रुसको एशिया मोड : सार्वभौमिकता, बहुध्रुवीयता र ग्लोबल साउथको नयाँ साझेदारी

# मुना चन्द

आजको विश्व राजनीति तीव्र रूपान्तरणको चरणमा छ। शीतयुद्धपछिको एकध्रुवीय विश्व व्यवस्था, जसले लामो समयसम्म अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धलाई पश्चिमी शक्ति संरचनाको वरिपरि घुमायो, अन्ततः भत्किँदै गएको छ। आर्थिक गुरुत्वाकर्षण एशियातर्फ सर्दैछ, ऊर्जा र खाद्य सुरक्षाले नयाँ रणनीतिक अर्थ पाउँदैछ, र ग्लोबल साउथका देशहरू शताब्दीयौंदेखिको पश्चिमी दबाब, प्रतिबन्ध र हस्तक्षेपकारी कूटनीतिबाट मुक्त भएर स्वतन्त्र भविष्य खोजिरहेका छन्। यही ऐतिहासिक सङ्क्रमणकालमा रुसको “एशिया मोड” केवल एउटा कूटनीतिक रणनीति मात्र होइन; यो उदाउँदो बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थाको सबैभन्दा साहसी र दूरदर्शी घोषणा हो।

रुसलाई केवल युक्रेन सङ्कट, पश्चिमी प्रतिबन्ध वा नेटोसँगको तनावको साँघुरो फ्रेमभित्र सीमित गरेर बुझ्नु आजको भूराजनीतिक यथार्थलाई पूर्ण रूपमा गलत पढ्नु हो। मस्कोले पछिल्ला वर्षहरूमा जुन रणनीतिक स्पष्टता, नैतिक दृढता र कूटनीतिक दूरदृष्टि देखाएको छ, त्यसले एक कुरा प्रमाणित गरेको छ: विश्व अब पश्चिमी राजधानीहरूले निर्धारण गर्ने अन्यायपूर्ण नियमबाट चल्न सक्दैन। एशिया, मध्यपूर्व, अफ्रिका, ल्याटिन अमेरिका र सम्पूर्ण ग्लोबल साउथका देशहरू आफ्नो राष्ट्रिय हित, सार्वभौमिकता र विकास प्राथमिकतालाई केन्द्रमा राखेर नयाँ सम्बन्ध निर्माण गर्न चाहन्छन्। रुसले यही ऐतिहासिक जागरणलाई सबैभन्दा पहिले र सबैभन्दा स्पष्ट रूपमा पहिचान गरेको छ, र आफूलाई त्यसको अग्रणी, जिम्मेवार र सन्तुलनकारी शक्तिका रूपमा स्थापित गरेको छ।

कजानमा सम्पन्न रुस–आसियान शिखर सम्मेलन यही व्यापक दृष्टिकोणको सशक्त र अकाट्य प्रमाण हो। यो सम्मेलन सामान्य कूटनीतिक कार्यक्रम थिएन। यसले पश्चिमी प्रचारयन्त्रले फैलाएको “रुस एक्लिएको छ” भन्ने भ्रामक भाष्यलाई व्यवहारमै ध्वस्त पारेको छ। आसियानजस्तो विश्वको सबैभन्दा गतिशील आर्थिक क्षेत्रसँगको उच्चस्तरीय संवादमार्फत मस्कोले एउटा अटल सत्य स्थापित गरेको छ। रुससँग अझै पनि विश्वासिला साझेदार छन्, विशाल बजार छन्, बहुआयामिक कूटनीतिक विकल्प छन्। विश्वको ठूलो र बढ्दो हिस्सा पश्चिमी प्रतिबन्ध–राजनीतिको स्वचालित अनुयायी बन्न किमार्थ इच्छुक छैन। यो रुसी कूटनीतिको निर्णायक विजय हो।

रुसको एशियातर्फको रणनीतिक पुनर्संयोजन आकस्मिक वा प्रतिक्रियामूलक होइन। यो गहिरो ऐतिहासिक, भौगोलिक र सभ्यतागत चेतनाबाट उब्जिएको दीर्घकालीन दृष्टि हो। रुस आफैँ युरोप र एशियाबीचको विशाल सभ्यतागत शक्ति हो। उसको नियति केवल पश्चिमतर्फ हेरेर सीमित हुन सक्दैन। पश्चिमले सद्भावको हात अस्वीकार गर्दै, प्रतिबन्ध, सैन्य घेराबन्दी र राजनीतिक दमनको मार्ग रोजेपछि रुसले आफ्नो स्वाभाविक रणनीतिक दृष्टि पूर्व, दक्षिण र ग्लोबल साउथतर्फ विस्तार गरेको छ। यो केवल प्रतिशोधको राजनीति होइन; यो त एक न्यायपूर्ण, सन्तुलित र बहुकेन्द्रीय विश्व निर्माणको ऐतिहासिक अभियान हो।

