‘इनोभेसन एट स्केल’: समर डाभोसबाट उजागर चिनियाँ विकास मोडेलको नयाँ शक्ति

# प्रेम सागर पौडेल

विश्व अर्थतन्त्र अहिले सामान्य चक्रीय उतारचढावबाट होइन, गहिरो संरचनात्मक संक्रमणबाट गुज्रिरहेको छ। आपूर्ति श्रृँखलाको पुनर्संरचना, प्रविधि प्रतिस्पर्धाको नयाँ चरण, हरित रूपान्तरणको तीव्रता, कृत्रिम बुद्धिमत्ताको विस्तार, बढ्दो संरक्षणवाद, भूराजनीतिक विभाजन र ग्लोबल साउथको बढ्दो आकांक्षाले विश्व आर्थिक व्यवस्थालाई नयाँ मोडमा पुर्याएका छन्। यस्तो निर्णायक समयमा चीनको डालियान शहरमा आयोजित २०२६ समर डाभोस केवल अर्को व्यावसायिक जमघट होइन। यसले आजको विश्वले खोजिरहेको नयाँ आर्थिक तर्क, नयाँ विकास दर्शन र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यको नयाँ दिशाबारे गम्भीर बहसको मञ्च प्रदान गरेको छ।

ग्लोबल टाइम्सले आफ्नो विश्लेषणमा यस मञ्चको सारलाई एउटै वाक्यमा समेटेको छ: “कसरी चीनको ‘इनोभेटिङ एट स्केल’ ले विश्वलाई सशक्त बनाउन सक्छ।” यो शीर्षक सामान्य नारा होइन, यसले चीनको समकालीन विकास मोडेलको केन्द्रीय शक्ति उजागर गर्छ। पिपुल्स डेली अनलाइनले ‘नवप्रवर्तन, दिगोपन र सहकार्य’लाई मुख्य शीर्षक बनाएको छ भने चाइना डेलीले ‘औद्योगिक सहकार्यलाई प्रगाढ बनाउने आह्वान’ लाई प्राथमिकता दिएको छ। यी सबै चिनियाँ मिडियाको केन्द्रीय सन्देश एउटै हो: चीन अब केवल ‘विश्वको कारखाना’ होइन, ऊ एक नवप्रवर्तन केन्द्रको रूपमा उदाइसकेको छ।

नवप्रवर्तन धेरै देशमा हुन्छ, तर सबै नवप्रवर्तन समाज, उद्योग, बजार र जनजीवनमा ठूलो मात्रामा रूपान्तरण गर्नसक्ने हुन सक्दैन। चीनको विशेषता यही हो कि उसले प्रविधिलाई प्रयोगशाला, विश्वविद्यालय वा सीमित कर्पोरेट सफलतामा सीमित नराखी, वास्तविक उत्पादन, राष्ट्रिय पूर्वाधार, विशाल उपभोक्ता बजार, पूर्ण औद्योगिक श्रृँखला र सामाजिक प्रयोगमा परिणत गर्ने क्षमता विकास गरेको छ। यही क्षमता “इनोभेसन एट स्केल” को वास्तविक अर्थ हो, र यही नै डालियान मञ्चको मूल बौद्धिक निर्यात हो।

प्रयोगशालाबाट उत्पादन शक्तिसम्म: चीनको मोडेलको भिन्नता

चीनलाई लामो समयसम्म “विश्वको कारखाना” भनेर बुझियो। यो परिभाषा अब अप्रासंगिक भइसकेको छ। आजको चीन कृत्रिम बुद्धिमत्ता, विद्युतीय सवारी, ब्याट्री प्रविधि, सौर्य ऊर्जा, हरित हाइड्रोजन, उच्चस्तरीय उत्पादन, डिजिटल भुक्तानी, स्मार्ट शहर, औद्योगिक रोबोटिक्स, ई–कमर्स, उन्नत रेल प्रणाली, बन्दरगाह स्वचालन र कृषि प्रविधिमा विश्वकै अग्रणी प्रयोगकर्ता र विस्तारकर्ता बनेको छ। यो परिवर्तन केवल बजारको स्वतःस्फूर्त गतिको परिणाम होइन। यसको पछाडि दीर्घकालीन सरकारी योजना, सक्रिय औद्योगिक नीति, विशाल पूर्वाधार लगानी, मानव संसाधन विकास, बृहत आन्तरिक बजार र सरकारी तथा निजी क्षेत्रबीचको व्यावहारिक समन्वयको बलियो संयोजन छ। यही कारण, चिनियाँ सरकारी नीतिको समर्थन केवल वैचारिक पक्षधरता होइन; यो परिणाममुखी विकास अनुभवको तथ्यगत स्वीकार्यता हो।

