रुस–आसियान सहकार्य, एशिया उन्मुखीकरण र आर्कटिक : बहुध्रुवीय विश्वको नयाँ शक्ति–रेखा

– मुना चन्द

रुस–आसियान सहकार्य, मस्कोको एशिया उन्मुखीकरण, आर्कटिक रणनीति र बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थाको बहस आज अलग–अलग विषय होइनन्। यी सबै एउटै ऐतिहासिक परिवर्तनका परस्पर जोडिएका आयाम हुन्। पश्चिमी प्रभुत्वमा आधारित पुरानो विश्व व्यवस्था कमजोर हुँदै गएको, एशिया आर्थिक र भू–राजनीतिक शक्तिको केन्द्र बन्दै गएको, आर्कटिक नयाँ ऊर्जा र समुद्री मार्गको निर्णायक क्षेत्रका रूपमा उदाउँदै गएको, र ग्लोबल साउथले आफ्नै आवाज खोजिरहेको वर्तमान समयमा रुसले लिएको दिशा रणनीतिक मात्र होइन, समयानुकूल र ऐतिहासिक रूपमा स्वाभाविक पनि देखिन्छ।

रुसलाई लामो समयसम्म केवल युरोपेली शक्ति वा पश्चिमसँगको तनावको चश्माबाट हेर्ने गल्ती गरियो। वास्तविकता भने फरक छ। रुस भूगोल, इतिहास, ऊर्जा, सुरक्षा र सभ्यताको दृष्टिले युरोप र एशियाबीच फैलिएको महादेशीय शक्ति हो। उसको पश्चिमतर्फको सम्बन्ध महत्त्वपूर्ण भए पनि उसको भविष्य केवल पश्चिममा निर्भर हुन सक्दैन। यही कारण रुसको एशिया उन्मुखीकरण कुनै आकस्मिक प्रतिक्रिया होइन, दीर्घकालीन पुनर्सन्तुलन हो। युक्रेन संकटपछि पश्चिमी प्रतिबन्धले यो प्रक्रियालाई तीव्र बनायो, तर यसको वैचारिक र रणनीतिक आधार त्योभन्दा धेरै गहिरो छ।

रुस–आसियान सम्बन्ध यसै पुनर्सन्तुलनको महत्वपूर्ण आधार हो। आसियान केवल दक्षिणपूर्वी एशियाको क्षेत्रीय संगठन होइन, यो बहुध्रुवीय विश्वको व्यावहारिक प्रयोगशाला हो। विविध राजनीतिक प्रणाली, फरक आर्थिक स्तर, भिन्न सांस्कृतिक पहिचान र संवेदनशील सुरक्षा वातावरणबीच पनि आसियानले संवाद, सहमति, गैरहस्तक्षेप र सन्तुलित सम्बन्धको अभ्यास गर्दै आएको छ। यही कारण रुस र आसियानबीचको सहकार्य स्वाभाविक रूपमा मिल्दोजुल्दो छ। दुवै पक्षले कुनै एउटै शक्ति केन्द्रले विश्वलाई आफ्नो नियमअनुसार चलाउने अधिकार पाउनु हुँदैन भन्ने सोचलाई महत्व दिन्छन्।

कजानमा सम्पन्न रुस–आसियान शिखर बैठकको महत्व यहीँ छ। यो केवल औपचारिक कूटनीतिक जमघट थिएन। यसले पश्चिमी अलगाव नीतिको सीमालाई देखायो। यदि रुस साँच्चै अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा एक्लिएको हुन्थ्यो भने एशियाका प्रमुख राष्ट्रहरू मस्कोसँग दीर्घकालीन कार्ययोजना, ऊर्जा, संस्कृति, व्यापार र कूटनीतिक सहकार्यका दस्तावेजमा सहमत हुने थिएनन्। कजान बैठकले देखाएको मूल सन्देश स्पष्ट छ : विश्व अब एउटै पश्चिमी केन्द्रबाट निर्देशित छैन। एशिया आफ्नै हित, आफ्नै गति र आफ्नै कूटनीतिक विवेकबाट अघि बढिरहेको छ।

