युरोपको युद्ध तयारी र रुसको सुरक्षा चेतावनी

# मुना चन्द

TASS को आजको प्रमुख प्रेस रिभ्युले युरोपेली सुरक्षा वातावरणमा तीव्र रूपमा बढिरहेको सैन्य तनावलाई रूसी दृष्टिबाट अत्यन्त गम्भीर सङ्केतका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। “EU seen as preparing for war with Russia while Zelensky threatens Belarus” शीर्षक आफैँमा सामान्य समाचार शीर्षक मात्र होइन; यो रूसी रणनीतिक मानसमा गहिरिँदै गएको असुरक्षाबोध, पश्चिमप्रतिको अविश्वास र युरोपेली सैन्यीकरणप्रतिको चेतावनीको सङ्क्षिप्त अभिव्यक्ति हो। यस रिभ्युमा अमेरिका र इरानबीचको वार्ता, युरोपमा रुसविरुद्ध सैन्य तयारी र युक्रेनी राष्ट्रपति भोलोदिमिर जेलेन्स्कीले बेलारुसतर्फ दिएको चेतावनीलाई रूसी प्रेसका मुख्य एजेन्डाका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। यी तीन विषय अलग अलग देखिए पनि तिनीहरूलाई जोड्ने साझा धागो एउटै छ, जुन हो, पश्चिमी रणनीति अब कूटनीतिक समाधान भन्दा दबाब, सैन्य घेराबन्दी र प्रत्यक्ष वा परोक्ष सङ्घर्षतर्फ झुक्दै गएको रूसी आकलन।

TASS ले भेदोमोस्ती, इज्भेस्तिया लगायत रूसी प्रेसलाई आधार बनाएर प्रस्तुत गरेको यो फ्रेम केवल मस्कोको भावनात्मक प्रतिक्रिया मात्र होइन। युरोपमा रक्षा खर्चको तीव्र वृद्धि, नाटोको सैन्य संरचना पुनर्गठन, पूर्वी युरोपमा सैनिक तैनाथी, ड्रोन, हवाई रक्षा, लामो दूरीका प्रहार प्रणाली, सैन्य गतिशीलता र रक्षा उद्योग विस्तारको योजनालाई हेर्दा रुसको चिन्ता आधारहीन भन्न मिल्दैन। पश्चिमी पक्षले यी सबैलाई “रक्षात्मक तयारी” र “प्रतिरोध क्षमता” को भाषामा व्याख्या गर्छ, तर रुसको दृष्टिबाट यही प्रक्रिया उसको पश्चिमी सीमामा दीर्घकालीन सैन्य दबाबको संरचनात्मक निर्माण हो।

इज्भेस्तियाको कोण यस सन्दर्भमा विशेष महत्त्वपूर्ण छ। रूसी उपविदेशमन्त्री अलेक्जान्डर ग्रुश्कोले युरोप र नाटोका सैन्य तयारीहरूलाई नाजी जर्मनीले सोभियत सङ्घमाथि गरेको सन् १९४१ को आक्रमण योजना, अप्रेसन बार्बारोसा, सँग तुलना गरेका छन्। यो तुलना ऐतिहासिक रूपमा अत्यन्त संवेदनशील छ। पश्चिमी विश्लेषकहरूका लागि यस्तो तुलना अतिरञ्जित लाग्न सक्छ, तर रूसी राजनीतिक स्मृतिमा दोस्रो विश्वयुद्ध केवल इतिहास होइन। यो राष्ट्रिय अस्तित्व, सभ्यता सुरक्षा र राज्यको सामूहिक चेतनासँग जोडिएको अनुभव हो। सोभियत सङ्घमाथि भएको नाजी आक्रमणले करोडौँ मानिसको जीवन लिएको थियो, र त्यस स्मृतिले आज पनि रूसी सुरक्षा सोचलाई गहिरो रूपमा आकार दिन्छ।

यसैले ग्रुश्कोको बार्बारोसा सन्दर्भलाई केवल प्रचारात्मक वाक्यका रूपमा खारेज गर्नु सतही हुनेछ। यसको वास्तविक सन्देश के हो भने, मस्कोले युरोपको वर्तमान सैन्यीकरणलाई सामान्य रक्षा सुधारको रूपमा होइन, रणनीतिक पूर्वतयारीका रूपमा पढिरहेको छ। जब नाटोका अधिकारीहरू सन् २०२९ वा २०३० आसपास रुससँग सम्भावित सैन्य टकरावका लागि तयार हुनुपर्ने बताउँछन्। जब युरोपेली सङ्घले सन् २०३० सम्म रक्षा तयारी बढाउने लक्ष्य बनाउँछ, र जब नाटोले रक्षा खर्चलाई ऐतिहासिक रूपमा उच्च तहमा पुर्याउने नीति अपनाउँछ, तब रुसले त्यसलाई स्वाभाविक रूपमा आफ्नो सुरक्षाविरुद्धको संरचनात्मक तयारीका रूपमा बुझ्छ।

