बौद्धनाथ स्तूप : इतिहास, आस्था र सम्पदा–संरक्षणको जीवित दस्तावेज

# अविनाश शर्मा

बौद्धनाथ स्तूपको यो ऐतिहासिक तस्बिर केवल एउटा पुरानो दृश्य होइन, नेपालको सभ्यतागत स्मृति, धार्मिक आस्था, परम्परागत निर्माण–ज्ञान र सम्पदा संरक्षणको चेतनालाई एकै ठाउँमा देखाउने दुर्लभ दस्तावेज हो। विशाल अर्धगोलाकार गुम्बज, माथिल्लो भागमा उठेको संरचना, त्यसलाई घेरेर बनाइएको बाँसको टेको र अगाडि उभिएका भिक्षु तथा स्थानीय व्यक्तिहरूको उपस्थितिले यो तस्बिरलाई सामान्य अभिलेखभन्दा धेरै महत्वपूर्ण बनाएको छ। यसले बौद्धनाथलाई केवल ढुंगा, इँटा र गारोको संरचना होइन, पुस्तौँको विश्वास, श्रम र सांस्कृतिक निरन्तरताको प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत गर्छ।

बौद्धनाथ स्तूपलाई सामान्यतः लिच्छविकालीन इतिहाससँग जोडेर हेरिन्छ। पाँचौँ शताब्दीतिर यसको निर्माण भएको मानिने धारणा प्रचलित छ। समयक्रममा प्राकृतिक प्रकोप, मौसम, संरचनागत जीर्णता र सामाजिक परिवर्तनका कारण यस स्तूपमा पटक–पटक मर्मत, पुनर्स्थापना र पुनर्निर्माण हुँदै आएको देखिन्छ। यही निरन्तर पुनर्निर्माणको प्रक्रियाले बौद्धनाथलाई आजसम्म जीवित राखेको हो। कुनै पनि महान सम्पदाको जीवन केवल पहिलो निर्माणमा सीमित हुँदैन; त्यसको वास्तविक दीर्घायु प्रत्येक पुस्ताले त्यसलाई कसरी जोगायो भन्ने कुरामा निर्भर हुन्छ। बौद्धनाथ त्यसैको उत्कृष्ट उदाहरण हो।

तत्कालीन प्रधानमन्त्री चन्द्र शमशेर राणाको शासनकालमा काठमाडौं उपत्यकाका विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाहरूको मर्मतसम्भार गरिएको उल्लेख पाइन्छ। बौद्धनाथ स्तूपको मर्मत तथा पुनर्निर्माणलाई पनि त्यही कालखण्डसँग जोडेर चर्चा गरिन्छ। यद्यपि कुनै पनि ऐतिहासिक तस्बिरको मिति, मूल स्रोत, फोटोग्राफर र अभिलेखीय प्रमाण स्पष्ट नभएसम्म यसलाई अन्तिम तथ्यका रूपमा होइन, ऐतिहासिक सम्भावना र प्रसंगसहित प्रस्तुत गर्नु जिम्मेवार लेखन हुन्छ। त्यसैले यो तस्बिरलाई “चन्द्र शमशेरकालीन पुनर्निर्माणसँग जोडेर प्रस्तुत गरिने बौद्धनाथ स्तूपको दुर्लभ ऐतिहासिक दृश्य” भन्नु तथ्य–सावधान अभिव्यक्ति हो।

यस तस्बिरको सबैभन्दा बलियो पक्ष परम्परागत निर्माण प्रविधिको दृश्य प्रमाण हो। स्तूपको माथिल्लो भागमा बनाइएको बाँसको टेकोले त्यतिबेलाको निर्माण ज्ञान, स्थानीय सामग्रीको प्रयोग र नेपाली कारीगरहरूको सीपलाई स्पष्ट देखाउँछ। आजको आधुनिक फलामे मचान, यान्त्रिक उपकरण र इन्जिनियरिङ प्रणालीभन्दा धेरै अघि, बाँस, काठ, डोरी, हातको श्रम र सामूहिक अनुभवका आधारमा यस्ता विशाल संरचनाहरूको मर्मत गरिन्थ्यो। यसले देखाउँछ कि नेपालको सम्पदा संरक्षण कुनै आयातित अवधारणा मात्र थिएन; यो स्थानीय ज्ञान, धार्मिक जिम्मेवारी र सामुदायिक सहभागितामा आधारित पुरानो परम्परा थियो।

बौद्धनाथको महत्व स्थापत्यमा मात्र सीमित छैन। यो नेपालमा बौद्ध आस्था, हिमालयी सभ्यता, तिब्बती बौद्ध परम्परा, नेवार सांस्कृतिक इतिहास र काठमाडौं उपत्यकाको बहुधार्मिक सहअस्तित्वको केन्द्र हो। यसको वरिपरि हुने परिक्रमा, दीप प्रज्वलन, प्रार्थना, मन्त्र उच्चारण, भिक्षुहरूको उपस्थिति र श्रद्धालुहरूको दैनिक आवागमनले यसलाई निरन्तर जीवित सम्पदाका रूपमा राखेको छ। धेरै प्राचीन संरचनाहरू संग्रहालयीय वस्तुमा परिणत हुन्छन्, तर बौद्धनाथ आज पनि जीवन्त धार्मिक–सांस्कृतिक केन्द्रका रूपमा धड्किरहेको छ।