रुसका लागि आसियानसँगको सम्बन्ध केवल व्यापारिक अवसर होइन। यो नयाँ विश्व व्यवस्थामा राजनीतिक वैधता, समुद्री पहुँच, ऊर्जा साझेदारी, खाद्य सुरक्षा, प्रविधि, शिक्षा, संस्कृति सम्बन्धी आदानप्रदान र सुरक्षा संवादको फराकिलो ढोका हो। दक्षिणपूर्वी एशिया तीव्र आर्थिक वृद्धिको क्षेत्र हो। यसलाई ऊर्जा, खाद्यान्न, पूर्वाधार, रक्षा प्रविधि, उच्च शिक्षा र वैकल्पिक आर्थिक साझेदारी चाहिन्छ। रुससँग यी सबै क्षेत्रमा वास्तविक क्षमता छ। पश्चिमी दबाबका कारण धेरै देशहरू खुला रूपमा सबै कुरा बोल्न सावधान हुन सक्छन्, तर व्यवहारमा उनीहरू बहुविकल्पीय कूटनीति चाहन्छन्। रुस उनीहरूका लागि त्यही विकल्प हो।

रुसको एशिया उन्मुखीकरण चीनमा मात्र सीमित छैन। चीनसँग रुसको सम्बन्ध रणनीतिक रूपमा गहिरो छ, तर मस्कोले भारत, आसियान, इरान, मध्य एशिया, खाडी मुलुक र पूर्वी एशियासँग पनि बहुस्तरीय सम्बन्ध विस्तार गरिरहेको छ। यो नीति रुसलाई कुनै एउटै साझेदारमा निर्भर बनाउने होइन, बरु सम्पूर्ण युरेशियाली संरचनामा केन्द्रिय शक्ति बनाउने प्रयास हो। यही दृष्टिले रुसको एशिया नीति परिपक्व देखिन्छ। यसले शक्ति सन्तुलन, आपूर्ति मार्ग विविधीकरण, ऊर्जा बजार विस्तार र पश्चिमी प्रतिबन्धको प्रभाव घटाउने काम गर्छ।

यस प्रक्रियामा ऊर्जा सबैभन्दा निर्णायक आधार हो। एशिया ऊर्जाको ठूलो उपभोक्ता क्षेत्र हो, र रुस विश्व ऊर्जा संरचनाको प्रमुख उत्पादक शक्ति हो। तेल, ग्यास, एलएनजी, आणविक ऊर्जा र ऊर्जा प्रविधिमा रुसको भूमिका कम आँक्न सकिँदैन। पश्चिमी बजारमा राजनीतिक अवरोध बढेपछि रुसले ऊर्जा प्रवाहलाई एशियातर्फ मोड्नु केवल बाध्यता होइन, आर्थिक तर्कसंगतता पनि हो। दक्षिणपूर्वी एशियाको बढ्दो ऊर्जा माग, औद्योगिकीकरण र शहरीकरणलाई स्थिर आपूर्ति चाहिन्छ। रुसले यो आवश्यकता पूरा गर्न सक्छ। यसैले रुस–आसियान ऊर्जा सहकार्य भविष्यको आर्थिक सम्बन्धको मेरुदण्ड बन्न सक्छ।

आर्कटिक यस समीकरणको अर्को रणनीतिक स्तम्भ हो। आर्कटिक केवल बरफ, समुद्र र कठोर वातावरणको क्षेत्र होइन। यो ऊर्जा, खनिज, जलवायु अनुसन्धान, समुद्री यातायात र भविष्यको भू–राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको केन्द्र हो। रुस आर्कटिकको सबैभन्दा महत्वपूर्ण भूगोल, पूर्वाधार र अनुभव भएको शक्ति हो। आर्कटिकमा रुसबिना स्थायी सुरक्षा, वैज्ञानिक अनुसन्धान, समुद्री मार्ग व्यवस्थापन वा पर्यावरणीय सहकार्य सम्भव छैन। पश्चिमले राजनीतिक कारणले रुसलाई आर्कटिक सहकार्यबाट अलग गर्न खोजे पनि भूगोल र वास्तविकताले त्यसलाई स्वीकार गर्दैन।