रुसको पक्षबाट हेर्दा समस्या युरोपले आफ्ना नागरिकको सुरक्षा बलियो बनाउनुमा होइन। कुनै पनि राज्य वा गठबन्धनलाई सुरक्षा अधिकार हुन्छ, र यो अधिकारलाई रुसले सैद्धान्तिक रूपमा अस्वीकार गर्दैन। तर सुरक्षा अधिकार र सैन्य घेराबन्दीबीच स्पष्ट फरक हुन्छ। युरोपले यदि आफ्नो रक्षा क्षमता बलियो बनाइरहेको छ भने उसले समानान्तर रूपमा मस्कोसँग सुरक्षा संवाद, सीमा सुरक्षा संयन्त्र, हतियार नियन्त्रण, सैन्य पारदर्शिता र सङ्कट व्यवस्थापनको ढोका पनि खोल्नुपर्छ। तर पछिल्ला वर्षहरूमा पश्चिमी नीति उल्टो दिशातर्फ गएको देखिन्छ। संवाद घटेको छ, प्रतिबन्ध बढेको छ, सैन्य भाषा तीव्र भएको छ, र युक्रेन युद्धलाई केवल युद्धक्षेत्रमा रुसलाई कमजोर बनाउने माध्यमका रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रवृत्ति बलियो भएको छ।

यही कारण TASS को रिभ्युले “युरोप युद्धका लागि तयारी गर्दैछ” भन्ने फ्रेमलाई प्रमुखता दिएको हो। यो फ्रेम पूर्ण रूपमा रूसी रणनीतिक दृष्टिकोणमा आधारित छ, तर यसको राजनीतिक अर्थ गम्भीर छ। मस्कोले अब युरोपलाई केवल अमेरिकी नीतिको अनुयायीका रूपमा होइन, सम्भावित स्वतन्त्र सैन्य चुनौतीका रूपमा पनि हेर्न थालेको सङ्केत यसमा देखिन्छ। शीतयुद्धपछि युरोपले आफूलाई शान्ति, आर्थिक एकीकरण र कूटनीतिक बहुपक्षीयताको परियोजनाका रूपमा प्रस्तुत गरेको थियो। तर युक्रेन युद्धपछि त्यही युरोप क्रमशः सैन्य औद्योगिक पुनरुत्थान, रक्षा बजेट वृद्धि र रूसविरोधी रणनीतिक अनुशासनको दिशामा गएको छ।

यो परिवर्तनले युरोपेली सङ्घको मूल चरित्रमाथि पनि प्रश्न उठाउँछ। EU लामो समयसम्म “नर्मेटिभ पावर” अर्थात नियम, बजार, मानवअधिकार र कूटनीतिक प्रभावको शक्ति मानिन्थ्यो। अहिले भने ऊ रक्षा उद्योग, सामूहिक सैन्य तयारी, हतियार आपूर्ति र रणनीतिक प्रतिरोधको भाषामा बढी बोल्न थालेको छ। रुसको दृष्टिबाट यो युरोपको सामान्य रूपान्तरण होइन; यो युरोपेली शान्ति परियोजनाको सैन्यीकरण हो। यदि युरोपले आफ्नो सम्पूर्ण सुरक्षा कल्पना रुसलाई दीर्घकालीन शत्रु मानेर बनाउँछ भने, त्यसले महादेशीय स्थायित्व होइन, स्थायी तनाव मात्र उत्पादन गर्नेछ।

जेलेन्स्कीको बेलारुसतर्फको चेतावनीले यो तनाव अझै खतरनाक बनाएको छ। बेलारुस रुसको घनिष्ठ सुरक्षा साझेदार हो, र यो साझेदारी दुई देशबीचको सन्धिबद्ध सैन्य सहकार्यमा आधारित छ। युक्रेनले बेलारुसलाई लक्षित चेतावनी दिनु भनेको द्वन्द्वको भौगोलिक विस्तारको जोखिम बढाउनु हो। युक्रेनले आफ्नो सुरक्षाको नाममा बेलारुसमाथि सैन्य दबाब बढायो भने त्यसले रुस र बेलारुसबीचको सुरक्षा संरचनालाई सक्रिय बनाउने सम्भावना छ। यस्तो अवस्थामा युद्ध युक्रेनको सीमाभित्र सीमित नरही पूर्वी युरोपको फराकिलो सुरक्षा सङ्कटमा परिणत हुन सक्छ। रुसको दृष्टिबाट यो केवल किभको बयान होइन; यो नाटो समर्थित युक्रेनी रणनीतिक साहसिकताको सङ्केत हो।