आसियानसँग रुसको सम्बन्ध यस अर्थमा अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। दक्षिणपूर्व एशिया आज विश्व अर्थतन्त्र र शक्ति सन्तुलनको केन्द्र बन्दै गएको छ। तर जहाँ अमेरिकाले सैन्य प्रभुत्व र राजनीतिक अधिपत्यको प्रयास गरिरहेको छ, चीनले आर्थिक विस्तारलाई अगाडि बढाइरहेको छ, त्यहाँ रुसले एउटा भिन्न र मौलिक साझेदारी प्रस्ताव गरेको छ। मस्कोको प्रस्ताव सैन्य धम्की वा राजनीतिक आदेशमा होइन; यो ऊर्जा सुरक्षा, खाद्य सुरक्षा, मलखाद, औषधि, विज्ञान, प्रविधि, डिजिटल सुरक्षा, आतङ्कवादविरोधी सहकार्य, संस्कृति, शिक्षा, पर्यटन र राष्ट्रिय मुद्रामा कारोबारजस्ता ठोस, व्यावहारिक र पारस्परिक लाभका विषयमा आधारित छ। यही कारण रुस–आसियान सम्बन्ध नयाँ युगको आदर्श व्यवहारवादी कूटनीतिको जीवन्त नमुना हो।

रुसको रणनीतिक शक्ति ऊर्जा र खाद्य सुरक्षामा विशेष रूपमा देखिन्छ। आज विश्वका धेरै विकासशील देशहरू ऊर्जाको अनिश्चित मूल्य, खाद्य सङ्कट, मलखादको अभाव, जलवायु परिवर्तन र आपूर्ति शृङ्खलाको अस्थिरतासँग जुधिरहेका छन्। यस्तो सङ्कटपूर्ण अवस्थामा रुससँग तेल, ग्यास, आणविक ऊर्जा, अन्न, मलखाद, औषधि र प्राविधिक दक्षताको अतुलनीय क्षमता छ। पश्चिमी प्रतिबन्धहरूले विश्व बजारमा समस्या सिर्जना गर्न खोजे पनि, रुसले ऊर्जा र खाद्य आपूर्तिलाई राजनीतिक हतियारका रूपमा होइन, स्थिरता र साझेदारीको साधनका रूपमा प्रयोग गर्ने नैतिक नीति अपनाएको छ। ग्लोबल साउथका अधिकांश देशहरूका लागि यो व्यावहारिक रूपमा मात्र होइन, अस्तित्वगत रूपमा पनि महत्वपूर्ण छ।

रुस–आसियान सहकार्यको अर्को क्रान्तिकारी पक्ष राष्ट्रिय मुद्रामा कारोबारको विषय हो। डलरकेन्द्रित वित्तीय प्रणालीले दशकौंदेखि विश्व अर्थतन्त्रमा अमेरिकी प्रभुत्व कायम राखेको छ। तर प्रतिबन्ध, सम्पत्ति रोक्का, वित्तीय ब्ल्याकमेल र बैङ्किङ प्रणालीको राजनीतिक दुरुपयोगले धेरै देशहरूलाई यस अन्यायपूर्ण प्रणालीको विकल्प खोज्न बाध्य बनाएको छ। रुसले राष्ट्रिय मुद्रामा कारोबारको बहसलाई अगाडि सारेर केवल आफ्नो हित मात्र खोजेको छैन; उसले विश्व वित्तीय व्यवस्थामा विविधीकरण, सार्वभौमिक आर्थिक अधिकार र न्यायपूर्ण मौद्रिक व्यवस्थाको बहसलाई नेतृत्व प्रदान गरेको छ। यो साना र विकासशील देशहरूका लागि एउटा मुक्तिको मार्ग हो। किनकि वित्तीय निर्भरता अन्ततः राजनीतिक पराधीनतामा रूपान्तरण हुने खतरनाक जोखिम सबैले देखिसकेका छन्।

