अमेरिका–इरान वार्ता, होर्मुज र मध्यपूर्वीय अस्थिरता : कूटनीति, ऊर्जा र शक्ति–सन्तुलनको निर्णायक मोड

– प्रेम सागर पौडेल

अमेरिका–इरान वार्ता, होर्मुज जलडमरूमध्यको तनाव र मध्यपूर्वीय अस्थिरता अलग–अलग घटना होइनन्। यी तीनवटै विषय एउटै रणनीतिक संकटका परस्पर जोडिएका पक्ष हुन्। होर्मुज, विश्व ऊर्जा आपूर्तिको सबैभन्दा संवेदनशील नाडी, अहिले युद्धरत छैन, तर हल्ला, आक्रमणको धम्की र सैन्य अभ्यासले काँपिरहेको छ। इजरायल–हिज्बुल्लाह मोर्चा तनावग्रस्त छ, खाडीका राजतन्त्रहरू सतर्क छन्, र चीन तथा भारतजस्ता ठूला ऊर्जा आयातकर्ता शक्तिहरू मौन तर चिन्तित छन्। यसकारण यो संकट अब क्षेत्रीय सीमामा मात्र सीमित छैन, विश्वव्यापी बनिसकेको छ। यसको प्रत्यक्ष असर तेल मूल्य, ढुवानी लागत र विश्व मुद्रास्फीतिमा पर्न सक्छ।

वार्ताको टेबुलमा अमेरिका र इरान उपस्थित छन्, तर वार्ता सुरु हुनु भनेको संकट समाधान भइसकेको संकेत होइन। वाशिङ्टनको प्राथमिकता इरानको आणविक कार्यक्रम, क्षेत्रीय सशस्त्र समूहहरूसँगको सम्बन्ध र खाडी समुद्री सुरक्षा हो। तेहरानको बुझाइ भने फरक छ। अमेरिकी प्रतिबन्ध, सम्पत्ति रोक्का, सैन्य दबाब र इजरायलप्रतिको अमेरिकी समर्थनलाई उसले आफ्नो राष्ट्रिय सुरक्षाका लागि प्रत्यक्ष खतरा ठान्छ।

दुवै पक्षले युद्ध र कूटनीतिलाई एकै समयमा प्रयोग गरिरहेका छन्। यही द्वन्द्वले वार्तालाई लामो र जटिल बनाएको छ। अमेरिका इरानले आणविक सीमितता, अन्तर्राष्ट्रिय निरीक्षण र क्षेत्रीय संयम देखाओस् भन्ने चाहन्छ। इरान भने प्रतिबन्ध राहत, रोक्का सम्पत्ति फुकुवा, सुरक्षा आश्वासन र आफ्नो क्षेत्रीय प्रभावको मान्यता चाहन्छ। यी मागहरू पूर्णतः असंगत छैनन्, तर घरेलु राजनीतिक संवेदनशीलताले सम्झौतालाई कठिन बनाएको छ। अमेरिकामा इरानप्रति कडाइ देखाउनु राजनीतिक आवश्यकता हुन सक्छ, जबकि इरानमा अमेरिका सामु झुकेको देखिनु नेतृत्वका लागि जोखिमपूर्ण हुन्छ।

इरानको रणनीतिक कमजोरी र शक्ति दुवै होर्मुजमा केन्द्रित छन्। यो केवल समुद्री मार्ग होइन, विश्व ऊर्जा अर्थतन्त्रको प्रमुख धमनी हो। खाडी क्षेत्रबाट निर्यात हुने तेल र तरलीकृत प्राकृतिक ग्यासको ठूलो हिस्सा यही मार्गबाट एशिया, युरोप र विश्व बजारमा पुग्छ। इरानले यसैलाई दबाबको कूटनीतिक औजार बनाएको देखिन्छ। आंशिक अवरोध, सैन्य अभ्यास, चेतावनी वा जहाज आवतजावतमा अनिश्चितता सिर्जना गर्ने प्रयास सबैले एउटै सन्देश दिन्छन् : इरानमाथि दबाब बढेमा विश्व ऊर्जा आपूर्ति पनि सुरक्षित रहने छैन।