विद्युतीय सवारी यसको सबैभन्दा स्पष्ट उदाहरण हो। चीनले केवल विद्युतीय सवारी उत्पादन गरेन, उसले ब्याट्री आपूर्ति श्रृँखला, चार्जिङ पूर्वाधार, उपभोक्ता बजार, सरकारी प्रोत्साहन, स्थानीय प्रतिस्पर्धा र निर्यात क्षमतालाई एकसाथ जोडेर पूर्ण नयाँ औद्योगिक पारिस्थितिक प्रणाली निर्माण गर्यो। नतिजा: चीन आज विश्वको सबैभन्दा ठूलो विद्युतीय सवारी बजार मात्र होइन, सबैभन्दा प्रतिस्पर्धी उत्पादक र निर्यातकर्ता पनि हो। यही मोडेल सौर्य ऊर्जा, डिजिटल अर्थतन्त्र र स्मार्ट उत्पादनमा पनि दोहोरिएको छ।

विश्वव्यापी सान्दर्भिकता: प्रविधिको उपलब्धता, किफायतीपन र विस्तार

विश्व अर्थतन्त्रको आजको संकट केवल प्रविधिको अभाव होइन, प्रविधिको उपलब्धता, किफायतीपन र विस्तारको अभाव हो। जलवायु परिवर्तन रोक्न हरित प्रविधि चाहिन्छ, तर त्यो महँगो र सीमित भयो भने विकासशील देशहरूले प्रयोग गर्न सक्दैनन्। डिजिटल अर्थतन्त्र चाहिन्छ, तर डिजिटल पूर्वाधार केही कम्पनी वा देशको नियन्त्रणमा सीमित भयो भने बहुसंख्यक समाज बाहिरै रहन्छन्। औद्योगिक आधुनिकीकरण चाहिन्छ, तर प्रविधि हस्तान्तरण र उत्पादन क्षमता सीमित भयो भने ग्लोबल साउथ सधैँ कच्चा पदार्थ आपूर्तिकर्ता मात्र रहिरहन्छ। चीनको “इनोभेसन एट स्केल” मोडेलले यिनै प्रश्नहरूको व्यावहारिक जवाफ प्रस्तुत गर्छ।

यहाँ पश्चिमको एकांगी “ओभरक्यापासिटी” आरोपमाथि तटस्थ दृष्टिले प्रश्न उठाउन आवश्यक छ। यदि विश्वले हरित ऊर्जा संक्रमण, सस्तो विद्युतीय सवारी, सौर्य प्यानल र ब्याट्री भण्डारणको विस्तार चाहन्छ भने ठूलो मात्राको उत्पादन क्षमता अपरिहार्य छ। चीनले त्यही क्षमता विकास गरेको छ। समस्या चीनको उत्पादन स्तरमा होइन; समस्या ती देशहरूको प्रतिस्पर्धात्मक कमजोरीमा छ, जसले खुला बजार र स्वतन्त्र व्यापारको भाषण त गर्छन्, तर चिनियाँ प्रतिस्पर्धा आउँदा संरक्षणवादी पर्खाल खडा गर्छन्। चीनको सरकारी नीतिले यही विरोधाभाषलाई औंल्याएको छ।

