्ययनको अर्थ कुनै शक्ति विशेषको समर्थन वा विरोध होइन। यसको अर्थ हो, सबै शक्तिलाई समान आलोचनात्मक दूरीबाट हेर्नु। पश्चिमी हस्तक्षेपकारी भाषा गलत छ भने प्रश्न गर्नुपर्छ, चीनको लगानीमा अस्पष्टता छ भने त्यसलाई पनि प्रश्न गर्नुपर्छ, रूसको ऐतिहासिक प्रभुत्वका अवशेष छन् भने त्यसको विश्लेषण हुनुपर्छ, र भारतको क्षेत्रीय वर्चस्ववादी व्यवहारलाई पनि बौद्धिक रूपमा चुनौती दिनुपर्छ। उपनिवेशमुक्त दृष्टिले आलोचनाबाट कसैलाई छुट दिँदैन। तर आलोचनाको मापदण्ड बाह्य प्रचार, रणनीतिक भय वा वैचारिक पूर्वाग्रहबाट होइन, स्थानीय यथार्थ, ऐतिहासिक सन्दर्भ र तथ्यबाट हुनुपर्छ।

यो क्षेत्रको इतिहास केवल साम्राज्यहरूको कथा होइन। यो स्थानीय समाजहरूको अनुकूलन, प्रतिरोध, पुनर्रचना र सृजनशीलताको कथा पनि हो। यहाँका नगरहरूले व्यापार, दर्शन, गणित, धर्म, साहित्य र खगोल अध्ययनमा भूमिका खेले। यहाँबाट संस्कृतिहरू पूर्व र पश्चिमतर्फ गए, भाषाहरू मिसिए, धर्मले राजनीतिक संरचनासँग संवाद गर्यो, साम्राज्य आए र गए। तर समाजहरू केवल पीडित वा अधीनस्थ मात्र रहेनन्। उनीहरूले समयअनुसार नयाँ पहिचान, नयाँ राज्य, नयाँ अर्थतन्त्र र नयाँ कूटनीतिक मार्ग बनाए। तर आधुनिक बाह्य विमर्शमा मध्यएसियाको यो रचनात्मक चेतनालाई पर्याप्त स्थान दिइँदैन। आजको विश्वमा मध्यएसियालाई बुझ्ने सबैभन्दा ठूलो अवरोध सुरक्षा केन्द्रित दृष्टिकोण हो। जब ज्ञानको मूल प्रश्न समाज होइन, जोखिम हुन्छ, तब अध्ययनको दिशा संकुचित हुन्छ। धर्मबारे प्रश्न उठ्दा पहिलो शब्द उग्रवाद हुन्छ। चीनको लगानीबारे कुरा गर्दा पहिलो निष्कर्ष रणनीतिक प्रभुत्व हुन्छ। रूससँगको सम्बन्धबारे छलफल हुँदा पहिलो धारणामा पुरानो साम्राज्य फर्किन्छ। पश्चिमी सहयोगबारे कुरा गर्दा लोकतान्त्रिक सुधारको भाषा स्वाभाविक मानिन्छ। यस्तो पद्धतिले मध्यएसियाली समाजको जटिल यथार्थलाई सरल सुरक्षा समीकरणमा घटाउँछ।