तर यस्तो नीति इरानका लागि पनि जोखिमपूर्ण छ। होर्मुज असुरक्षित देखिँदा तेल आयातकर्ता मुलुक मात्र होइन, इरानसँग सम्बन्ध राख्न चाहने एशियाली साझेदारहरू पनि दबाबमा पर्छन्। अर्कोतर्फ, अमेरिकाले होर्मुज खुला राख्नुलाई आफ्नो समुद्री नेतृत्व प्रमाणित गर्ने विषय बनाएको छ। तर सैन्य उपस्थितिले सुरक्षा मात्र होइन, दुर्घटना र गलत आँकलनको जोखिम पनि बढाउँछ। होर्मुजजस्तो साँघुरो र संवेदनशील मार्गमा एउटा गलत संकेतले ठूलो संकट निम्त्याउन सक्छ।

मध्यपूर्वीय अस्थिरता थप जटिल बनेको छ, किनभने इजरायल–हिज्बुल्लाह मोर्चा सक्रिय छ। इरानले हिज्बुल्लाहजस्ता समूहलाई पूर्ण रूपमा अलग गर्न सक्दैन, किनकि ती उसको क्षेत्रीय प्रतिरोध संरचनाका हिस्सा हुन्। त्यही कारण अमेरिका–इरान वार्ता केवल दुई देशबीचको संवाद होइन, अप्रत्यक्ष रूपमा इजरायल, लेबनान, सिरिया, इराक, यमन र खाडी क्षेत्रसँग पनि जोडिएको छ।

साउदी अरब, यूएई, कतार र ओमानजस्ता खाडी मुलुकहरूको प्राथमिकता स्पष्ट छ। ऊर्जा प्रवाह निरन्तर रहोस्, युद्ध सीमित रहोस् र उनीहरूको आर्थिक रूपान्तरण परियोजना अवरुद्ध नहोस् भन्ने उनीहरूको मुख्य चाहना हो। कतार र ओमान मध्यस्थताको भूमिकामा आउनुको कारण पनि यही हो। उनीहरू इरानसँग पूर्ण युद्ध चाहँदैनन्, तर इरानको क्षेत्रीय प्रभाव अनियन्त्रित बनेको हेर्न पनि चाहँदैनन्।

चीन र भारतको दृष्टिकोण झन महत्त्वपूर्ण छ। होर्मुजबाट जाने ऊर्जाको ठूलो हिस्सा एशियातर्फ केन्द्रित छ। चीन इरान र अरब मुलुक दुवैसँगको आर्थिक हितले डोरिएको छ। भारतका लागि तेल आपूर्ति, खाडीमा रहेका आफ्ना लाखौँ नागरिक, रेमिट्यान्स र समुद्री व्यापार अत्यन्तै संवेदनशील विषय हुन्। त्यसैले एशियाली शक्तिहरू मौन दबाब समूहका रूपमा देखिन्छन्, तर प्रत्यक्ष मध्यस्थतामा उनीहरू सावधान छन्।

युरोप इरानको आणविक कार्यक्रमप्रति चिन्तित र इजरायलको सुरक्षाप्रति प्रतिबद्ध छ, तर ऊर्जा र सैन्य दृष्टिले उसको प्रभाव सीमित छ। युरोपेली संघ कूटनीतिक समाधानको पक्षमा देखिए पनि निर्णायक मध्यस्थता गर्ने क्षमतामा पहिलेभन्दा कमजोर देखिन्छ। यसले मध्यपूर्वमा अमेरिकी भूमिकालाई झन् ठूलो बनाएको छ, तर अमेरिकी निर्णयको जोखिम पनि त्यही अनुपातमा बढाएको छ। अमेरिका मध्यपूर्वमा अर्को लामो युद्ध चाहँदैन। इरान पनि आर्थिक दबाब र आन्तरिक असन्तुष्टिबीच दीर्घकालीन टकराव धान्न कठिन अवस्थामा छ। यसैले दुवै पक्षलाई कूटनीतितर्फ धकेलेको छ।

