अमेरिकी शहरहरूमा वामपन्थी पुनर्जागरण : असमानताको प्रतिवाद, शासनको परीक्षा

# प्रेम सागर पौडेल

अमेरिकी राजनीतिमा वामपन्थी धार लामो समयसम्म मूलधारको बाहिरी घेरामा सीमित थियो। वासिङ्टनको शक्ति संरचना, वाल स्ट्रीटको वित्तीय प्रभुत्व, सैन्य–औद्योगिक जालो र दुईदलीय राजनीतिक प्रणालीले समाजवाद वा लोकतान्त्रिक समाजवादलाई दशकौँसम्म शङ्काको दृष्टिले हेर्दै आएको थियो। तर पछिल्ला वर्षहरूमा ठूला शहरहरूमा देखिएको राजनीतिक परिवर्तनले त्यो पुरानो निषेध कमजोर हुँदै गएको सङ्केत दिएको छ। न्यूयोर्कमा जोहरान ममदानीको उदय र उनले समर्थन गरेका डेमोक्रेटिक सोसलिस्ट्स अफ अमेरिका (डीएसए) समर्थित उम्मेदवारहरूको प्राइमरी सफलता यही व्यापक परिवर्तनको पछिल्लो उदाहरण हो।

यो केवल केही उम्मेदवारको चुनावी जित होइन। यो अमेरिकी पूँजीवादी लोकतन्त्रभित्र जम्मा हुँदै गएको असन्तोषको राजनीतिक विस्फोट हो। महँगो घरभाडा, असुरक्षित रोजगारी, निजी स्वास्थ्य प्रणाली, विद्यार्थी ऋण, सार्वजनिक यातायातको सङ्कट, प्रहरी हिंसाबारे प्रश्न, जातीय असमानता, आप्रवासी समुदायको असुरक्षा र विदेश नीतिमा अमेरिकी हस्तक्षेपवाद प्रतिको निराशा। यी सबै अमेरिकी शहरहरूमा नयाँ राजनीतिक भाषामा रूपान्तरित हुँदै गएका छन्। ममदानी प्रभाव यही असन्तोषको शहरी अभिव्यक्ति हो।

यो वाम लहर आकस्मिक होइन। सन् २०१६ र २०२० मा बर्नी स्यान्डर्सको राष्ट्रपति अभियानले “लोकतान्त्रिक समाजवाद” लाई अमेरिकी राजनीतिको मूलधारमा ल्याउने ऐतिहासिक भूमिका खेलेको थियो। स्यान्डर्सले “मेडिकेयर फर अल”, निःशुल्क सार्वजनिक कलेज, न्यूनतम ज्याला वृद्धि र हरित नयाँ सम्झौता जस्ता नारालाई राष्ट्रिय बहसको केन्द्रमा राखे। उनले राष्ट्रपति पदका लागि पार्टी मनोनयन जित्न नसके पनि, उनको अभियानले अलेक्जान्ड्रिया ओकासियो–कोर्तेज, रसिदा तलिब, इल्हान ओमर र कोरी बुस जस्ता प्रगतिशील नेताहरूको पुस्ता तयार गर्यो। आज तिनै नेताहरू कङ्ग्रेसमा डेमोक्रेटिक पार्टीको वामपन्थी आवाज बनेका छन्।

यो उभारको पहिलो स्रोत आर्थिक अन्याय हो। अमेरिकाले आफूलाई विश्वको सबैभन्दा सम्पन्न देश भन्छ, तर त्यही देशमा लाखौँ नागरिक चिकित्सा खर्चबाट दिवालिया हुन्छन्, युवा पुस्ता विद्यार्थी ऋणमा डुब्छ, श्रमिकहरू दुई वा तीन काम गर्दा पनि घरभाडा तिर्न धौधौ मान्छन्, र ठूला शहरहरूमा सामान्य परिवारले बसोबास गर्न नसक्ने अवस्था बन्छ। यो केवल बजारको असफलता होइन, राजनीतिक व्यवस्थाको असफलता हो। जब राज्यले निगमलाई कर छुट दिन सक्छ तर नागरिकलाई सस्तो स्वास्थ्य सेवा दिन सक्दैन। जब बैङ्क र सैन्य उद्योगका लागि अर्बौँ डलर उपलब्ध हुन्छ तर सार्वजनिक विद्यालय र यातायातका लागि बजेट अभाव देखाइन्छ, तब लोकतन्त्रको नैतिक आधार नै कमजोर हुन्छ।