यो प्रवृत्ति नयाँ विश्व व्यवस्थाको संघर्षसँग जोडिएको छ। अमेरिका र चीनबीच बढ्दो प्रतिस्पर्धा, रूस र पश्चिमबीच गहिरिएको तनाव, युक्रेन संकटपछिको सैन्य र आर्थिक पुनर्संरचना, ऊर्जा मार्गको खोजी, आपूर्ति शृंखलाको पुनर्विन्यास, र वैचारिक ध्रुवीकरणले विश्वलाई फेरि द्वैत भाषामा धकेल्दैछ। यस्तो अवस्थामा मध्यएसिया फेरि एकपटक अरू शक्तिहरूले बनाएको नक्सामा कैद हुने खतरा छ। बाह्य शक्तिहरूले यसलाई आफ्नो हितका आधारमा पढ्न खोज्छन्, तर मध्यएसियाली राज्यहरूले आफ्नो विवेक, भय, सम्भावना र अनुभवका आधारमा चल्ने प्रयास गरिरहेका छन्। कजाखस्तान, उज्बेकिस्तान, किर्गिस्तान, ताजिकिस्तान र तुर्कमेनिस्तानलाई केवल कमजोर राज्य वा बाह्य प्रभावका ग्राहकका रूपमा चित्रित गर्नु त्रुटिपूर्ण हुन्छ। यी देशहरूले एकै समयमा धेरै दिशामा सम्बन्ध राख्ने कूटनीतिक कला विकास गरेका छन्। रूससँग इतिहास, श्रम बजार, भाषा, सुरक्षा र सामाजिक सम्पर्क; चीनसँग पूर्वाधार, व्यापार, ऊर्जा र स्थल सम्पर्कको सम्भावना; टर्की र इस्लामिक विश्वसँग सांस्कृतिक र ऐतिहासिक निकटता; युरोपसँग ऊर्जा, व्यापार र संस्थागत संवाद; अमेरिकासँग सुरक्षा र कूटनीतिक सम्बन्ध; र भारत तथा नेपालसँग सभ्यतागत स्मृति, ऊर्जा चासो र सम्पर्क सम्भावना। यो बहुदिशात्मक सम्बन्धलाई केवल सन्तुलन रणनीति भन्नु पर्याप्त हुँदैन। यो भूगोलले बाध्य पारेको र इतिहासले परिष्कृत गरेको स्वायत्तताको अभ्यास हो।

चीनको उदयले मध्यएसियाको अर्थतन्त्र र कनेक्टिभिटीमा ठूलो परिवर्तन ल्याएको छ। चीनका लागि मध्यएसिया पश्चिमतर्फ खुल्ने भूभाग, ऊर्जा सुरक्षाको आधार र स्थल मार्गबाट युरोप र पश्चिम एसियासँग जोडिने पुल हो। मध्यएसियाली देशहरूका लागि चीन पूँजी, बजार, पूर्वाधार, व्यापार र वैकल्पिक मार्गको स्रोत हो। यो सम्बन्ध असन्तुलनरहित छैन। ऋण, पारदर्शिता, स्थानीय रोजगारी, वातावरण, सांस्कृतिक प्रभाव, सुरक्षा निगरानी र राजनीतिक निर्भरता जस्ता प्रश्नहरू वास्तविक छन्। तर चीनसँगको सम्पूर्ण सम्बन्धलाई केवल डर र प्रभुत्वको भाषामा पढ्नु अर्को अति हो। मध्यएसियाली देशहरूले चीनलाई आफ्नो आवश्यकता अनुसार प्रयोग गर्ने प्रयास पनि गरेका छन्। रूसको भूमिका अझ जटिल छ। सोभियत इतिहास मध्यएसियाको राज्य निर्माण, साक्षरता, औद्योगीकरण, प्रशासन, भाषा र सुरक्षा संरचनामा गहिरो रूपमा जोडिएको छ। आज रूस कमजोर भएको छैन, तर उसको प्रभाव पहिलेजस्तो निर्विवाद पनि छैन। युक्रेन संकटपछि मध्यएसियाली राज्यहरूले रूससँग दूरी र निकटताको सावधानीपूर्ण संयोजन अपनाएका छन्। उनीहरू रूसविरोधी मोर्चाको हिस्सा बन्न चाहँदैनन्, तर रूसको छायामा सीमित हुन पनि चाहँदैनन्। यो स्थिति बाहिरबाट द्विविधा जस्तो देखिए पनि भित्रबाट हेर्दा अस्तित्व रक्षा गर्ने विवेकपूर्ण कूटनीति हो। भारतको मध्यएसिया दृष्टि ऐतिहासिक स्मृति र आधुनिक सीमितताबीच अड्किएको छ। भारत ऊर्जा, सुरक्षा, आतंकवाद नियन्त्रण, कनेक्टिभिटी र चीन प्रभावको सन्तुलन खोज्छ। तर भारतको चुनौती यो हो; सांस्कृतिक आत्मीयता मात्र पर्याप्त हुँदैन, आर्थिक गहिराइ, पूर्वाधार पहुँच र दीर्घकालीन विश्वसनीयता बिना मध्यएसियामा प्रभावकारी भूमिका निर्माण गर्न कठिन छ।