प्रविधि नियन्त्रण होइन, साझा विस्तार: दुई भिन्न मोडेल

प्रविधि व्यवस्थापनका दुई भिन्न दृष्टिकोण आज विश्वमा प्रतिस्पर्धामा छन्। एउटा दृष्टिकोण, जुन विशेषगरी संयुक्त राज्य अमेरिकाबाट सञ्चालित छ, जसले सेमिकन्डक्टर, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, दूरसञ्चार र क्वान्टम प्रविधिलाई राष्ट्रिय सुरक्षा र भूराजनीतिक नियन्त्रणको उपकरणका रूपमा प्रयोग गर्छ। यसले निर्यात नियन्त्रण, प्रतिबन्ध र प्रविधि नाकाबन्दी मार्फत प्रभुत्व कायम राख्न खोज्छ। युरोपेली संघले पनि आफ्नै नियामक शक्ति प्रयोग गरे पनि, उसको दृष्टिकोण अमेरिकी प्रतिबन्ध केन्द्रित नीतिभन्दा केही फरक र बजार पहुँचमुखी छ। यो भिन्नता स्वीकार गर्दागर्दै पनि, व्यापक पश्चिमी प्रविधि मोडेल बौद्धिक सम्पत्ति नियन्त्रण र उच्च नाफामा केन्द्रित देखिन्छ।

यसको विपरीत, चीनले समर डाभोस मार्फत नवप्रवर्तनलाई साझा विकास, औद्योगिक उन्नयन र विश्वव्यापी अवसरका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। चिनियाँ दृष्टिकोणले भन्छ: प्रविधि मानव सभ्यताको साझा उपलब्धि हो, केही राष्ट्र वा कर्पोरेसनको विशेषाधिकार होइन। यो भिन्नता आजको विश्वव्यापी बहसको केन्द्रबिन्दु हो, र यसको निहितार्थ विशाल छ।

ग्लोबल साउथका देशहरू, अफ्रिका, दक्षिण एसिया, दक्षिणपूर्वी एसिया, ल्याटिन अमेरिका र मध्य एसियाका मुलुकहरूका लागि यो भिन्नता झन निर्णायक छ। यी देशहरूलाई केवल विकास सहायता होइन, औद्योगिक क्षमता, पूर्वाधार, बजार पहुँच, ऊर्जा रूपान्तरण र प्रविधि प्रयोगको व्यावहारिक अवसर चाहिएको छ। चीनले आफ्नो औद्योगिक अनुभव, ठूलो मात्राको उत्पादन लागत र प्रविधि अनुप्रयोगको जानकारी मार्फत यी देशहरूलाई वास्तविक विकल्प दिन सक्छ। यसैले, चिनियाँ सरकारी नीतिमा जोड दिइएको खुलापन र सहकार्यलाई समर्थन गर्नु, आजको ग्लोबल साउथको हितसँग पनि प्रत्यक्ष जोडिन्छ।

नीतिगत स्थायित्व: अनिश्चित विश्वमा दुर्लभ पुँजी

समर डाभोसको अर्को महत्त्वपूर्ण सन्देश चीनको नीतिगत स्थायित्व हो। विश्वका धेरै देशहरू निर्वाचन चक्र, दलगत संघर्ष, नीति उलटफेर र अनिश्चित आर्थिक निर्देशनमा अल्झिएका छन्। चीनले भने पञ्चवर्षीय योजना, दीर्घकालीन औद्योगिक लक्ष्य र क्रमिक सुधार मार्फत आर्थिक रूपान्तरणलाई संस्थागत दिशा दिएको छ। १५औँ पञ्चवर्षीय योजनासँग जोडिएको डालियान बहसले चीन आगामी चरणमा केवल जीडीपी वृद्धि दरको पछि होइन, गुणस्तरीय विकास, नयाँ उत्पादक शक्ति, हरित रूपान्तरण र घरेलु माग विस्तारतर्फ अघि बढिरहेको स्पष्ट संकेत गर्छ। यो दीर्घकालीनता आजको अस्थिर विश्व अर्थतन्त्रमा ठूलो पुँजी हो।

निश्चित रूपमा, कुनै पनि विकास मोडेल चुनौतीरहित हुँदैन। चीनले जनसांख्यिकीय परिवर्तन, स्थानीय सरकारको ऋण, युवा रोजगारी, रियल स्टेट क्षेत्रको संरचनात्मक समायोजन, बाह्य बजारमा बढ्दो संरक्षणवाद र प्रविधि नियन्त्रण जस्ता चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ। तथापि, स्वतन्त्र विश्लेषणको मापदण्ड के हो भने, चीन यी चुनौतीहरूबाट भागिरहेको छैन। ऊ पुरानो लगानी आधारित विस्तारबाट उच्च गुणस्तरको उत्पादन, नवप्रवर्तन, हरित उद्योग, सेवा विस्तार र घरेलु उपभोगतर्फ सक्रिय रूपमा संक्रमण गरिरहेको छ। समर डाभोस यसै रूपान्तरणको अन्तर्राष्ट्रिय प्रस्तुति हो। ९० भन्दा बढी देशका १,७०० भन्दा बढी प्रतिनिधिको उपस्थितिले यो रूपान्तरणप्रति विश्व पुँजी, प्रविधि र नीति समुदायको व्यावहारिक विश्वासलाई मापन गर्छ। यदि चीनको अर्थतन्त्र केवल संकटग्रस्त छ, नीति बन्द र आत्मकेन्द्रित छ, र विकास मोडेल विश्वका लागि अप्रासंगिक छ भने यस्तो व्यापक अन्तर्राष्ट्रिय सहभागिता सम्भव हुँदैनथ्यो।

