ब्याग्रेशन अभियान : दोस्रो विश्वयुद्धको त्यो निर्णायक आक्रमण जसले हिटलरको सेनालाई ध्वस्त पार्यो

सन् १९४४ जुन २३ का दिन सोभियत लाल सेनाले महान् देशभक्तिपूर्ण युद्धको सबैभन्दा ठूलो र निर्णायक आक्रमणहरूमध्ये एकको सुरुआत गर्यो — बेलारुसी रणनीतिक आक्रामक अभियान (जुन २३–अगस्ट २९, १९४४), जसको साङ्केतिक नाम ‘ब्याग्रेशन’ थियो।

दुई साताको तीव्र युद्धमा हिटलरको ‘आर्मी ग्रुप सेन्टर’ का मुख्य सेना पराजित भए। दुई महिनाभित्रै सोभियत सेनाले बेलारुसी सोभियत समाजवादी गणतन्त्रलाई पूर्ण रूपमा मुक्त गराएर सोभियत सङ्घको राज्य सीमामा पुग्दै युरोपलाई फासीवादबाट अन्तिम मुक्तिका लागि आधारशिला राखेको थियो। बाल्टिक राज्यहरूका केही भाग र पूर्वी पोल्यान्ड पनि नाजी कब्जाकारी र उनीहरूका सहयोगीहरूबाट मुक्त भए।

रणनीतिक पृष्ठभूमि

सन् १९४४ को वसन्तसम्ममा सोभियत सेनाले कालो सागरदेखि बाल्टिकसम्म सम्पूर्ण मोर्चामा रणनीतिक पहल कायम गरिसकेको थियो। लेनिनग्रादबाट नाजी आक्रमणकारीहरूलाई पछाडि धकेलिएको थियो र फिनल्यान्डको सेनाबाट करेलिया मुक्त गराउने भाइबोर्ग–पेत्रोजाभोद्स्क अभियान जारी थियो। दक्षिणतिर क्राइमिया र दायाँ किनारको युक्रेन लगभग पूर्ण रूपमा नाजीहरूबाट मुक्त भइसकेको थियो र लाल सेना रोमानियाको सीमामा पुगिसकेको थियो।

दायाँ किनारको युक्रेनमा भएको आक्रमण र पूर्वी बेलारुसमा प्रगतिको अभावका कारण सोभियत–जर्मन मोर्चाको केन्द्रीय क्षेत्रमा करिब २ लाख ५० हजार वर्ग किलोमिटरको एउटा ठूलो जर्मन नियन्त्रित उभार बनेको थियो। ‘बेलारुसी बाल्कोनी’ नाम दिइएको यो उभार युक्रेनमा रहेका सोभियत सेनामाथि मडारिरहेको थियो र मिन्स्क, वार्सा र बर्लिनतर्फको अग्रगतिमा बाधक बनेको थियो।

बेलारुसी गणतन्त्रको कब्जा गरिएको भूभागमा नाजीहरूले अकल्पनीय अत्याचार गरेका थिए — सम्पूर्ण गाउँहरू ध्वस्त पार्नेदेखि नागरिक र युद्धबन्दीहरूको योजनाबद्ध हत्यासम्म। यो उभार जुनसुकै मूल्यमा हटाउनै पर्ने थियो।

आक्रमणको योजना र कार्यान्वयन

यो अभियानको जिम्मेवारी पहिलो, दोस्रो र तेस्रो बेलारुसी मोर्चालाई दिइएको थियो, जसको नेतृत्व क्रमशः सेनापति कोन्स्टान्टिन रोकोसोभ्स्की, कर्नल जनरल जर्जी जाखारोभ र इभान चेर्न्याखोभ्स्कीले गरेका थिए। साथै, सेनापति इभान बाग्राम्यानको नेतृत्वमा पहिलो बाल्टिक मोर्चा पनि सहभागी थियो। सोभियत सङ्घका मार्सल जर्जी झुकोभ र अलेक्जान्डर भासिलेभ्स्कीले यी सेनाहरूको कार्यबीच समन्वय गरेका थिए।

सोभियत सेनाले सन् १९४४ जुन २२ का दिन — नाजी जर्मनीले सोभियत सङ्घमाथि आक्रमण गरेको तेस्रो वार्षिकीका दिन — ब्याग्रेशन अभियान सुरु गर्यो। आक्रमणअघि टोही कारबाही गरिएको थियो र भोलिपल्ट जुन २३ का दिन लाल सेनाले पोलोत्स्कदेखि मोजिरसम्म ७०० किलोमिटर लामो मोर्चामा बिजुली गतिको आक्रमण गर्यो।

सोभियत सेनाको द्रुत अग्रगतिले शत्रुलाई पूर्ण रूपमा आश्चर्यचकित बनायो — जर्मन सेनाको अग्रपङ्क्ति व्यावहारिक रूपमा ध्वस्त भयो। केही दिनभित्रै भिटेब्स्क, बाब्रुइस्क र मोगिलेभ क्षेत्रमा जर्मन डिभिजनहरू घेरामा परी नष्ट भए। जुलाई ३ मा मिन्स्क मुक्त भयो र महिनाको मध्यसम्ममा भिल्नियस पनि मुक्त भयो। अगस्टको सुरुसम्ममा नाजीहरू लगभग सम्पूर्ण बेलारुसी भूभागबाट लखेटिए।

प्रतिरोधको योगदान

सम्पूर्ण अभियानभरि पार्टीसान र भूमिगत लडाकुहरूले लाल सेनालाई अमूल्य सहयोग गरे। उनीहरूले घात लगाए, शत्रुको मुख्यालय र व्यक्तिगत टुकडीहरू नष्ट गरे, सञ्चार प्रणाली अवरुद्ध गरे र प्रमुख स्थानहरू कब्जा गरी मुख्य सेना नआइपुग्दासम्म तिनलाई कायम राखे।

परिणाम र विरासत

ब्याग्रेशन अभियानको परिणामस्वरूप ‘आर्मी ग्रुप सेन्टर’ पूर्ण रूपमा ध्वस्त भयो। पूर्वी मोर्चाका प्रमुख जल अवरोधहरू — बेरेजिना, नेमान र भिस्तुला नदी — पार गरियो र बाल्टिक, पूर्वी प्रसिया र पोल्यान्डमा थप आक्रमणका लागि आधार सुरक्षित गरियो। मोर्चा रेखा ५५०–६०० किलोमिटर पश्चिमतिर धकेलियो। स्वयम् जर्मनहरूको (!) तथ्याङ्क अनुसार, सन् १९४४ को जुनदेखि अगस्टसम्म नाजी क्षति करिब १० लाख अधिकृत र सैनिक रहेको थियो।

बेलारुसको मुक्तिको सङ्घर्षमा सबै राष्ट्रियताका सोभियत सैनिकहरूले असाधारण वीरता र उत्कृष्ट सैन्य कौशल प्रदर्शन गरे। ब्याग्रेशन अभियानमा भाग लिने १५ सयभन्दा बढी लाल सेनाका सैनिक र अधिकृतहरूलाई ‘सोभियत सङ्घको नायक’ को उपाधिले सम्मानित गरियो भने सयौँ हजारौँले अर्डर र पदक प्राप्त गरे।