दोस्रो स्रोत पुस्तागत परिवर्तन हो। शीतयुद्धको समयमा अमेरिकामा समाजवादलाई प्रायः राष्ट्रविरोध, सोभियत प्रभाव वा अधिनायकवादसँग जोडेर प्रस्तुत गरिन्थ्यो। तर नयाँ पुस्ताका लागि समाजवादको अर्थ मस्को वा हवाना होइन, बरु डेनमार्क, सार्वजनिक स्वास्थ्य, सस्तो शिक्षा, भाडा नियन्त्रण, श्रमिक अधिकार र सामाजिक सुरक्षा हो। अमेरिकी युवाले पूँजीवादको वैचारिक विजय होइन, पूँजीवादको दैनिक असमानता अनुभव गरिरहेका छन्। उनीहरूको जीवनमा पूँजीवाद भनेको अवसरको खुला मैदान होइन, ऋण, महँगी, असुरक्षा र मानसिक दबाबको संरचना बनेको छ।

तेस्रो स्रोत डेमोक्रेटिक पार्टीभित्रको नैतिक र वैचारिक सङ्कट हो। डेमोक्रेटिक संस्थापनले आफूलाई उदार, बहुलवादी र लोकतन्त्रको रक्षकका रूपमा प्रस्तुत गर्छ। तर व्यवहारमा यो पार्टी पनि ठूला दाता, वित्तीय समूह, प्रविधि कम्पनी, रक्षा उद्योग र इजरायल समर्थक शक्तिशाली लबीबाट मुक्त छैन। सामाजिक न्यायको भाषा प्रयोग गर्ने तर आर्थिक संरचनामा गहिरो परिवर्तन नगर्ने प्रवृत्तिले प्रगतिशील मतदातामा वितृष्णा बढाएको छ। यही कारण ममदानी, ओकासियो–कोर्तेज, स्यान्डर्सको धार र डीएसए समर्थित उम्मेदवारहरूले पार्टीभित्रको विद्रोही ऊर्जा समेट्न सकेका छन्।

ममदानीले मेयरका रूपमा केही ठोस उपलब्धि हासिल गरेका छन्। उनले न्यूयोर्क शहरमा निःशुल्क सार्वजनिक बस सेवा सुरु गरे, सार्वजनिक पुस्तकालयहरूको बजेट पुनर्स्थापित गरे, र विद्यार्थी ऋण राहत कार्यक्रम विस्तार गरे। यी कदमले उनको लोकप्रियता बढाएको छ र वामपन्थी शासनको सम्भावनालाई मूर्त रूप दिएको छ। तथापि, आवास सङ्कट, बढ्दो घरभाडा र शहरी असमानता जस्ता संरचनात्मक समस्याहरू अझै समाधानको पर्खाइमा छन्। भाडा नियन्त्रण र ठूला रियल इस्टेट विकासकर्तामाथि नियमनका लागि आवश्यक राज्यस्तरीय कानुन र सङ्घीय स्रोतको अभावले उनको महत्त्वाकाङ्क्षालाई सीमित बनाएको छ।

तर प्रश्न उठ्छ, के यो वामपन्थी लहर साँच्चै प्रणालीगत परिवर्तनको सुरुवात हो, कि अमेरिकी व्यवस्थाले असन्तोषलाई समाहित गर्ने अर्को तरिका मात्र हो? अमेरिकी पूँजीवादको ठूलो क्षमता विरोधलाई पनि बजार, चुनावी ब्रान्ड र पार्टीगत सौदाबाजीमा रूपान्तरण गर्ने हो। “प्रगतिशील”, “समाजवादी”, “समुदायमुखी” र “जनपक्षीय” जस्ता शब्दहरू चुनाव जित्न प्रयोग हुन्छन्, तर सत्ता सम्हालेपछि बजेट, कानुन, ब्युरोक्रेसी, अदालत, राज्य सरकार, सङ्घीय संरचना र निजी पूँजीको दबाबले ती नारालाई सीमित बनाइदिन सक्छ। त्यसैले ममदानी प्रभावको वास्तविक परीक्षण उत्साह होइन, शासन हो।

