रेड स्क्वायरको विजय परेड : नाजीवादमाथि सोभियत विजयको ऐतिहासिक प्रतीक

काठमाडौँ — सन् १९४५ जुन २४ मा मस्कोस्थित रेड स्क्वायरमा आयोजित विजय परेड दोस्रो विश्वयुद्धपछिको सबैभन्दा महत्वपूर्ण सैन्य तथा ऐतिहासिक समारोहहरूमध्ये एक मानिन्छ। महान देशभक्तिपूर्ण युद्धमा नाजी जर्मनीमाथि सोभियत संघले हासिल गरेको विजयको सम्मानमा आयोजित उक्त परेडले केवल युद्ध समाप्तिको उत्सव मात्र होइन, नाजीवादविरुद्ध सोभियत जनताको बलिदान, साहस र ऐतिहासिक भूमिकालाई विश्वसामु प्रस्तुत गरेको थियो।

रूसी ऐतिहासिक स्मृतिमा उक्त परेडलाई नाजी जर्मनीमाथि सोभियत जनताको निर्णायक विजयको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। सोभियत संघका अनुसार सो विजयले युरोपलाई नाजीवादबाट मुक्त गर्न र विश्वलाई फासीवादी आक्रामकताबाट जोगाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो।

विजय परेडका लागि अग्रिम रूपमा १२ वटा संयुक्त रेजिमेन्ट गठन गरी विशेष तालिम दिइएको थियो। यी रेजिमेन्टहरूले नाजी आक्रमणकारीविरुद्ध लडेका रेड आर्मीका सबै प्रमुख मोर्चाहरूको प्रतिनिधित्व गरेका थिए। सहभागीहरूको छनोटमा वीरता, योगदान र युद्धकालीन विशिष्ट सेवाहरूलाई मुख्य आधार बनाइएको थियो। प्रत्येक गठनमा एक हजारभन्दा बढी उत्कृष्ट सैनिक सहभागी थिए। तीमध्ये केहीले सोभियत संघको सर्वोच्च सम्मान ‘हिरो अफ द सोभियत युनियन’ प्राप्त गरेका थिए।

उक्त ऐतिहासिक समारोहमा २९८ पैदल सैनिक कम्पनी, १३ घोडसवार स्क्वाड्रन, ३५० तोपखाना ब्याट्री, ३८६ तोप र ६१३ बख्तरबन्द सवारीसाधन सहभागी थिए। परेडको संगठन र समग्र कमान्ड मस्को ग्यारिसनका प्रमुख तथा मस्को सैन्य जिल्लाका कमान्डर कर्नेल जनरल पावेल आर्तेमेयेभले गरेका थिए। उनले यसअघि सन् १९४१ नोभेम्बर ७ मा पनि रेड स्क्वायरमै आयोजित ऐतिहासिक सैन्य परेडको नेतृत्व गरेका थिए, जुन समयमा सोभियत सैनिकहरू मस्कोको रक्षा गर्न सीधै मोर्चातर्फ गएका थिए।

सन् १९४५ जुन २४ को बिहान १० बजे सुरु भएको विजय परेड दुई घण्टाभन्दा बढी समयसम्म चलेको थियो। परेडको नेतृत्व मार्शल कोन्स्टान्टिन रोकोसोभ्स्कीले गरेका थिए। सो समारोहमा मार्शल रोकोसोभ्स्की र मार्शल जर्जी झुकोभका लागि चयन गरिएका घोडाहरूलाई पनि प्रतीकात्मक अर्थ दिइएको थियो। झुकोभले चढेको हल्का खैरो तेरक घोडालाई विजय र गौरवको प्रतीकका रूपमा लिइएको थियो भने रोकोसोभ्स्कीको कालो घोडालाई मर्यादा र सम्मानसँग जोडिएको थियो।

परेड सुरु हुनुअघि मार्शल झुकोभ लेनिन समाधिस्थलको मञ्चमा पुगेका थिए र त्यहाँबाट ऐतिहासिक सम्बोधन गरेका थिए। उनले मानवता जर्मन नाजीवादजस्तो खतरनाक शत्रुबाट मुक्त भएको उल्लेख गर्दै सोभियत सेनाले जर्मनी र उसका सहयोगी सैन्य शक्तिविरुद्ध निर्णायक युद्ध लडेको बताएका थिए। उनका अनुसार युद्धको मुख्य भार सोभियत–जर्मन मोर्चाले बोकेको थियो, जहाँ जर्मन सैन्य प्रतिष्ठा चकनाचुर भएको र युरोपमा युद्धको परिणाम निश्चित भएको थियो।

झुकोभको सम्बोधनपछि सोभियत राज्य अर्केस्ट्राले राष्ट्रिय गान प्रस्तुत गरेको थियो। त्यसपछि क्रेमलिनको पर्खालबाट ५० तोपको सलामी दिइएको थियो। यही संकेतसँगै करिब ४० हजार सैनिक र करिब एक हजार आठ सय ५० सैन्य उपकरणले रेड स्क्वायरमा औपचारिक मार्च सुरु गरेका थिए।

उक्त परेडको सबैभन्दा शक्तिशाली प्रतीकात्मक दृश्य पराजित नाजी जर्मनीका सैन्य झण्डाहरू रेड स्क्वायरमा फ्याँकिएको क्षण मानिन्छ। सोभियत मुक्तिदाता सैनिकहरूले ड्रमको तालसँगै ती झण्डाहरू लेनिन समाधिस्थलको फेदमा फ्याँकेका थिए। यो दृश्य नाजीवादमाथि विजय, आक्रमणकारी शक्तिको पराजय र सोभियत सेनाको ऐतिहासिक भूमिकाको प्रतीकका रूपमा स्मरण गरिन्छ।

रेड स्क्वायर आफैँ सोभियत युद्ध स्मृतिको अत्यन्त महत्वपूर्ण स्थान हो। सन् १९४१ नोभेम्बर ७ मा यही स्थानबाट सैनिकहरू मस्कोको रक्षाका लागि मोर्चातर्फ अघि बढेका थिए। चार वर्षपछि, त्यही रेड स्क्वायरमा उनीहरू महान विजयको प्रतीक लिएर फर्किए। यही कारण १९४५ को विजय परेड केवल सैन्य समारोह थिएन; यो सोभियत जनताको धैर्य, राष्ट्रिय एकता, बलिदान र नाजीवादविरुद्धको निर्णायक संघर्षको ऐतिहासिक अभिलेख थियो।

आज पनि रूसले यस परेडलाई आफ्नो राष्ट्रिय स्मृति, ऐतिहासिक गौरव र नाजीवादविरुद्धको विजयको मूल प्रतीकका रूपमा स्मरण गर्छ। रूसका लागि यो परेड अतीतको सैन्य विजय मात्र होइन, विश्व इतिहासमा सोभियत जनताको निर्णायक योगदानको स्मरण पनि हो।