यही बिन्दुमा नेपालका लागि मध्यएसिया अध्ययन केवल बाह्य विषय रहँदैन। नेपाल मध्यएसियामा पर्दैन, तर यसको भूराजनीतिक अवस्था मध्यएसियाली अनुभवसँग मिल्दोजुल्दो छ। नेपाल पनि ठूलो शक्तिहरूबीच अवस्थित छ। भारतसँग खुला सीमा, गहिरो सामाजिक सम्पर्क, व्यापार निर्भरता र सुरक्षा संवेदनशीलता; चीनसँग उत्तरी सम्पर्क, पूर्वाधार, व्यापार विविधीकरण र रणनीतिक विकल्पको सम्भावना; पश्चिमसँग विकास सहायता, लोकतान्त्रिक संस्थागत सम्बन्ध, शिक्षा र नीति प्रभाव; र रूससँग ऐतिहासिक सद्भाव र बहुध्रुवीय कूटनीतिक सम्भावना। यस्तो अवस्थामा नेपाललाई पनि धेरै पटक आफ्नै आवाजसहितको राष्ट्रभन्दा बढी अरूको रणनीतिक समीकरणमा राखेर व्याख्या गरिन्छ। नेपालबारे बाह्य भाषामा पनि उस्तै समस्या देखिन्छ। कहिले भारतको सुरक्षा घेराभित्रको देश, कहिले चीनतर्फ खुल्ने हिमालयन ढोका, कहिले पश्चिमी लोकतन्त्रको प्रयोगस्थल, कहिले अस्थिर सानो राज्य। यस्तो भाषाले नेपाली समाजको ऐतिहासिक चेतना, राष्ट्रिय स्वाभिमान, र स्वतन्त्र कूटनीतिक अधिकारलाई ओझेलमा पार्छ। मध्यएसियाले नेपाललाई एउटा महत्त्वपूर्ण पाठ दिन्छ। भूगोलले सानो बनाएको देश पनि दृष्टिले सानो हुनुपर्दैन। तर त्यसका लागि आफ्नो ज्ञान, आफ्नो भाषा, आफ्नो विश्लेषण र आफ्नो राष्ट्रिय हित स्पष्ट हुनुपर्छ। नेपालले मध्यएसियाली राज्यहरूबाट बहु-साझेदारी कूटनीति, ऋण र पूर्वाधार परियोजनामा पारदर्शिता, र ठूला शक्तिहरूबीच आफ्नो ठाउँ सिर्जना गर्ने कला सिक्न सक्छ।

आजको विश्वमा जलवायु परिवर्तन, हिमनदी, नदी साझेदारी, श्रम आप्रवासन, युवा बेरोजगारी, शिक्षा, महिला सहभागिता, शहरीकरण, भाषा पुनर्जागरण, धार्मिक जीवन, डिजिटल अर्थतन्त्र र स्मृतिको राजनीति; यी सबै मध्यएसियाको भविष्य निर्धारण गर्ने विषय हुन्। कुनै पनि समाजको भविष्य ट्यांक, पाइपलाइन र करिडोरले मात्र निर्धारण गर्दैन। विद्यालय, परिवार, भाषा, शहर, गाउँ, साहित्य, प्रवास र स्थानीय बजारले पनि भविष्य बनाउँछन्। तर सुरक्षा केन्द्रित अध्ययनले यिनलाई धेरै पटक गौण बनाउँछ। आज आवश्यक छ, मध्यएसियालाई फेरि जीवित समाजका रूपमा पढ्ने बौद्धिक साहस। यसका लागि स्थानीय भाषाका स्रोतहरूलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ, स्थानीय विद्वानहरूलाई तथ्य दिने व्यक्ति मात्र होइन, सिद्धान्त बनाउने व्यक्तिका रूपमा मान्यता दिनुपर्छ। अनुसन्धान एजेन्डा बाह्य सुरक्षा चिन्ताले होइन, क्षेत्रीय समाजका वास्तविक प्रश्नहरूले निर्माण गर्नुपर्छ। र चीन, रूस, भारत, पश्चिम र इस्लामिक विश्वबारे बहस गर्दा मध्यएसियाली अनुभवलाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ।

बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थाका लागि केवल सैन्य गठबन्धन वा आर्थिक सम्झौता मात्र होइन, ज्ञानको बहुध्रुवीयता पनि चाहिन्छ। यदि विश्व व्यवस्था बदलिँदैछ भने विश्वलाई बुझ्ने भाषा पनि बदलिनुपर्छ। पश्चिमी सिद्धान्त उपयोगी छन्, तर तिनले सम्पूर्ण मानव अनुभव समेट्दैनन्। रूसी युरेशियाली दृष्टि, चिनियाँ सभ्यतागत सोच, भारतीय कूटनीतिक परम्परा, इस्लामिक बौद्धिक इतिहास, फारसी सांस्कृतिक स्मृति, तुर्किक राजनीतिक अनुभव, र स्थानीय मौखिक इतिहासहरूलाई पनि आलोचनात्मक सम्मानका साथ ज्ञान प्रणालीमा स्थान दिनुपर्छ। यसको अर्थ रोमान्टिक प्रशंसा होइन, व्यापक बौद्धिक न्याय हो। नेपालले पनि यस प्रक्रियाबाट आफ्नो स्थान खोज्न सक्छ। दक्षिण एसियाली, हिमाली र मध्यएसियाली अनुभवहरूबीच संवाद निर्माण गर्न सकिन्छ। नेपाल, भुटान, मंगोलिया, कजाखस्तान, किर्गिस्तान र श्रीलंका जस्ता देशहरूले ठूलो शक्तिहरूबीच बाँच्ने कूटनीतिक बुद्धि विकास गरेका छन्। यी देशहरूको अनुभवबाट अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको नयाँ सिद्धान्त निस्कन सक्छ। जसले शक्ति मात्र होइन, संवेदनशीलता, अस्तित्व, सन्तुलन, स्वाभिमान र विवेकलाई पनि केन्द्रमा राख्छ।

मध्यएसिया अन्ततः बाह्य शक्तिहरूको खाली मैदान होइन। यो आफ्नो इतिहास बोकेको, आफ्ना चोट र उपलब्धि सम्झने, आफ्ना विकल्प खोज्ने, आफ्नै ढंगले आधुनिकता निर्माण गर्ने क्षेत्र हो। यसलाई बुझ्ने सही बाटो त्यहीँका समाजहरूको आवाज सुन्नु हो। नयाँ शीतयुद्धको ध्वनि ठूलो हुन सक्छ, तर स्थानीय इतिहासको स्वर अझ गहिरो हुन्छ। यदि अध्ययनले त्यो स्वर सुन्न सकेन भने त्यसले केवल शक्ति केन्द्रहरूको चिन्ता दोहोर्याउँछ, सत्यलाई होइन। भविष्यको गम्भीर अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययनको कसौटी यही हो। हामी संसारलाई शक्तिशालीहरूको शब्दमा मात्र पढ्छौं वा समाजहरूको आफ्नै अनुभवबाट पनि? हामी मध्यएसियालाई बाह्य शक्तिहरूको छायामा मात्र हेर्छौं वा यसको आफ्नै ऐतिहासिक व्यक्तित्वलाई स्वीकार गर्छौं? हामी नेपाललाई अरूको सुरक्षा समीकरणमा सीमित गर्छौं वा स्वतन्त्र सभ्यतागत र कूटनीतिक चेतना भएको राष्ट्रका रूपमा स्थापित गर्छौं? यी प्रश्नहरू केवल अकादमिक होइनन्। यी विश्व व्यवस्था, राष्ट्रिय स्वायत्तता र बौद्धिक न्यायका प्रश्न हुन्। मध्यएसियालाई पुनः पढ्नु भनेको युरेशियालाई नयाँ आँखाले हेर्नु हो, र युरेशियालाई नयाँ आँखाले हेर्नु भनेको नेपालजस्ता देशहरूको भविष्यबारे पनि नयाँ सोच विकास गर्नु हो। ज्ञान मुक्त नभएसम्म नीति मुक्त हुँदैन, दृष्टि स्वतन्त्र नभएसम्म राष्ट्र पूर्ण अर्थमा स्वतन्त्र हुँदैन।

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।