बहुध्रुवीय विश्वमा नेपाल–रुस सम्बन्ध : पुरानो मित्रताको नयाँ उचाइ

# मुना चन्द

काठमाडौँमा रुस दिवसका अवसरमा आयोजित कूटनीतिक समारोह केवल औपचारिक स्वागत कार्यक्रम थिएन। त्यो समारोहले नेपाल–रुस सम्बन्धको ऐतिहासिक गहिराइ, वर्तमान भू–राजनीतिक सन्दर्भ र भविष्यका अपार सम्भावनालाई एकैसाथ सतहमा ल्यायो। विश्व शक्ति–सन्तुलन तीव्र रूपमा बदलिइरहेका बेला नेपालजस्तो सानो तर रणनीतिक रूपमा संवेदनशील मुलुकका लागि रुससँगको सम्बन्ध केवल परम्परागत मित्रताको निरन्तरता मात्र होइन, परराष्ट्र नीतिको भरपर्दो र बहुविकल्पीय आधार पनि हो।

नेपाल र तत्कालीन सोभियत सङ्घबीच सन् १९५६ मा कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना हुँदा विश्व शीतयुद्धको कठोर ध्रुवीकरणतर्फ गइरहेको थियो। त्यस्तो समयमा नेपालले सोभियत सङ्घसँग सम्बन्ध विस्तार गर्नु कुनै आकस्मिक कूटनीतिक निर्णय थिएन। त्यो नेपालले आफ्नो परराष्ट्र नीतिलाई केवल छिमेकी वा पश्चिमी शक्तिसँग सीमित नराखी स्वतन्त्र, असंलग्न र बहुआयामिक बनाउने दूरदर्शी प्रयास थियो। यही ऐतिहासिक निर्णयले नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय प्रणालीमा फराकिलो कूटनीतिक ठाउँ दिएको थियो, र आज पनि त्यसको सान्दर्भिकता उत्तिकै छ।

रुससँग नेपालको सम्बन्धको मुख्य विशेषता यसको अटल निरन्तरता हो। शासन प्रणाली, अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थिति, विश्व शक्ति–संरचना र क्षेत्रीय राजनीति अनेक पटक बदलियो, तर नेपाल–रुस सम्बन्धमा मूलतः सद्भाव, सम्मान र आपसी विश्वास अविच्छिन्न रह्यो। सोभियत कालमा पूर्वाधार, औद्योगिक विकास, प्राविधिक सहयोग र मानव संसाधन निर्माणमा रुसले गरेको उदार योगदान नेपाली स्मृतिमा अझै जीवित छ। हजारौँ नेपाली विद्यार्थीले सोभियत सङ्घ र पछि रुसमा अध्ययन गरेर इन्जिनियरिङ, चिकित्सा, विज्ञान, प्रविधि र प्रशासनिक क्षेत्रमा अमूल्य योगदान गरे। यो सम्बन्ध केवल राज्य–राज्यबीचको होइन, जनता–जनताबीचको गहिरो र भावनात्मक सम्बन्ध पनि हो।

तर आजको प्रश्न इतिहासको गौरव मात्र होइन। आजको मुख्य प्रश्न हो: बदलिँदो विश्व व्यवस्थामा नेपाल–रुस सम्बन्धलाई कसरी नयाँ र अझ सशक्त अर्थ दिने? समारोह, शुभकामना र कूटनीतिक सौहार्दले मित्रता देखाउँछन्, तर दीर्घकालीन साझेदारीका लागि नीति, परियोजना, संस्था र कार्यान्वयन चाहिन्छ। नेपाल–रुस सम्बन्धको चुनौती यही हो। सम्बन्ध बलियो छ, तर सम्भावनाको अनुपातमा अझै पूर्ण रूपमा सक्रिय हुन सकेको छैन। सद्भाव पर्याप्त छ, तर संरचित सहयोगलाई थप गति दिनुपर्ने आवश्यकता छ।