यस संकटका तीन सम्भावित दिशा देखिन्छन्। पहिलो, संयमित कूटनीतिक सहमति हुन सक्छ, जसमा होर्मुजमा सुरक्षित आवतजावत, केही प्रतिबन्ध राहत, सीमित आणविक निगरानी र क्षेत्रीय तनाव न्यूनीकरण समावेश हुन सक्छ। यो सबैभन्दा व्यावहारिक र लाभदायक मार्ग हो, तर त्यसका लागि सार्वजनिक धम्की घटाउन र इजरायल–हिज्बुल्लाह मोर्चा नियन्त्रणमा राख्न आवश्यक छ। दोस्रो, वार्ता जारी रहने तर जमीनमा तनाव कायम रहने “न युद्ध, न शान्ति” को दीर्घकालीन अवस्था आउन सक्छ। यसले बजार र क्षेत्रीय सुरक्षालाई निरन्तर अस्थिर राख्नेछ। तेस्रो, वार्ता असफल भएर होर्मुजमा भिडन्त, इजरायल–हिज्बुल्लाह मोर्चाको विस्तार र अमेरिका–इरान प्रत्यक्ष सैन्य टकरावको जोखिम बढ्न सक्छ। यो सबैभन्दा खतरनाक बाटो हुनेछ।

नेपालजस्ता ऊर्जा आयातमा निर्भर मुलुकका लागि यो संकट टाढाको घटना होइन। होर्मुजमा तनाव बढे तेल मूल्य बढ्छ, ढुवानी खर्च माथि जान्छ, मुद्रास्फीति चर्किन्छ, र खाडीमा रहेका नेपाली श्रमिकको रोजगारी तथा रेमिट्यान्समा प्रत्यक्ष असर पर्न सक्छ। नेपालको आर्थिक स्थायित्व मध्यपूर्वको शान्तिसँग सीधै जोडिएको छ। त्यसैले नेपालले यस विषयलाई परराष्ट्र नीति र आर्थिक सुरक्षाको दृष्टिबाट गम्भीरतापूर्वक नियाल्न आवश्यक छ।

मध्यपूर्व अहिले फेरि निर्णायक मोडमा छ। स्वतन्त्र मूल्यांकन गर्दा, न अमेरिका पूर्ण सैन्य दबाबबाट दीर्घकालीन समाधान निकाल्न सक्छ, न इरान होर्मुजको धम्कीबाट स्थायी सुरक्षा प्राप्त गर्न सक्छ। कूटनीति दुवैका लागि विकल्प होइन, आवश्यकता हो। तर सफल कूटनीति भाषा र व्यवहार दुवैको परिवर्तन, चरणबद्ध विश्वास निर्माण र क्षेत्रीय सुरक्षा सहमतिमा निर्भर छ। खाडी मुलुकहरूले मध्यस्थता मात्र होइन, सक्रिय सुरक्षा ढाँचाको भूमिका निभाउनुपर्छ। चीन, भारत र युरोपले पनि ऊर्जा उपभोक्ता मात्र नभई जिम्मेवार संकट व्यवस्थापकका रूपमा भूमिका बढाउनुपर्छ।

यो निर्णायक मोडले या त कूटनीतिक पुनर्सन्तुलनको बाटो खोल्न सक्छ, या अर्को लामो अस्थिरताको अध्याय सुरु गर्न सक्छ। होर्मुज सुरक्षित रहनु, वार्ता टिक्नु र क्षेत्रीय युद्ध सीमित रहनु अहिले विश्व अर्थतन्त्र र अन्तर्राष्ट्रिय शान्तिका लागि साझा आवश्यकता हो।

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।