स्टार्मरको पतन, बेलायतको सङ्कट

# फु यू हाई

किअर स्टार्मरको राजीनामा बेलायतको सामान्य नेतृत्व परिवर्तन मात्र होइन; यो ब्रेक्जिटपछि गहिरिँदै गएको बेलायती राजनीतिक अस्थिरताको नयाँ र गम्भीर चरण हो। सन् २०२४ मा ठूलो बहुमतसहित सत्तामा आएको लेबर पार्टी दुई वर्ष नपुग्दै आफ्नै प्रधानमन्त्रीलाई हटाउने अवस्थामा पुग्नुले बेलायतको सङ्कट कुनै एक दल वा एक नेताको कमजोरीमा सीमित छैन भन्ने देखाउँछ। द वासिङ्टन पोस्टको कभरेजले पनि यही कोणलाई प्राथमिकता दिएको छ, जसमा स्थानीय तथा क्षेत्रीय निर्वाचनमा लेबरले बेहोरेको ठूलो क्षति, पार्टीभित्र बढेको विद्रोह, पूर्व ग्रेटर म्यान्चेस्टर मेयर तथा मेकरफिल्डका नवनिर्वाचित सांसद एन्डी बर्नहमको उदय र बेलायतले दस वर्षमा सातौँ प्रधानमन्त्री पाउने सम्भावनालाई प्रमुख रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

स्टार्मरले जुन २२, २०२६ मा लेबर पार्टीको नेता र प्रधानमन्त्री पद छोड्ने घोषणा गरे, तर उत्तराधिकारी चयन नभएसम्म प्रधानमन्त्रीको जिम्मेवारी सम्हालिरहने बताएका छन्। द गार्डियनका अनुसार उनले पार्टीको संसदीय दलले आफूलाई अर्को आमनिर्वाचनसम्म नेतृत्व दिन उपयुक्त नठानेको सङ्केत स्वीकार गर्दै सुव्यवस्थित हस्तान्तरण गर्ने प्रतिबद्धता जनाएका छन्। लेबर नेतृत्वका लागि नामाङ्कन जुलाई ९ मा खुल्ने र सम्भव भए संसद सेप्टेम्बरमा फर्कनुअघि नयाँ नेता चयन हुने समयरेखा पनि सार्वजनिक भएको छ।

यस घटनाको पहिलो गहिरो अर्थ के हो भने, बेलायतको परम्परागत शासन स्थायित्वको छवि कमजोर हुँदै गएको छ। कुनै समय बेलायतलाई संसदीय परिपक्वता, दलगत अनुशासन र संस्थागत निरन्तरताको उदाहरण मानिन्थ्यो। तर डेविड क्यामरुनपछि थेरेसा मे, बोरिस जोनसन, लिज ट्रस, ऋषि सुनक, किअर स्टार्मर र अब सम्भावित नयाँ प्रधानमन्त्रीको क्रमले बेलायतको राजनीतिक प्रणाली निरन्तर दबाबमा रहेको देखाउँछ। एसोसिएटेड प्रेसका अनुसार स्टार्मर एक दशकभित्र समयअघि पद छोड्ने छैटौँ प्रधानमन्त्री हुन्, र नयाँ नेता आएपछि बेलायतले करिब दस वर्षमा सातौँ प्रधानमन्त्री पाउनेछ।

तर यो अस्थिरता केवल प्रधानमन्त्रीहरूको असफलताको कथा होइन। यसको जरा ब्रेक्जिटपछिको आर्थिक पुनर्संरचना, क्षेत्रीय असमानता, सार्वजनिक सेवामाथिको चाप, मुद्रास्फीति, कर राजनीति, आप्रवासन बहस, युक्रेन युद्धपछिको सुरक्षा खर्च र मतदाताको गहिरो निराशामा छ। स्टार्मरले सत्तामा आउँदा स्थिर नेतृत्व र आर्थिक पुनरुत्थानको वाचा गरेका थिए, तर मतदाताले छोटो समयमै परिणाम खोजे। जब अर्थतन्त्रले अपेक्षित गति लिन सकेन, सार्वजनिक सेवा सुधार तत्काल देखिएन र पार्टीभित्रै नेतृत्वप्रति विश्वास घट्यो। तब २०२४ को भारी जनादेश २०२६ सम्म आइपुग्दा कमजोर राजनीतिक पुँजीमा परिणत भयो।

लेबरको सङ्कट अझ जटिल छ, किनकि यसको समर्थन दक्षिणपन्थी दल र रिफर्म युकेले मात्र खोसेको होइन। युगभको स्थानीय निर्वाचनपछिको विश्लेषणअनुसार २०२६ को स्थानीय निर्वाचनमा लेबरका २०२४ का मतदातामध्ये उल्लेखनीय हिस्सा ग्रीन पार्टी, लिबरल डेमोक्र्याट र अन्य विकल्पतर्फ गएको देखिन्छ। यसको अर्थ लेबरले एउटै समयमा दुई दिशाबाट दबाब भोगेको छ। दायाँतर्फबाट आप्रवासन, सुरक्षा र राष्ट्रिय पहिचानको मुद्दा उठेको छ भने बायाँतर्फबाट सामाजिक न्याय, सार्वजनिक खर्च, जलवायु, गाजा र कल्याणकारी राज्यको मुद्दा तीव्र बनेको छ।