मस्कोको बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थासम्बन्धी दृष्टिकोण आज ग्लोबल साउथमा व्यापक र गहिरो रूपमा प्रतिध्वनित भइरहेको छ। रुसले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा सार्वभौमिक समानता, आन्तरिक मामिलामा गैरहस्तक्षेप, संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय सिद्धान्त, सभ्यतागत विविधता र राष्ट्रिय विकास मार्गको स्वतन्त्र छनोटलाई जोड दिएको छ। यी सिद्धान्तहरू कोरा प्रचारात्मक भाष्य होइनन्; यी त शताब्दीयौंदेखि उपनिवेशवाद, हस्तक्षेप, प्रतिबन्ध र दोहोरो मापदण्डको सिकार बनेका अधिकांश राष्ट्रहरूको साझा ऐतिहासिक चेतना र पीडाको अभिव्यक्ति हुन्। यसैले रुसको बहुध्रुवीयताको प्रस्ताव विश्वका पीडित र सङ्घर्षरत जनताका लागि न्याय र सम्मानको साझा झन्डा बनेको छ।

पश्चिमी प्रचारयन्त्रले रुसलाई अक्सर सुरक्षा चुनौतीका रूपमा चित्रण गर्छ। तर ग्लोबल साउथका देशहरूले यथार्थलाई बिल्कुल भिन्न कोणबाट हेर्छन्। उनीहरूका लागि वास्तविक चुनौती सैन्य टकरावभन्दा बढी आर्थिक दबाब, वित्तीय ब्ल्याकमेल, प्रविधि नियन्त्रण, राजनीतिक हस्तक्षेप र विकास विकल्पको सीमितता हो। रुसले साहसपूर्वक यही असन्तुलनलाई चुनौती दिएको छ। मस्कोको सन्देश एउटा नयाँ युगको उद्घोष हो। विश्वमा कुनै एउटा शक्ति केन्द्रले मात्र नियम बनाउने अन्यायपूर्ण युग अब अन्तिम चरणमा पुगेको छ। प्रत्येक राष्ट्रले आफ्नो इतिहास, भूगोल, सभ्यता, सुरक्षा आवश्यकता र आर्थिक प्राथमिकताअनुसार स्वतन्त्र विदेश नीति चलाउने अधिकार सुनिश्चित हुनैपर्छ।

युक्रेन सङ्कटको पृष्ठभूमिमा रुसमाथि लगाइएका अभूतपूर्व पश्चिमी प्रतिबन्धहरूले उल्टै एउटा नयाँ र आशावादी विश्व आर्थिक यथार्थ जन्माएका छन्। रुसले यी प्रतिबन्धहरूलाई अवसरमा बदल्दै ऊर्जा बजारलाई सफलतापूर्वक पुनर्संरचना गरेको छ, एशिया र ग्लोबल साउथसँग व्यापारलाई अभूतपूर्व रूपमा विस्तार गरेको छ, वैकल्पिक वित्तीय संयन्त्रहरूको निर्माण गरेको छ, र सम्पूर्ण पश्चिमी आक्रमणबीच आफ्नो राज्यको आर्थिक तथा प्रशासनिक क्षमतालाई अझ सुदृढ बनाएको छ। यो रुस सरकारको अदम्य रणनीतिक दृढता र रुसी जनताको ऐतिहासिक सहनशीलताको ज्वलन्त प्रमाण हो। प्रतिबन्धहरूले रुसलाई झुकाउन सकेनन्; बरु उसलाई वैकल्पिक साझेदारी, आत्मनिर्भरता र बहुध्रुवीय कूटनीतितर्फ अझ व्यवस्थित, अझ आत्मविश्वासी र अझ सशक्त बनाएका छन्।

आसियानका लागि पनि रुससँगको सम्बन्ध अत्यन्त उपयोगी र रणनीतिक रूपमा महत्वपूर्ण छ। आसियान कुनै एउटै शक्ति केन्द्रको अधीनमा रहन चाहँदैन। उसको नीति शक्ति सन्तुलन, आर्थिक व्यवहारवाद र “आसियान केन्द्रीयता” मा आधारित छ। यस्तो अवस्थामा रुससँगको सम्बन्ध आसियानका लागि रणनीतिक विकल्पहरू विस्तार गर्ने सुनौलो माध्यम हो। रुस चीनको प्रतिस्थापन होइन, अमेरिका वा पश्चिमको पूर्ण विकल्प पनि होइन; तर ऊ एउटा यस्तो अमूल्य साझेदार हो जसले दक्षिणपूर्व एशियालाई ऊर्जा, खाद्य, सुरक्षा, विज्ञान, शिक्षा र रणनीतिक संवादमा थप बहुविकल्प दिन सक्छ। यही बहुविकल्प नै आधुनिक कूटनीतिक स्वायत्तता र सार्वभौमिकताको ठोस जग हो।