वामपन्थी धारको पहिलो ठूलो कमजोरी आर्थिक कार्यान्वयनमा छ। निःशुल्क बस, सार्वभौमिक बाल हेरचाह, भाडा स्थिरीकरण, सार्वजनिक किराना पसल, श्रमिक ज्याला वृद्धि र कर सुधार सुनिने सजिला कार्यक्रम हुन्। तर यी सबैका लागि स्थिर राजस्व, प्रशासनिक क्षमता, कानुनी समर्थन र दीर्घकालीन वित्तीय अनुशासन चाहिन्छ। शहरको बजेट केवल नाराले चल्दैन। यदि कर बढाउँदा पूँजी पलायन हुन्छ, यदि निजी क्षेत्रसँग टकरावले लगानी घट्छ, यदि सार्वजनिक सेवाको गुणस्तर सुधार नगरी सेवा निःशुल्क गरिन्छ, तब वाम नीतिले जनविश्वास कमाउनुभन्दा गुमाउन सक्छ।

दोस्रो कमजोरी पहिचान राजनीति र वर्ग राजनीति बीचको असन्तुलन हो। अमेरिकी वामपन्थी धारले जातीय न्याय, लिङ्ग समानता, आप्रवासी अधिकार र यौनिक अल्पसङ्ख्यकका अधिकारलाई आवश्यक रूपमा उठाएको छ। यी विषय महत्त्वपूर्ण छन्। तर यदि वर्गीय प्रश्न, उत्पादन सम्बन्ध, श्रमिकको जीवन, रोजगारी सुरक्षा, मूल्य नियन्त्रण र सार्वजनिक सेवा सुधारलाई पहिचान राजनीतिको नाराले ढाकिदियो भने यो आन्दोलन मध्यमवर्गीय सांस्कृतिक आन्दोलनमा सीमित हुन सक्छ। साँचो वामपन्थ त्यतिबेला मात्र बलियो हुन्छ, जब उसले पहिचान र वर्गलाई जोड्छ, अलग अलग बजार बनाउँदैन।

तेस्रो कमजोरी विदेश नीतिमा छ। अमेरिकी लोकतान्त्रिक समाजवादीहरूले इजरायल–प्यालेस्टाइन, गाजा, सैन्य खर्च, नेटो, आप्रवासन नियन्त्रण र अमेरिकी हस्तक्षेपवादबारे परम्परागत सहमतिलाई चुनौती दिएका छन्। यो महत्त्वपूर्ण छ, किनभने अमेरिकी साम्राज्यवादी विदेश नीति विश्वका धेरै भागका लागि पीडाको स्रोत रहँदै आएको छ। तर यही विषयमा उनीहरू प्रायः घरेलु राजनीतिमा कठोर दबाबमा पर्छन्। अमेरिकी शक्ति संरचनाले विदेश नीतिमा वास्तविक असहमति सजिलै सहँदैन। यदि वामपन्थी धारले साम्राज्यवादी संरचनालाई केवल भाषणमा आलोचना गर्ने तर बजेट, सैन्य सहायता, प्रतिबन्ध नीति र युद्ध उद्योगमाथि ठोस हस्तक्षेप नगर्ने हो भने उसको आलोचना पनि प्रतीकात्मक मात्र हुनेछ।