एन्डी बर्नहमको उदय यही राजनीतिक शून्यबाट आएको हो। उनी ग्रेटर म्यान्चेस्टरका मेयरका रूपमा क्षेत्रीय असमानता, उत्तर इङ्ल्यान्डको पुनरुत्थान, सार्वजनिक यातायात, स्थानीय शासन र लोकप्रिय सञ्चार शैलीका कारण परिचित छन्। मेकरफिल्डमा संसदीय सिट जितेपछि उनी औपचारिक रूपमा लेबर नेतृत्वको पात्र बने, किनकि बेलायती परम्परामा प्रधानमन्त्री बन्ने व्यक्ति सामान्यतया संसद सदस्य हुनुपर्छ। द वासिङ्टन पोस्ट र एपीका अनुसार बर्नहम अहिले स्टार्मरका प्रमुख उत्तराधिकारीका रूपमा देखिएका छन्।

तर बर्नहमको सम्भावित उदय पनि समाधान होइन, केवल नयाँ परीक्षण हो। उनीसँग स्टार्मरभन्दा बढी जनसम्पर्क क्षमता, क्षेत्रीय पहिचान र श्रमिक वर्गीय भाष्य छ। तर प्रधानमन्त्री बनेपछि उनले सामना गर्ने संरचनात्मक समस्या उही हुनेछ। राज्यको ऋण, कर वृद्धिप्रति असन्तुष्टि, सार्वजनिक सेवा सुधारको दबाब, सुरक्षा खर्च, आवास सङ्कट, आप्रवासन बहस र रिफर्म युकेको चुनौती उनका अगाडि रहनेछन्। यदि उनले लोकप्रिय भाषणलाई ठोस आर्थिक नीतिमा बदल्न सकेनन् भने, बर्नहम पनि बेलायती सत्ता अस्थिरताको अर्को अध्याय मात्र बन्न सक्छन्।

स्टार्मरको राजीनामाले लेबर पार्टीको वैचारिक सङ्कट पनि उजागर गरेको छ। टोनी ब्लेयरपछिको न्यू लेबर धार, जेरेमी कोर्बिनपछिको वामपन्थी असन्तुष्टि र स्टार्मरको केन्द्रवादी व्यवस्थापन शैलीबीच पार्टीले स्थिर पहिचान बनाउन सकेको छैन। स्टार्मरले कोर्बिनवादबाट पार्टीलाई टाढा लगेर सत्ता जिते, तर सत्तामा आएपछि उनले मतदातालाई भावनात्मक कथा, आर्थिक रूपान्तरण र सामाजिक भरोसा दिन सकेनन्। यसैले उनको पतन केवल नीतिगत असफलता होइन; राजनीतिक कल्पनाशक्तिको सङ्कट पनि हो।

अन्तर्राष्ट्रिय दृष्टिले यो घटना निकै महत्त्वपूर्ण छ। बेलायत संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदको स्थायी सदस्य, जी–७ शक्ति, नाटोको प्रमुख सदस्य र युरोप–अमेरिका सम्बन्धको मुख्य कडी हो। यस्तो देशमा प्रधानमन्त्रीको छोटो आयु सामान्य घरेलु घटना मात्र होइन; यसले युक्रेन नीति, अमेरिका–बेलायत सम्बन्ध, चीन नीति, युरोपेली सङ्घसँगको पुनःसम्बन्ध, इन्डो–प्यासिफिक रणनीति र विश्व वित्तीय बजारमा प्रभाव पार्न सक्छ। यद्यपि प्रारम्भिक बजार प्रतिक्रिया अत्यधिक आत्तिएको देखिएन। पाउन्ड, गिल्ट र सेयर बजारमा प्रतिक्रिया सीमित रहनुले बजारले स्टार्मरको बहिर्गमनलाई केही हदसम्म अपेक्षित ठानेको देखाउँछ।

तर बजारको प्रारम्भिक स्थिरता राजनीतिक स्थिरताको प्रमाण होइन। लगानीकर्ताको मुख्य प्रश्न अब बर्नहम वा कुनै नयाँ नेताले वित्तीय अनुशासन कायम राख्छ कि सार्वजनिक खर्च बढाउने दबाबमा जान्छ भन्ने हुनेछ। बेलायत पहिले नै उच्च ऋण, कमजोर उत्पादकत्व, महँगो सार्वजनिक सेवा र सुस्त वृद्धि दरको समस्यामा छ। यस्तो अवस्थामा नयाँ प्रधानमन्त्रीले केवल लोकप्रियता होइन, वित्तीय विश्वसनीयता पनि निर्माण गर्नुपर्नेछ। बेलायतको राजनीतिक सङ्कट आर्थिक विश्वसनीयतासँग जोडियो भने त्यसको असर युरोपेली बजार, पाउन्ड र अन्तर्राष्ट्रिय लगानीमा देखिन सक्छ।