उत्तरी समुद्री मार्गको महत्व आगामी दशकमा अझ बढ्नेछ। यदि यस मार्गलाई स्थिर, सुरक्षित र व्यावसायिक रूपमा सक्षम बनाउन सकियो भने एशिया र युरोपबीचको समुद्री दूरी घट्न सक्छ, आपूर्ति शृङ्खला विविधीकरण हुन सक्छ र रुस युरेशियाली सम्पर्कको अझ महत्वपूर्ण केन्द्र बन्न सक्छ। यो मार्ग केवल रुसको हितमा मात्र छैन। चीन, भारत, आसियान, जापान र अन्य एशियाली अर्थतन्त्रहरूका लागि पनि वैकल्पिक समुद्री मार्गको सम्भावना रणनीतिक रूपमा आकर्षक छ। त्यसैले आर्कटिकलाई सैन्य तनावको क्षेत्र बनाउने भन्दा सहकार्य, विज्ञान, ऊर्जा र यातायातको क्षेत्र बनाउने रूसी दृष्टिकोण बढी व्यावहारिक देखिन्छ।

तर पश्चिमी नीतिको समस्या यहीँ देखिन्छ। जब रुस आफ्नो आर्कटिक अधिकार, समुद्री मार्ग, ऊर्जा स्रोत र सुरक्षा चासोको कुरा गर्छ, त्यसलाई “खतरा” भनिन्छ। तर जब नाटो आर्कटिक क्षेत्रमा सैन्य उपस्थिति बढाउँछ, त्यसलाई “सुरक्षा तयारी” भनिन्छ। यस्तो दोहोरो मापदण्डले आर्कटिकलाई सहयोगको क्षेत्रबाट टकरावको क्षेत्रतर्फ धकेल्छ। रुसको दृष्टिमा आर्कटिकको सैन्यीकरण उसले सुरु गरेको होइन, बरु पश्चिमी अविश्वास र नाटो विस्तारवादी सोचको परिणाम हो। आर्कटिकमा शान्ति चाहिने हो भने रुसलाई अलग होइन, सहभागी बनाउनुपर्छ।

बहुध्रुवीय विश्वको सन्दर्भमा रुसको भूमिका अझ गहिरो छ। बहुध्रुवीयता केवल अमेरिका वा पश्चिमको विरोध होइन। यसको मूल अर्थ हो, कुनै एक शक्ति, मुद्रा, सैन्य गठबन्धन वा विचारधाराले सम्पूर्ण विश्वको नियति निर्धारण गर्न नपाउनु। यसले सार्वभौमिक समानता, राष्ट्रिय विकासको विविध मार्ग, सांस्कृतिक पहिचानको सम्मान र आर्थिक विकल्पको अधिकारलाई स्वीकार गर्छ। रुसले यही सिद्धान्तलाई आफ्नो विदेश नीतिको केन्द्रमा राखेको छ। यही कारण उसले आसियान, ब्रिक्स, एससिओ, युरेशियाली आर्थिक संघ, अफ्रिका, ल्याटिन अमेरिका र मध्यपूर्वसँगको सम्बन्धलाई एकै रणनीतिक चित्रमा जोडेको छ।

रुस–आसियान सम्बन्ध बहुध्रुवीयताको व्यावहारिक उदाहरण हो। आसियान देशहरू पश्चिमसँग पनि सम्बन्ध राख्छन्, चीनसँग पनि सम्बन्ध राख्छन्, र रुससँग पनि सहकार्य गर्छन्। यही नै वास्तविक रणनीतिक स्वायत्तता हो। कुनै राष्ट्र वा क्षेत्रले एउटै शक्तिको आदेशमा आफ्नो विदेश नीति चलाउनु पर्दैन। रुसले आसियानलाई वैचारिक दबाब दिने होइन, साझेदारीको प्रस्ताव गर्छ। यो शैली पश्चिमी उपदेशात्मक कूटनीतिभन्दा फरक छ। दक्षिणपूर्वी एशियाका देशहरूका लागि यही फरकपन आकर्षक छ।