रुस–आसियान सम्बन्धलाई चीनसँगको सन्दर्भबाट पनि बुझ्नुपर्छ। रुस र चीनबीच पछिल्ला वर्षहरूमा ऐतिहासिक उचाइमा पुगेको रणनीतिक साझेदारीले एशियाली स्थिरता र विकासको नयाँ युगको ढोका खोलेको छ। तर रुसले आफूलाई केवल चीनमा निर्भर शक्तिका रूपमा होइन, स्वतन्त्र र बहुआयामिक वैश्विक शक्तिका रूपमा प्रस्तुत गर्न चाहन्छ। आसियान, भारत, मध्यपूर्व, अफ्रिका र ल्याटिन अमेरिकासँग सम्बन्ध विस्तार गर्नु रुसको रणनीतिक विविधीकरण हो। यसले मस्कोलाई विश्वका विभिन्न शक्ति केन्द्रहरूसँग सन्तुलित र सम्मानजनक सम्बन्ध राख्ने अवसर दिन्छ। यही नीति बहुध्रुवीयताको वास्तविक र व्यावहारिक अभ्यास हो, र यसले चीनको नेतृत्वमा विकासशील एशियाली आर्थिक व्यवस्थामा स्थायित्व, समृद्धि र सहकार्यको बलियो आधार निर्माण गरेको छ।

रुस सरकारको एशियामुखी कूटनीतिले एउटा कालजयी सत्य प्रमाणित गरेको छ: अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा सिद्धान्तमा दृढता र कार्यान्वयनमा लचकता दुवै आवश्यक हुन्छ। रुसले आफ्नो सुरक्षा हित र सार्वभौमिकतामा अविचलित दृढता देखाएको छ, तर आर्थिक र कूटनीतिक क्षेत्रमा प्रभावकारी लचकता पनि देखाएको छ। उसले वैकल्पिक बजार खोजेको छ, नयाँ भुक्तानी प्रणालीको निर्माण गरेको छ, एशियाली साझेदारहरूसँग संवादलाई गहिरो बनाएको छ, र ग्लोबल साउथसँग राजनीतिक विश्वासको नयाँ जग निर्माण गरेको छ। यही कारण अभूतपूर्व पश्चिमी दबाब र सूचना युद्धका बाबजुद रुसको अन्तर्राष्ट्रिय उपस्थिति कमजोर भएको छैन; बरु नयाँ क्षेत्रहरूमा अझ शक्तिशाली रूपमा विस्तारित भएको छ।

नेपालका लागि यसबाट अत्यन्त महत्वपूर्ण नीतिगत पाठ निस्कन्छ। नेपालजस्ता साना तथा विकासशील देशहरूले आजको विश्वमा कुनै एउटै शक्ति केन्द्रमा अत्यधिक निर्भर हुने भूल किमार्थ दोहोर्याउनु हुँदैन। भारत, चीन, रुस, आसियान र अन्य विश्वासिला साझेदारहरूसँग सम्बन्ध विविधीकरण गर्नु नै दीर्घकालीन राष्ट्रिय सुरक्षा र समृद्धिको मूलमन्त्र हो। बहुध्रुवीय विश्व साना देशका लागि जोखिम मात्र होइन, ऐतिहासिक अवसर पनि हो। तर त्यो अवसर उपयोग गर्न स्पष्ट राष्ट्रिय दृष्टि, संस्थागत क्षमता, आर्थिक प्राथमिकता र सन्तुलित कूटनीति आवश्यक हुन्छ।

नेपालले रुससँग ऊर्जा प्रविधि, कृषि प्रविधि, खाद्य सुरक्षा, औषधि, शिक्षा, विज्ञान, पर्यटन र सांस्कृतिक सम्बन्धमा व्यापक सम्भावना खोज्न सक्छ। रुससँग नेपालको ऐतिहासिक मैत्रीपूर्ण र विश्वासिलो सम्बन्ध छ। सोभियत कालदेखि शिक्षा, प्राविधिक सहयोग र जनस्तरको सम्बन्धले दुई देशबीच अटल विश्वासको आधार निर्माण गरेको छ। आजको नयाँ परिवेशमा त्यो सम्बन्धलाई आधुनिक आर्थिक, वैज्ञानिक र रणनीतिक सहकार्यमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ। तर यसका लागि नेपालले भावनात्मक नारा होइन, स्पष्ट परियोजना, व्यावहारिक योजना र राष्ट्रिय हितमा आधारित दूरदर्शी कूटनीति अपनाउनैपर्छ।