चीन, भारत, युरोपेली सङ्घ र अमेरिकाका लागि पनि यो नेतृत्व परिवर्तन महत्त्वपूर्ण सङ्केत हो। अमेरिका बेलायतलाई आफ्नो सबैभन्दा नजिकको सुरक्षा साझेदारका रूपमा हेर्छ। युरोपेली सङ्घ बेलायतसँग ब्रेक्जिटपछिको व्यावहारिक पुनर्सम्बन्ध चाहन्छ। चीन बेलायतसँग व्यापार, वित्त, शिक्षा र हरित लगानीमा व्यावहारिक सम्बन्ध चाहन्छ, तर सुरक्षा, प्रविधि, ताइवान, हङकङ र प्रतिबन्धका विषयमा तनाव कायमै छ। भारतका लागि बेलायत व्यापार, प्रवासी राजनीति र सामरिक सम्बन्धको महत्त्वपूर्ण केन्द्र हो। त्यसैले लन्डनको नेतृत्व अस्थिरता केवल वेस्टमिन्स्टरभित्रको घटना होइन; यो बहुध्रुवीय विश्वमा बेलायतको घट्दो रणनीतिक आत्मविश्वासको सङ्केत पनि हो।

यस घटनाले एउटा गहिरो लोकतान्त्रिक प्रश्न पनि उठाउँछ। संसदीय प्रणालीमा सत्तारूढ दलले प्रधानमन्त्री परिवर्तन गर्न सक्छ; त्यसका लागि तुरुन्त आमनिर्वाचन आवश्यक हुँदैन। बेलायती संवैधानिक अभ्यास अनुसार प्रधानमन्त्रीले औपचारिक रूपमा पद छोडेपछि राजाले त्यस्तो व्यक्तिलाई प्रधानमन्त्री नियुक्त गर्छन् जसले हाउस अफ कमन्सको विश्वास पाउने सम्भावना राख्छ। त्यसैले संवैधानिक दृष्टिले लेबरभित्र नयाँ नेता चयन भई प्रधानमन्त्री बन्नु वैध प्रक्रिया हो।

तर वैधानिकता र राजनीतिक वैधता सधैँ एउटै कुरा होइनन्। स्टार्मरलाई मतदाताले २०२४ मा प्रधानमन्त्रीका रूपमा देखेर लेबरलाई बहुमत दिएका थिए। नयाँ प्रधानमन्त्रीले संसदको बहुमत पाउन सक्छन्, तर जनताको प्रत्यक्ष म्यान्डेटबिना ठूलो नीति परिवर्तन गरे भने विपक्षीहरूले नयाँ निर्वाचनको माग तीव्र बनाउनेछन्। यही कारण बर्नहम वा जोसुकै नयाँ नेता बने पनि, उनको पहिलो चुनौती पार्टी एकता मात्र होइन, जनवैधता निर्माण हुनेछ।

निष्कर्षमा, स्टार्मरको राजीनामा बेलायतको एक व्यक्तिको पराजय होइन; यो ब्रेक्जिटपछि स्थिर दिशा खोजिरहेको राष्ट्रको गहिरो बेचैनी हो। लेबरले कन्जरभेटिभ अस्थिरताको विकल्प दिन सत्ता जितेको थियो, तर अहिले स्वयं त्यही अस्थिरताको चक्रमा फसेको छ। बर्नहमको सम्भावित उदयले लेबरलाई नयाँ ऊर्जा दिन सक्छ, तर बेलायतको सङ्कटको समाधान अनुहार परिवर्तनले मात्र सम्भव छैन। आवश्यक छ, विश्वसनीय आर्थिक योजना, सार्वजनिक सेवा सुधार, क्षेत्रीय असमानताको उपचार, आप्रवासनमा सन्तुलित नीति, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा स्पष्टता र मतदातासँग पुनः भरोसा निर्माण।

द वासिङ्टन पोस्टले यसलाई ठूलो राजनीतिक सङ्कटका रूपमा प्रस्तुत गर्नु अतिशयोक्ति मात्र होइन; त्यसमा बलियो आधार छ। तर यो सङ्कट केवल लेबर वा स्टार्मरको होइन। यो बेलायतको समग्र शासन मोडेल, दलगत संरचना र ब्रेक्जिटपछिको राष्ट्रिय दिशाबोधमाथिको प्रश्न हो। नयाँ प्रधानमन्त्रीले सत्ता सम्हाल्नेछन्, तर बेलायतले अझै जवाफ दिनुपर्ने मूल प्रश्न उही रहनेछ। के यो देश फेरि दीर्घकालीन रणनीतिक स्थिरता, आर्थिक आत्मविश्वास र सामाजिक सहमतिको मार्गमा फर्कन सक्छ, कि प्रधानमन्त्रीहरूको द्रुत परिवर्तन यसको नयाँ राजनीतिक सामान्यता बन्नेछ?