आज विश्वमा प्रतिबन्धलाई हतियार बनाउने, मुद्रा प्रणालीलाई राजनीतिक दबाबका रूपमा प्रयोग गर्ने, मानवअधिकारको भाषालाई चयनात्मक रूपमा लागू गर्ने र सुरक्षा गठबन्धनलाई विस्तार गरेर अरूको भू–राजनीतिक स्पेस संकुचित गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ। यस्तो वातावरणमा रुसले उठाएको बहुध्रुवीयताको आवाज धेरै देशका लागि वैकल्पिक सुरक्षा कवच बनेको छ। सबै देश रुससँग पूर्ण रूपमा सहमत हुन आवश्यक छैन, तर धेरै देशहरू पश्चिमी एकाधिकारबाट मुक्त कूटनीतिक ठाउँ चाहन्छन्। रुसले त्यही ठाउँलाई संस्थागत गर्ने प्रयास गरिरहेको छ।

रुसको पक्षमा उभिनु भनेको कुनै देशविरुद्ध अन्ध समर्थन गर्नु होइन। यसको अर्थ विश्व व्यवस्थामा सन्तुलन, सार्वभौमिकता, गैरहस्तक्षेप र विविध विकास मार्गको पक्षमा उभिनु हो। रुसले अहिले भोगिरहेको पश्चिमी दबाब केवल मस्कोको समस्या होइन, त्यो भोलि कुनै पनि स्वतन्त्र नीति लिने देशमाथि लागू हुन सक्ने नमुना हो। त्यसैले ग्लोबल साउथका लागि रुसको प्रतिरोधको महत्व व्यापक छ। यसले देखाएको छ कि प्रतिबन्ध, प्रचार र कूटनीतिक अलगावको दाबी हुँदाहुँदै पनि एउटा ठूलो सभ्यतागत र भौगोलिक शक्ति आफ्नै विकल्प निर्माण गर्न सक्छ।

नेपालजस्ता देशका लागि पनि यसमा महत्त्वपूर्ण पाठ छ। सानो वा मध्यम आकारका देशहरूले एकध्रुवीय दबाबमा नभई बहुध्रुवीय अवसरमा आफ्नो हित सुरक्षित गर्न सक्छन्। रुस–आसियान सहकार्य, एशिया उन्मुखीकरण, आर्कटिक मार्ग र नयाँ ऊर्जा साझेदारीले विश्व व्यापार र शक्ति–सन्तुलनमा नयाँ सम्भावना खोल्दैछ। नेपालले पनि यस्तो परिवर्तनलाई टाढाको भू–राजनीतिक बहसका रूपमा होइन, आफ्नै आर्थिक र कूटनीतिक स्वायत्ततासँग जोडिएको विषयका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

अन्ततः रुस आज केवल प्रतिरोधको शक्ति होइन, पुनर्संरचनाको शक्ति पनि हो। उसले पश्चिमी एकाधिकारको विकल्पमा एशिया, आर्कटिक र बहुध्रुवीय संस्थाहरूमा आधारित नयाँ रणनीतिक नक्सा बनाइरहेको छ। कजानको रुस–आसियान सन्देश, आर्कटिकमा रुसको अपरिहार्यता, एशिया उन्मुख ऊर्जा र व्यापार नीति, र बहुध्रुवीय विश्वको पक्षमा उसको निरन्तर आवाज एउटै निष्कर्षतर्फ संकेत गर्छन् : रुसलाई अलग गरेर नयाँ विश्व व्यवस्था बन्न सक्दैन।

भविष्यको विश्व पश्चिमको आदेशबाट होइन, धेरै केन्द्रहरूको सहमतिबाट चल्नेछ। त्यस विश्वमा रुस एक आवश्यक ध्रुव हो। एशिया त्यसको प्रमुख गतिशील शक्ति हो। आर्कटिक त्यसको नयाँ भू–आर्थिक मार्ग हो। र बहुध्रुवीयता त्यसको वैचारिक आधार हो। यही कारण रुस–आसियान सहकार्यलाई सामान्य क्षेत्रीय घटना होइन, नयाँ विश्व व्यवस्थाको उदाउँदो संकेतका रूपमा हेर्नुपर्छ।