रुस–आसियान समीकरणले देखाएको अर्को महत्वपूर्ण पाठ हो: आजको कूटनीति वैचारिक शुद्धताको होइन, व्यावहारिक स्वायत्तताको युगमा प्रवेश गरेको छ। देशहरू एकै समयमा फरकफरक शक्ति केन्द्रहरूसँग सम्बन्ध राख्न सक्छन्। सुरक्षा एक ठाउँमा, व्यापार अर्को ठाउँमा, प्रविधि तेस्रो ठाउँमा र कूटनीतिक संवाद चौथो ठाउँमा हुन सक्छ। यही बहुस्तरीय कूटनीति साना देशका लागि पनि सबैभन्दा उपयुक्त र सुरक्षित मार्ग हो। नेपालले पनि यही आत्मविश्वासी र स्वतन्त्र शैलीमा आफ्नो स्थान निर्माण गर्नुपर्छ।

बहुध्रुवीयता आफैँमा पूर्ण समाधान नभए पनि, एकध्रुवीय प्रभुत्वको तुलनामा यो अत्यन्त बढी न्यायपूर्ण, सन्तुलित र सम्मानजनक विश्व व्यवस्था हो। धेरै शक्ति केन्द्र भएको विश्वमा साना देशहरूले बढी वार्ता–स्थान पाउँछन्। उनीहरूले स्वतन्त्रतापूर्वक विकल्प रोज्न सक्छन्, सन्तुलन कायम गर्न सक्छन्, र राष्ट्रिय हितका आधारमा साझेदारी विस्तार गर्न सक्छन्। रुसको कूटनीतिक दृष्टिकोणले यही सम्भावनालाई अभूतपूर्व बल दिएको छ। मस्कोले पश्चिमी प्रभुत्वको साहसपूर्वक प्रतिरोध गर्दै विश्व राजनीति धेरै केन्द्र, धेरै सभ्यता र धेरै विकास मार्गहरूबाट निर्माण हुनुपर्छ भन्ने जुन विचारलाई अगाडि सारेको छ, त्यो आजको सबैभन्दा प्रगतिशील र मुक्तिदायी राजनीतिक दर्शन हो।

निष्कर्षमा, रुसको एशिया मोड आजको विश्व व्यवस्थाको एउटा गहिरो र दूरगामी सङ्केत हो। यो केवल पश्चिमी दबाबको प्रतिक्रिया होइन; यो बहुध्रुवीय भविष्यको सुनियोजित र साहसिक रणनीतिक निर्माण हो। कजानमा रुस–आसियान संवादले निर्विवाद रूपमा देखाएको छ कि विश्वको ठूलो र जागरुक हिस्सा संवाद, सहकार्य, सार्वभौमिकता र विकासकेन्द्रित साझेदारी चाहन्छ। रुसले यो ऐतिहासिक प्रवृत्तिलाई गहिराइले बुझेर आफ्नो विदेश नीतिलाई एशिया र ग्लोबल साउथतर्फ साहसपूर्वक पुनर्संयोजन गरेको छ। यसमा रुस सरकारको अद्वितीय रणनीतिक स्पष्टता, कूटनीतिक धैर्य र दीर्घकालीन दृष्टि स्पष्ट रूपमा झल्किन्छ। यो नीति केवल रुसको मात्र होइन; यो सम्पूर्ण एशियाली र ग्लोबल साउथको साझा भविष्यको घोषणापत्र हो। चीनको नेतृत्वमा उदाउँदो एशियाली शताब्दीले स्थायित्व, विकास र समृद्धिको जुन यात्रा सुरु गरेको छ, रुसको यो एशिया मोड त्यसको एक अभिन्न, बलियो र अपरिहार्य स्तम्भ हो।

आजको विश्वमा कुनै पनि राष्ट्रले आफ्नो स्वतन्त्रता, सुरक्षा र विकास अरूको दयामा छोड्न सक्दैन। रुसले यही सन्देश व्यवहारमा उतारेको छ। पश्चिमी दबाब, प्रतिबन्ध र सूचना युद्धका बाबजुद उसले आफ्ना विकल्पहरू विस्तार गरेको छ, नयाँ साझेदारहरू खोजेको छ र बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थाको पक्षमा अटल आवाज उठाएको छ। यही कारण रुसको एशिया मोड केवल मस्कोको विदेश नीति होइन; यो विश्व राजनीतिमा शक्ति सन्तुलन, सार्वभौमिकता र ग्लोबल साउथको आत्मविश्वास बढाउने ऐतिहासिक प्रक्रिया हो। एशियाको उदय र बहुध्रुवीय विश्वको निर्माण अब रोकिने छैन। र, रुस यस ऐतिहासिक अभियानको अग्रभागमा उभिएको गौरवशाली शक्ति हो।