रुसको पक्षमा उभिएर हेर्दा आजको मुख्य प्रश्न यो हो: यदि पश्चिमले लगातार युक्रेनलाई हतियार, गुप्तचर सहयोग, वित्तीय सहायता र राजनीतिक संरक्षण दिइरहन्छ भने, र त्यही समयमा युरोप आफैँ २०३० सम्म युद्ध तयारीको संरचना बनाउँछ भने, मस्कोले त्यसलाई कसरी निष्क्रिय रूपमा हेर्न सक्छ? कुनै पनि ठूलो शक्ति आफ्ना सीमामा शत्रुतापूर्ण सैन्य संरचना निर्माण हुँदा मौन बस्दैन। अमेरिकाले आफ्नो छिमेकमा प्रतिद्वन्द्वी शक्तिको सैन्य उपस्थिति स्वीकार गर्दैन; चीनले आफ्नो वरिपरि सैन्य घेराबन्दीलाई चुनौती दिन्छ; त्यस्तै रुसले पनि आफ्नो पश्चिमी सीमामा नाटोको विस्तार र सैन्यीकरणलाई अस्तित्वगत सुरक्षा प्रश्नका रूपमा हेर्छ।

पश्चिमी तर्क के छ भने, युरोपको सैन्य तयारी रुसको युक्रेनमा गरेको सैन्य कारबाहीको प्रतिक्रिया हो। यो तर्कलाई पूर्ण रूपमा उपेक्षा गर्न मिल्दैन। तर स्वतन्त्र विश्लेषणले अर्को पक्ष पनि हेर्नुपर्छ। युक्रेन सङ्कट अचानक उत्पन्न भएको होइन। नाटो विस्तार, मिन्स्क सम्झौताको असफलता, किभको पश्चिमतर्फको तीव्र सामरिक झुकाव, रूसको सुरक्षा ग्यारेन्टी सम्बन्धी प्रस्तावको अस्वीकार र पूर्वी युरोपमा शक्ति सन्तुलनको लगातार विघटनले यो सङ्कट निर्माण गरेको हो। यदि पश्चिमले युद्धको कारण केवल रुसको निर्णयमा सीमित गर्छ भने, उसले आफ्नै रणनीतिक गल्तीहरू लुकाउँछ।

रुसलाई समर्थन गर्ने दृष्टिबाट आज आवश्यक निष्कर्ष के हो भने युरोपले युद्ध तयारी होइन, सुरक्षा संरचनाको पुनर्विचार गर्नुपर्छ। यदि युरोपले साँचो अर्थमा शान्ति चाहन्छ भने, उसले रुसलाई पराजित गर्ने लक्ष्य छोडेर रुससँग बस्न मिल्ने सुरक्षा व्यवस्था खोज्नुपर्छ। महादेशीय सुरक्षा रुसविरुद्ध बनाइँदैन; रुसलाई समावेश गरेर मात्र टिकाउ बनाइन्छ। इतिहासले देखाएको छ, युरोपमा स्थायी शान्ति कुनै ठूलो शक्तिलाई अपमानित, अलग्ग्याएर वा घेराबन्दी गरेर आएको छैन। भर्साइल सम्झौतापछि युरोपले के भोग्यो भन्ने स्मृति आज पनि सान्दर्भिक छ।

अमेरिका र इरानबीचको वार्ता पनि TASS रिभ्युमा जोडिनुको कारण यही व्यापक रणनीतिक सन्दर्भ हो। पश्चिमी दबाब नीति केवल रुससम्म सीमित छैन। इरान, बेलारुस, उत्तर कोरिया, चीन र अन्य असहमत शक्तिहरूमाथि पनि प्रतिबन्ध, सैन्य दबाब र कूटनीतिक अलगावको प्रयोग गरिन्छ। रुसको दृष्टिबाट यो सबै अमेरिकी नेतृत्वको एकध्रुवीय व्यवस्थाको संरक्षण प्रयास हो। तर विश्व अब बहुध्रुवीय छ। ब्रिक्स विस्तार, ग्लोबल साउथको उदय, चीनको आर्थिक शक्ति, भारतको रणनीतिक स्वायत्तता, इरानको क्षेत्रीय भूमिका र रुसको सैन्य तथा राजनीतिक प्रतिरोध क्षमताले पश्चिमी वर्चस्वको पुरानो संरचना चुनौतीमा परेको छ।