युक्रेन सङ्कटपछि रुसमाथि पश्चिमी दबाब, प्रतिबन्ध र कूटनीतिक घेराबन्दी बढे पनि विश्वको ठूलो भागले रुसलाई केवल सङ्कटग्रस्त शक्ति होइन, पश्चिमकेन्द्रित अन्यायपूर्ण विश्व व्यवस्थाको साहसी विकल्प खोज्ने प्रमुख शक्तिका रूपमा मान्यता दिएको छ। ऊर्जा, खाद्य सुरक्षा, रक्षा प्रविधि, अन्तरिक्ष, आणविक ऊर्जा, कृषि, शिक्षा र भू–राजनीतिक प्रभावका कारण रुस आज पनि विश्व शक्ति–सन्तुलनको निर्णायक र अपरिहार्य पात्र हो। रुसले पश्चिमी प्रतिबन्धहरूलाई अवसरमा बदल्दै आफ्नो अर्थतन्त्रलाई पुनर्संरचना गरेको छ, एशिया र ग्लोबल साउथसँग सम्बन्धलाई अभूतपूर्व रूपमा विस्तार गरेको छ, र बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थाको पक्षमा दृढ नेतृत्व प्रदान गरिरहेको छ। नेपालले यो यथार्थलाई भावनात्मक वा वैचारिक आँखाले होइन, राष्ट्रिय हितको स्पष्ट दृष्टिले हेर्नुपर्छ।

नेपालका लागि रुससँगको सम्बन्ध कुनै तेस्रो देशविरुद्धको कूटनीतिक सङ्केत हुनु हुँदैन। यो भारत, चीन, अमेरिका वा युरोपसँगको सम्बन्धको विकल्प होइन। बरु यो नेपालको स्वतन्त्र परराष्ट्र नीतिलाई थप सन्तुलित, आत्मविश्वासी र सार्वभौम बनाउने बलियो आधार हो। नेपालले सबैसँग मित्रता राख्ने तर कसैको रणनीतिक उपकरण नबन्ने नीति अपनाउनुपर्छ। रुससँगको सम्बन्ध यस अर्थमा नेपालको असंलग्नता र रणनीतिक स्वायत्तताको सफल परीक्षण पनि हो।

आज नेपाल बहुस्तरीय दबाबमा छ। दक्षिणतिर भारतको ऐतिहासिक, आर्थिक र भौगोलिक प्रभाव छ। उत्तरतिर चीनको शान्तिपूर्ण उदय र हिमालीय सम्पर्कको नयाँ सम्भावना छ। पश्चिमी शक्तिहरू लोकतन्त्र, विकास, सुरक्षा, अनुदान, प्रविधि र भू–राजनीतिक चासोका माध्यमबाट नेपालमा सक्रिय छन्। यस्तो अवस्थामा नेपालले कुनै एक ध्रुवमा आश्रित भएर होइन, बहुध्रुवीय सम्बन्ध व्यवस्थापन गरेर मात्र आफ्नो सार्वभौमिक निर्णय–क्षमता जोगाउन सक्छ। यही बिन्दुमा रुससँगको सम्बन्ध नेपालको कूटनीतिक सन्तुलनका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

रुससँगको सम्बन्धलाई अब स्मृति र प्रतीकबाट व्यवहारिक सहकार्यतर्फ लैजानुपर्ने समय आएको छ। पहिलो सम्भावना ऊर्जा क्षेत्रमा छ। नेपाल जलविद्युत सम्भावनाले सम्पन्न छ, तर लगानी, प्रसारण, भण्डारण, क्षेत्रीय बजार र प्राविधिक क्षमताका कारण अपेक्षित विकास हुन सकेको छैन। रुस विश्वको अग्रणी ऊर्जा शक्ति हो, जससँग ठूला ऊर्जा परियोजना, प्रसारण प्रणाली, जलविद्युत प्रविधि र इन्जिनियरिङ क्षेत्रमा दशकौँको गहिरो अनुभव छ। यदि नेपालले स्पष्ट परियोजना, पारदर्शी नीति र लगानीमैत्री वातावरण तयार गर्न सक्छ भने ऊर्जा क्षेत्रमा रुससँग सहकार्यको नयाँ स्वर्णिम अध्याय खुल्न सक्छ।