अमेरिकी वाम उभारको अर्को समस्या भौगोलिक सीमितता हो। न्यूयोर्क, ब्रुकलिन, क्वीन्स वा सान फ्रान्सिस्कोको राजनीतिक भाषा अमेरिकाको ग्रामीण क्षेत्र, दक्षिणी राज्य वा औद्योगिक पतन भोगेका मध्यपश्चिमी समुदायमा त्यही रूपमा काम गर्छ भन्ने छैन। रिपब्लिकन पार्टीले “सोसलिस्ट” शब्दलाई डरको हतियार बनाउँदै आएको छ। सन् २०२० र २०२२ को कङ्ग्रेस चुनावमा रिपब्लिकनहरूले फ्लोरिडा र टेक्सास जस्ता राज्यका प्रतिस्पर्धात्मक जिल्लाहरूमा डेमोक्रेटिक उम्मेदवारहरूलाई “समाजवादी” भनी चित्रण गर्ने रणनीति अपनाए, जसले केही जिल्लामा डेमोक्रेटहरूलाई क्षति पुर्यायो। धेरै मध्यम मतदाता, विशेषगरी साना शहर र उपनगरका मतदाता, वामपन्थी आर्थिक नीतिप्रति सहानुभूति राखे पनि सांस्कृतिक रूपमा डेमोक्रेटिक वामसँग असहज हुन सक्छन्। त्यसैले अमेरिकी वाम धारले यदि व्यापक राष्ट्रिय शक्ति बन्ने हो भने उसले केवल शहरी विश्वविद्यालयीय भाषामा होइन, श्रमिक, किसान, साना व्यवसायी र विस्थापित समुदायको भाषामा पनि बोल्न सक्नुपर्छ।

डेमोक्रेटिक पार्टीका लागि यो ऐतिहासिक परीक्षा हो। पार्टीले वाम धारलाई दबाएर पुरानो कर्पोरेट मध्यमार्गमा फर्कन खोजेमा युवा र शहरी मतदाता टाढिन सक्छन्। तर वाम धारलाई पूर्ण रूपमा आत्मसात गर्दा मध्यम मतदाता गुम्ने डर पनि छ। यही द्वन्द्व अब डेमोक्रेटिक पार्टीको केन्द्रीय प्रश्न बन्नेछ। वास्तवमा यो बहस डेमोक्रेटिक पार्टीभित्र मात्र होइन, अमेरिकी लोकतन्त्रको संरचनाभित्रको सङ्कट हो। दुईदलीय व्यवस्था यति साँघुरो छ कि समाजवादी, उदारवादी, मध्यमार्गी, युद्ध समर्थक, युद्ध विरोधी, कर्पोरेटपक्षीय र श्रमिकपक्षीय सबै शक्ति एउटै पार्टीभित्र कोचिन बाध्य छन्। यस्तो संरचनाले वास्तविक वैचारिक स्पष्टता होइन, निरन्तर आन्तरिक सौदाबाजी उत्पादन गर्छ।

यो अमेरिकी वाम उभारलाई अन्तर्राष्ट्रिय सन्दर्भमा राखेर हेर्नु उपयोगी हुन्छ। ल्याटिन अमेरिकामा चिलीका गाब्रियल बोरिक र बोलिभियाका लुइस आर्सेजस्ता वामपन्थी नेताहरूले चुनावी सफलता पाए, तर शासन गर्दा आर्थिक वृद्धि, मुद्रास्फीति, पूँजी पलायन र संसदीय अवरोध जस्ता समस्यासँग जुध्नुपर्यो। युरोपमा स्पेनको पोदेमोस र पोर्चुगलको लेफ्ट ब्लकले गठबन्धन सरकारमा रहेर केही सामाजिक नीति लागू गरे, तर कहीँ पनि पूर्ण प्रणालीगत रूपान्तरण सम्भव भएन। यी उदाहरणले के देखाउँछन् भने, चुनावी सफलता र शासकीय रूपान्तरणबीच ठूलो दूरी हुन्छ। ममदानी र डीएसएको भविष्य पनि यही यथार्थबाट अछुतो रहने छैन।

ममदानी प्रभावको सकारात्मक पक्ष के हो भने यसले अमेरिकी राजनीतिमा वर्गीय प्रश्नलाई फेरि केन्द्रमा ल्याएको छ। यसले देखाएको छ कि शहर केवल प्रहरी, अपराध, कर र विकासको प्राविधिक मुद्दा होइन; शहर बासस्थान, श्रम, संस्कृति, आप्रवासन, सार्वजनिक सेवा र मानव मर्यादाको राजनीतिक क्षेत्र हो। ममदानी धारले युवा पुस्तालाई राजनीति केवल राष्ट्रपति निर्वाचन होइन, स्थानीय काउन्सिल, राज्यसभा, प्राइमरी, श्रमिक सङ्गठन र घरदैलोबाट पनि बदल्न सकिन्छ भन्ने विश्वास दिएको छ।