यो तस्बिरले राज्य, समाज र धर्मबीचको सम्बन्ध पनि देखाउँछ। राणा शासन राजनीतिक रूपमा निरङ्कुश व्यवस्था थियो, तर त्यस कालमा धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण शासकीय वैधता, सामाजिक प्रतिष्ठा र धार्मिक दायित्वसँग जोडिएको थियो। बौद्धनाथजस्तो आस्थाको केन्द्रमा गरिएको मर्मत केवल भौतिक संरक्षण थिएन; त्यो तत्कालीन सत्ता, स्थानीय समुदाय, धार्मिक नेतृत्व र सांस्कृतिक चेतनाबीचको सम्बन्धको अभिव्यक्ति पनि थियो। सम्पदा संरक्षण त्यतिबेला पनि शक्ति र श्रद्धा दुवैको साझा क्षेत्रमा पर्दथ्यो।

अझ गहिरो अर्थमा हेर्दा, यो तस्बिरले इतिहासमा अक्सर अदृश्य रहने हातहरूलाई दृश्य बनाउँछ। हामी प्रायः राजा, शासक, प्रधानमन्त्री वा अभिलेखमा नाम लेखिएका व्यक्तिहरूलाई सम्झन्छौँ, तर स्तूप उठाउने, मर्मत गर्ने, बाँस बाँध्ने, इँटा बोक्ने, चूना लगाउने, संरचना सम्हाल्ने कारीगर र श्रमिकहरूको योगदान बिर्सन्छौँ। यो तस्बिरले ती मौन हातहरूलाई इतिहासको केन्द्रमा ल्याउँछ। बौद्धनाथको सौन्दर्य केवल धार्मिक प्रतीकमा छैन; त्यसको पछाडि काम गर्ने अज्ञात पुस्ताहरूको श्रममा पनि छ।

बौद्धनाथको इतिहासले हामीलाई एउटा महत्वपूर्ण शिक्षा दिन्छ: सम्पदा संरक्षण केवल पुरानो वस्तु बचाउने काम होइन, भविष्यका लागि सांस्कृतिक आत्मा सुरक्षित गर्ने प्रक्रिया हो। कुनै स्तूप, मन्दिर, चैत्य, विहार वा दरबार केवल वास्तुकला होइन; त्यो समाजको स्मृति हो। जब सम्पदा भत्किन्छ, तब इँटा मात्र खस्दैन, एउटा युगको साक्ष्य कमजोर हुन्छ। जब सम्पदा पुनर्निर्माण हुन्छ, तब भवन मात्र उठ्दैन, इतिहाससँग समाजको सम्बन्ध पनि पुनःस्थापित हुन्छ।

आज बौद्धनाथ विश्वसम्पदा चेतनासँग जोडिएको छ। तर विश्वसम्पदा बन्नुअघि नै यो स्थानीय आस्थाको केन्द्र थियो। यसको वास्तविक शक्ति अन्तर्राष्ट्रिय मान्यतामा मात्र होइन, स्थानीय समुदायको विश्वासमा छ। कुनै पनि सम्पदा सरकारी सूचीमा परेपछि मात्र महत्वपूर्ण हुँदैन; त्यो जनताको स्मृति, आस्था र व्यवहारमा जीवित रहेकै कारण महत्वपूर्ण हुन्छ। बौद्धनाथ यस अर्थमा नेपाली समाजको सांस्कृतिक निरन्तरताको अत्यन्त गहिरो प्रतीक हो।

यस तस्बिरलाई हेर्दा हामीले केवल पुरानो मर्मतकार्यको दृश्य हेरेर सन्तुष्ट हुनु हुँदैन। यसले आजको पुस्तालाई प्रश्न गर्छ: के हामी आफ्ना सम्पदालाई त्यत्तिकै जिम्मेवारीपूर्वक जोगाइरहेका छौँ? के परम्परागत कारीगरी, स्थानीय सामग्री र सांस्कृतिक संवेदनशीलतालाई आधुनिक पुनर्निर्माणमा उचित स्थान दिइरहेका छौँ? के विकास, व्यापारिकरण र सहरी दबाबका बीच बौद्धनाथजस्ता जीवित सम्पदाको आध्यात्मिक वातावरण सुरक्षित छ? यी प्रश्नहरू आज अझ महत्वपूर्ण भएका छन्।

निष्कर्षमा, बौद्धनाथ स्तूपको यो ऐतिहासिक तस्बिर नेपालको सांस्कृतिक इतिहासको एक शक्तिशाली साक्ष्य हो। यसमा अतीतको निर्माण प्रविधि छ, धार्मिक आस्थाको गहिराइ छ, श्रमको गरिमा छ, राज्य र समाजको सम्बन्ध छ, अनि सम्पदा संरक्षणको शाश्वत सन्देश छ। बौद्धनाथलाई हेर्दा हामीले केवल सेतो गुम्बज र सुनौलो शिखर होइन, नेपालका अनेकौँ पुस्ताको विश्वास, कारीगरी र सांस्कृतिक आत्मा देख्नुपर्छ। यही दृष्टिले हेर्दा यो तस्बिर केवल इतिहासको चित्र होइन, भविष्यका लागि चेतावनी र प्रेरणा दुवै हो।

तस्बिर : सामाजिक सञ्जालबाट साभार