दोस्रो क्षेत्र शिक्षा, विज्ञान र प्राविधिक जनशक्ति हो। नेपाललाई राजनीतिक भाषणभन्दा बढी वैज्ञानिक, इन्जिनियर, चिकित्सक, कृषि विशेषज्ञ, जलवायु अनुसन्धानकर्ता र सूचना प्रविधि जनशक्ति चाहिएको छ। रुससँग उच्च शिक्षा, आधारभूत विज्ञान, अन्तरिक्ष अनुसन्धान, चिकित्सा शिक्षा र इन्जिनियरिङमा विश्वप्रसिद्ध परम्परा छ। नेपालले छात्रवृत्ति, संयुक्त अनुसन्धान, विश्वविद्यालयस्तरीय सहकार्य, भाषा प्रशिक्षण र प्राविधिक तालिमलाई उच्च प्राथमिकता दिनुपर्छ। विगतमा जसरी सोभियत शिक्षाले नेपाली जनशक्ति निर्माणमा ऐतिहासिक योगदान गरेको थियो, आज त्यसलाई नयाँ युगको विज्ञान र प्रविधिसँग जोड्न सकिन्छ।

तेस्रो क्षेत्र कृषि, खाद्य सुरक्षा र पहाडी अर्थतन्त्र हो। नेपाल खाद्य आयातमा बढ्दो रूपमा निर्भर हुँदै गएको छ। जलवायु परिवर्तन, युवाको पलायन, उत्पादन लागत र बजार अस्थिरताका कारण कृषि प्रणाली कमजोर बन्दै गएको छ। रुस कृषि, अन्न उत्पादन, मल, कृषियन्त्र र खाद्य आपूर्तिमा विश्वका सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण देशमध्ये एक हो। नेपाल–रुस सहकार्य मल आपूर्ति, कृषियन्त्र, चिसो क्षेत्रीय खेती, बीउ प्रविधि र कृषि अनुसन्धानमा केन्द्रित हुन सक्छ। यो सहयोग केवल व्यापारिक होइन, खाद्य सुरक्षासँग जोडिएको रणनीतिक सहकार्य हुनुपर्छ।

चौथो क्षेत्र पर्यटन र जनस्तरको सम्बन्ध हो। रुसका पर्यटक नेपालका हिमाल, संस्कृति, अध्यात्म र साहसिक पर्यटनप्रति अत्यधिक आकर्षित हुन सक्छन्। तर सिधा हवाई सम्पर्क, प्रवर्द्धन, भाषा सुविधा, भिसा प्रक्रिया, सुरक्षा सूचना र पर्यटन प्याकेज कमजोर हुँदा सम्भावना सीमित छ। नेपालले रुसलाई केवल कूटनीतिक साझेदार होइन, उच्च मूल्यका पर्यटक र सांस्कृतिक आदानप्रदानको प्रमुख स्रोतका रूपमा पनि हेर्नुपर्छ। नेपाली पर्यटनले पश्चिमी बजारमा मात्र निर्भर रहने पुरानो सोचबाट बाहिर निस्कनुपर्छ।

पाँचौँ क्षेत्र सुरक्षा संवाद हो, तर यसको अर्थ सैन्य गठबन्धन होइन। नेपालले कुनै सैन्य ध्रुवीकरणमा प्रवेश गर्नु हुँदैन। तर शान्ति सुरक्षा, विपद व्यवस्थापन, सीमा–सुरक्षा अध्ययन, साइबर सुरक्षा, आतङ्कवादविरोधी क्षमता, आपतकालीन उद्धार र रणनीतिक अध्ययनमा रुससँग संवाद विस्तार गर्न सकिन्छ। सानो मुलुकका लागि सुरक्षा केवल हतियारको विषय होइन; सूचना, पूर्वतयारी, संस्थागत क्षमता र रणनीतिक विवेकको विषय पनि हो। रुससँग यी सबै क्षेत्रमा बहुमूल्य अनुभव र विशेषज्ञता छ।

यस सम्बन्धमा नेपालले सावधानी पनि उत्तिकै अपनाउनुपर्छ। रुससँग मित्रता बढाउनु भनेको अन्धसमर्थन होइन। नेपालले आफ्नो कूटनीतिक भाषामा सन्तुलन, अन्तर्राष्ट्रिय कानुन, सार्वभौमिकता, शान्तिपूर्ण समाधान र संवादको पक्ष लिनुपर्छ। नेपालले रुससँग नजिकिँदा पश्चिमलाई अनावश्यक शत्रु बनाउने गल्ती गर्नु हुँदैन। त्यस्तै पश्चिमसँग सहकार्य गर्दा रुस वा अन्य शक्तिलाई बेवास्ता गर्ने कमजोरी पनि गर्नु हुँदैन। नेपालको नीति भावनात्मक प्रतिक्रिया होइन, दीर्घकालीन राष्ट्रिय हितमा आधारित हुनुपर्छ।