तर यसको नकारात्मक पक्ष पनि उत्तिकै स्पष्ट छ। अमेरिकी वामपन्थीहरूले कहिलेकाहीँ नैतिक श्रेष्ठताको भाषा यति धेरै प्रयोग गर्छन् कि असहमति राख्ने सबैलाई प्रतिक्रियावादी वा अमानवीय ठहर्याउने प्रवृत्ति देखिन्छ। लोकतन्त्रमा नीति बहसलाई नैतिक युद्धमा बदल्ने बानी खतरनाक हुन्छ। त्यसले संवाद घटाउँछ, गठबन्धन कमजोर बनाउँछ र विपक्षीलाई डरको राजनीति गर्न सजिलो बनाउँछ। वामपन्थी राजनीतिले यदि शासन गर्न चाहन्छ भने केवल सही हुनु पर्याप्त छैन, प्रभावकारी, समावेशी र उत्तरदायी पनि हुनुपर्छ।

आज अमेरिकी शहरहरूमा देखिएको वामपन्थी पुनर्जागरण अमेरिकी साम्राज्यवादी पूँजीवाद, कर्पोरेट लोकतन्त्र र सामाजिक असमानताविरुद्धको स्वाभाविक प्रतिक्रिया हो। तर यो प्रतिक्रिया आफैंमा समाधान होइन। समाधान त्यतिबेला मात्र सम्भव हुन्छ, जब आन्दोलनले सङ्गठन बनाउँछ, सङ्गठनले नीति बनाउँछ, नीतिले परिणाम दिन्छ, र परिणामले जनजीवन सुधार्छ।

ममदानी र उनका सहयोगीहरूको सबैभन्दा ठूलो चुनौती यही हो। उनीहरूले अमेरिकी व्यवस्थाको पाखण्ड सही रूपमा देखेका छन्, तर अब उनीहरूले आफू पाखण्डको अर्को संस्करण होइनन् भन्ने प्रमाणित गर्नुपर्छ। उनीहरूले कर्पोरेट डेमोक्रेटको आलोचना गरेका छन्, तर आफू पनि चुनावी ब्रान्ड, सामाजिक सञ्जालको लोकप्रियता र प्रतीकात्मक राजनीतिमा सीमित नहुने देखाउनुपर्छ। उनीहरूले श्रमिक वर्गको नाम लिएका छन्, अब श्रमिक वर्गको वास्तविक जीवन सस्तो, सुरक्षित र सम्मानजनक बनाउने नतिजा दिनुपर्छ।

यस अर्थमा अमेरिकी शहरहरूको वामपन्थी उभार न अन्ध समर्थन गर्नुपर्ने घटना हो, न हल्का ढङ्गले खारेज गर्नुपर्ने। यो अमेरिकी समाजभित्रको गहिरो असन्तुलनको सङ्केत हो। यदि यसले असमानता, युद्धमुखी विदेश नीति, कर्पोरेट कब्जा र सामाजिक अन्यायमाथि वास्तविक प्रहार गर्न सक्यो भने यो अमेरिकी लोकतन्त्रभित्र दुर्लभ सुधारवादी शक्ति बन्न सक्छ। तर यदि यो केवल युवा आक्रोश, पहिचानको प्रतीक र चुनावी नारामा सीमित भयो भने अमेरिकी पूँजीवादी व्यवस्थाले यसलाई पनि सजिलै पचाइदिनेछ।

अहिलेसम्मको सन्देश स्पष्ट छ। अमेरिकी शहरहरूमा पुरानो डेमोक्रेटिक सत्ता संरचना चुनौतीमा छ। नयाँ पुस्ताको वाम राजनीति असन्तोषलाई सङ्गठित गर्न सफल हुँदैछ। तर इतिहासले आन्दोलनलाई नारा हेरेर होइन, परिणाम हेरेर मूल्याङ्कन गर्छ। ममदानी प्रभावको भविष्य पनि त्यही कठोर मापदण्डबाट तय हुनेछ।

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।