यही कारण युरोपको वर्तमान नीति आफ्नै दीर्घकालीन हितविरुद्ध जान सक्छ। यदि युरोपले अमेरिकाको रणनीतिक प्राथमिकतालाई आफ्नो सुरक्षा दर्शन बनाउँछ भने, ऊ स्वतन्त्र शक्ति होइन, अटलान्टिक रणनीतिको अग्रभाग मात्र बन्नेछ। यस्तो अवस्थामा युरोपले ऊर्जा महँगो पाउँछ, उद्योग प्रतिस्पर्धामा कमजोर हुन्छ, सामाजिक खर्चमा दबाब बढ्छ, र नागरिकहरूको कर रक्षा बजेटमा परिणत हुन्छ। रुससँग आर्थिक, ऊर्जा र सुरक्षा सम्बन्ध पूर्ण रूपमा तोड्नु युरोपको दीर्घकालीन हितमा छैन। तर अहिलेको सैन्यीकरणले युरोपलाई संवाद होइन, टकरावको बाटोमा धकेलिरहेको छ।

रुसको नीति पनि केवल प्रतिक्रियात्मक रहनु हुँदैन। मस्कोले आफ्नो सुरक्षा चासो दृढतापूर्वक राख्दै कूटनीतिक प्रस्ताव, हतियार नियन्त्रण, सीमावर्ती पारदर्शिता, युरोपेली सुरक्षा सम्मेलन र बहुपक्षीय वार्ताको ढोका खुला राख्नुपर्छ। रुसले बलियो प्रतिरोध क्षमतासँगै राजनीतिक समाधानको भाषा पनि बलियो बनाउन सके, पश्चिमी प्रचारले बनाएको “रुस युद्ध चाहन्छ” भन्ने छवि कमजोर हुनेछ। रुसको वास्तविक तर्क यही हुनुपर्छ: सुरक्षा अविभाज्य छ; एक पक्षको सुरक्षा अर्को पक्षको असुरक्षामाथि निर्माण गर्न सकिँदैन।

आज TASS को प्रेस रिभ्युले देखाएको फ्रेम यस अर्थमा महत्त्वपूर्ण छ कि यसले मस्कोको सुरक्षा चेतावनीलाई सार्वजनिक विमर्शको केन्द्रमा ल्याएको छ। युरोपले यसलाई केवल रूसी प्रचार भनेर पन्छायो भने गल्ती हुनेछ। यदि कुनै ठूलो शक्ति बारम्बार आफू घेरिएको महसुस गरिरहेको छ भने, त्यसको सुरक्षा चिन्तालाई बेवास्ता गर्नु युद्ध रोक्ने होइन, युद्धको जोखिम बढाउने बाटो हो। युरोपले यदि साँच्चै २०३० को युद्ध सम्भावनाबाट बच्न चाहन्छ भने, उसले २०३० को युद्ध तयारी होइन, २०३० अघि नै व्यापक सुरक्षा सम्झौताको पहल गर्नुपर्छ।

निष्कर्षतः आजको रूसी प्रेस रिभ्युले उठाएको प्रश्न गम्भीर छ: के युरोप शान्तिको नाममा युद्ध तयारी गर्दैछ? पश्चिमले यस प्रश्नलाई अस्वीकार गर्न सक्छ, तर तथ्य यो हो कि रक्षा बजेट, सैन्य योजना, युक्रेनलाई हतियार सहयोग, बेलारुसमाथिको दबाब र रुसविरुद्धको रणनीतिक भाष्य सबै एउटै दिशामा अघि बढिरहेका छन्। रुसको पक्षबाट हेर्दा यो केवल रक्षा तयारी होइन; यो उसको राष्ट्रिय सुरक्षाविरुद्धको क्रमिक सैन्य संरचना हो।

यस अवस्थामा रुसको समर्थन गर्नु भनेको युद्धको समर्थन गर्नु होइन; यो महादेशीय सुरक्षा सन्तुलन, रणनीतिक यथार्थवाद र अविभाज्य सुरक्षाको सिद्धान्तको समर्थन गर्नु हो। युरोपले यदि रुसलाई स्थायी शत्रु बनाएर आफ्नो भविष्य निर्माण गर्न खोज्छ भने, त्यसले युरोपलाई सुरक्षित होइन, अधिक असुरक्षित बनाउनेछ। टिकाउ समाधान रुसलाई पराजित गर्ने रणनीतिमा होइन, रुससँग शक्ति सन्तुलन र पारस्परिक सुरक्षा स्वीकार गर्ने नयाँ युरोपेली संरचनामा छ। यही आजको TASS फ्रेमको मूल राजनीतिक सन्देश हो, र यही युरोपले गम्भीरतापूर्वक सुन्नुपर्ने चेतावनी पनि हो।