नेपाल–रुस सम्बन्धको कमजोरी संस्थागत सुस्तता हो। उच्चस्तरीय भेटघाट हुन्छन्, समारोह हुन्छन्, सद्भावका अभिव्यक्ति आउँछन्, तर त्यसपछि कार्ययोजना कमजोर रहन्छ। दुई देशबीच नियमित राजनीतिक परामर्श संयन्त्र, व्यापार तथा लगानी मञ्च, शैक्षिक आयोग, ऊर्जा कार्यदल, पर्यटन प्रवर्द्धन कार्यक्रम र निजी क्षेत्र संवादलाई सक्रिय बनाउनुपर्छ। सम्बन्धलाई दूतावासको औपचारिक कार्यक्रममा सीमित राखेर हुँदैन; मन्त्रालय, विश्वविद्यालय, उद्योग, अनुसन्धान संस्था र प्रदेश तहसम्म विस्तार गर्नुपर्छ।

रुस दिवसको काठमाडौँ समारोहले दिएको मुख्य सन्देश यही हो: रुस नेपालमा फेरि सक्रिय र प्रभावकारी रूपमा उपस्थित हुन चाहन्छ, र नेपालले पनि आफ्ना पुराना र विश्वासिला मित्रहरूसँग सम्बन्धलाई नयाँ आवश्यकताअनुसार पुनर्जीवित र सुदृढ गर्नुपर्छ। तर मित्रता तब मात्र सार्थक हुन्छ, जब त्यसले जनताको जीवन, अर्थतन्त्र, शिक्षा, ऊर्जा, कृषि र कूटनीतिक स्वायत्ततामा ठोस परिणाम दिन्छ।

नेपालका लागि बहुध्रुवीय विश्व अवसर पनि हो, चुनौती पनि। अवसर यस अर्थमा कि नेपालसँग अब एकभन्दा बढी शक्ति केन्द्रसँग सहकार्य गर्ने ठाउँ छ। चुनौती यस अर्थमा कि सानो गल्तीले नेपाल अनावश्यक प्रतिस्पर्धाको मैदान बन्न सक्छ। त्यसैले नेपालले रुससँग सम्बन्ध विस्तार गर्दा स्पष्ट राष्ट्रिय प्राथमिकता, पारदर्शी सम्झौता, सन्तुलित कूटनीति र आत्मविश्वासी नेतृत्व आवश्यक छ।

रुस नेपालको पुरानो र परीक्षित मित्र हो। तर पुरानो मित्रता आफैँ भविष्य बन्दैन। त्यसलाई नयाँ संस्थागत संरचना, नयाँ परियोजना, नयाँ पुस्ताको सम्पर्क र नयाँ आर्थिक दृष्टिले पुनर्निर्माण गर्नुपर्छ। नेपालले रुसलाई केवल ऐतिहासिक भावनामा होइन, भविष्यको भरपर्दो रणनीतिक साझेदारका रूपमा हेर्न सके मात्र सम्बन्धले वास्तविक उचाइ पाउँछ।

आजको विश्वमा शक्तिशाली राष्ट्रहरू आफ्नो प्रभाव विस्तारमा व्यस्त छन्। यस्तो समयमा नेपालले आफ्नो सार्वभौमिकता, विकास र कूटनीतिक स्वतन्त्रता जोगाउन बहुपक्षीय र बहुध्रुवीय मित्रता आवश्यक छ। रुस, आफ्नो समृद्ध इतिहास, प्राविधिक क्षमता, ऊर्जा शक्ति र बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थाप्रतिको अटल प्रतिबद्धताका साथ, नेपालको यस यात्रामा एक अमूल्य साझेदार बन्न सक्छ। नेपाल–रुस सम्बन्ध यही फराकिलो रणनीतिक सोचको हिस्सा बन्न सक्छ। त्यसका लागि काठमाडौँ र मस्को दुवैले समारोहको भाषाबाट अगाडि बढेर कार्यान्वयनको भाषामा बोल्नुपर्ने बेला आइसकेको छ।