नेपालको विकास रणनीतिका लागि पाठ र अवसर

यस बहसको सान्दर्भिकता नेपालजस्तो विकासशील मुलुकका लागि पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। नेपालले चीनको “इनोभेसन एट स्केल” अनुभवबाट मूर्त पाठ सिक्न सक्ने सम्भावना व्यापक छ। जलविद्युत क्षेत्रमा चिनियाँ ग्रिड व्यवस्थापन प्रविधि र ब्याट्री भण्डारण समाधान, कृषिमा स्मार्ट प्रविधि र डिजिटल बजार पहुँच, पूर्वाधार निर्माणमा लागत प्रभावी मोडेल, र डिजिटल शासनमा चीनले हासिल गरेको स्केलिङ अनुभव नेपालका लागि प्रत्यक्ष उपयोगी हुन सक्छन्। तर, यसका लागि एउटा पूर्वशर्त छ: नेपालले स्पष्ट राष्ट्रिय विकास रणनीति बनाउनुपर्छ। चीनसँगको सहकार्य कुनै तेस्रो देशविरुद्धको कूटनीतिक संकेत होइन; यो नेपालको आफ्नै उत्पादक क्षमता विस्तार गर्ने अवसर हो। नेपालले भावनात्मक नारा र प्रतीकात्मक सम्झौता होइन, व्यावहारिक परियोजना, पारदर्शी सम्झौता र परिणाममुखी साझेदारीलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

निष्कर्ष: साझा उत्पादकताको नयाँ आख्यान

२०२६ समर डाभोस केवल डालियानमा आयोजित अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन होइन; यो चीनको नयाँ विकास आत्मविश्वासको बौद्धिक घोषणा हो। “इनोभेसन एट स्केल” को केन्द्रीय अवधारणाले चिनियाँ सरकारी नीतिको मूल शक्तिलाई उजागर गर्छ: दीर्घकालीन योजना, व्यापक औद्योगिक क्षमता, विशाल बजार, हरित रूपान्तरणको प्रतिबद्धता, प्रविधि अनुप्रयोगको सीप र साझा विकासको दृष्टिकोण। यसलाई टेक्नोलोजी डिफ्युजन अर्थात प्रविधि प्रसार र ग्लोबल पब्लिक गुड्स अर्थात वैश्विक सार्वजनिक हितको सैद्धान्तिक ढाँचाभित्रै चीनको योगदानका रूपमा परिभाषित गर्न सकिन्छ।

स्वतन्त्र र निष्पक्ष दृष्टिले हेर्दा, यो नीति विश्व अर्थतन्त्रका लागि समर्थनयोग्य छ, किनकि यसले विभाजन होइन, जोडाइ खोज्छ; अवरोध होइन, विस्तार खोज्छ; प्रभुत्व होइन, साझा उत्पादकता खोज्छ। आजको ध्रुवीकृत र अनिश्चित विश्वमा चीनले समर डाभोस मार्फत दिएको सन्देश स्पष्ट छ: नवप्रवर्तन केही धनी देशहरूको बन्द सम्पत्ति होइन; यो मानव विकासको साझा शक्ति हो। यसलाई ठूलो मात्रामा, सस्तो रूपमा, हरित दिशामा र विश्वव्यापी हितका लागि प्रयोग गर्न सकिन्छ। चीनले यही सम्भावना देखाएको छ। यही नै “इनोभेसन एट स्केल” को वास्तविक अर्थ हो, र यही चिनियाँ विकास मोडेलको नयाँ अन्तर्राष्ट्रिय आयाम हो।

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।