अमेरिकाको रणनीतिक दोबाटो : शक्ति, ध्रुवीकरण र नयाँ विश्व भूमिकाको खोजी

# एलियास ग्रान्ट

संयुक्त राज्य अमेरिका आफ्नो आधुनिक इतिहासको अत्यन्तै निर्णायक मोडमा उभिएको छ। दोस्रो विश्वयुद्धपछिको लामो अवधिसम्म अमेरिकी शक्ति सैन्य पहुँच, आर्थिक प्रभुत्व, प्राविधिक अग्रता, सांस्कृतिक प्रभाव र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूलाई आकार दिने क्षमताको अद्वितीय संयोजनमा आधारित थियो। वाशिङ्टन केवल विश्व राजनीतिका अन्य राजधानीमध्ये एक थिएन, सन् १९४५ पछि निर्माण भएको र शीतयुद्धपछि विस्तार भएको अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थाको प्रमुख निर्माता थियो।

तर त्यो व्यवस्था निर्माण भएको विश्व अब उही स्वरूपमा छैन। अमेरिकी एकध्रुवीय प्रभुत्वको समय थप जटिल, प्रतिस्पर्धात्मक र बहुध्रुवीय वातावरणमा रूपान्तरित भएको छ। नयाँ शक्ति केन्द्रहरू उदाएका छन्। चीन अमेरिकाको प्रमुख रणनीतिक प्रतिस्पर्धी बनेको छ। रुसले युरेशियाली सुरक्षामा पुनः प्रभावशाली र चुनौतीपूर्ण भूमिका देखाएको छ। भारत स्वतन्त्र शक्ति केन्द्रका रूपमा उदाउँदैछ। ग्लोबल साउथ अब पश्चिमी राजधानीहरूमा गरिएका निर्णयको निष्क्रिय दर्शक बन्न तयार छैन। युरोप रणनीतिक सान्दर्भिकता खोजिरहेको छ, मध्यपूर्व अस्थिर छ, र प्रविधि भू–राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको निर्णायक क्षेत्र बनेको छ।

यसको अर्थ अमेरिकी शक्ति समाप्त भयो भन्ने होइन। यस्तो निष्कर्ष सरलीकृत र भ्रामक हुनेछ। अमेरिका अझै विश्वकै सबैभन्दा शक्तिशाली सैन्य शक्ति हो, नवप्रवर्तनको प्रमुख केन्द्र हो, विश्वको प्रमुख आरक्षित मुद्राको जारीकर्ता हो र उसँग अद्वितीय गठबन्धन सञ्जाल छ। तर आज शक्ति विमानवाहक पोत, प्रतिबन्ध, वित्तीय बजार वा कूटनीतिक दबाबबाट मात्र नापिँदैन। शक्ति अब लचिलोपन, विश्वसनीयता, संस्थागत एकरूपता र आदेश दिनेभन्दा विश्वास दिलाउने क्षमताबाट पनि मापन हुन थालेको छ।

यहीँ अमेरिकाको मुख्य दुविधा देखिन्छ। अमेरिकासँग अझै असाधारण शक्ति छ, तर त्यो शक्तिलाई स्थिर विश्व नेतृत्वमा रूपान्तरण गर्ने क्षमता कमजोर हुँदै गएको छ।

अमेरिकी विदेश नीतिको संकट बाहिरबाट मात्र सुरु हुँदैन, भित्रबाट सुरु हुन्छ। आज अमेरिकासामु रहेको सबैभन्दा गम्भीर चुनौती बाह्य प्रतिस्पर्धीहरूको उदय मात्र होइन, विश्वमा अमेरिकाको उद्देश्य के हो भन्ने विषयमा आन्तरिक सहमतिको क्षय हो।

दशकौँसम्म अमेरिकी राजनीतिक प्रतिष्ठानभित्र विश्वव्यापी संलग्नताका मूल आधारमा व्यापक सहमति थियो। गठबन्धन उपयोगी थिए, खुला व्यापार सामान्यतः लाभदायक थियो, लोकतन्त्र प्रवर्द्धन नैतिक रूपमा उपयोगी थियो र विश्व स्थायित्वका लागि अमेरिकी नेतृत्व आवश्यक थियो। तर त्यो सहमति अहिले चिरिएको छ।

अमेरिकी जनताको ठूलो हिस्साले अब विश्व नेतृत्वले सामान्य नागरिकलाई के लाभ दियो भन्ने प्रश्न उठाइरहेको छ। मध्यपूर्वका युद्ध, औद्योगिक क्षयीकरण, वित्तीय संकट, असमानता, सीमा असुरक्षा, सांस्कृतिक द्वन्द्व र राजनीतिक अविश्वासले विदेश नीतिका अभिजात धारणाप्रति गहिरो शंका पैदा गरेको छ। धेरै अमेरिकीका लागि “नियममा आधारित अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्था” भन्ने शब्दावली राष्ट्रिय उद्देश्यभन्दा पनि दैनिक जीवनबाट टाढा रहेका संस्थाहरूको भाषा जस्तो सुनिन्छ।

यो घरेलु निराशाको रणनीतिक परिणाम छ। सहयोगी राष्ट्रहरू अमेरिकी प्रतिबद्धता प्रशासन परिवर्तनसँगै कति स्थिर रहला भनेर चिन्तित हुन्छन्। प्रतिस्पर्धीहरू वाशिङ्टनको आन्तरिक विभाजनले बाह्य दृढतालाई सीमित पार्न सक्छ भनेर हिसाब गर्छन्। विकासशील देशहरूले अमेरिकी लोकतान्त्रिक भाषण र घरेलु राजनीतिक अव्यवस्थाबीचको अन्तर देख्छन्। परिणाम केवल प्रतिष्ठा क्षय होइन, रणनीतिक अनिश्चितता हो।

विभाजित अमेरिका अझै शक्तिशाली ढंगले काम गर्न सक्छ, तर पूर्वानुमानयोग्य ढंगले काम गर्न कठिन मानिन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा पूर्वानुमानयोग्यता आफैँमा शक्ति हो।

वाशिङ्टनको अर्को गहिरो समस्या बौद्धिक हो। धेरै अमेरिकी नीति निर्माताहरू अझै एकध्रुवीय युगबाट विरासतमा आएका श्रेणीहरूमा सोचिरहेका छन्, जब अमेरिकाले विश्वव्यापी मानक निर्धारण गर्न, रातो रेखा लागू गर्न र सहयोगी तथा साझेदारबाट व्यापक समर्थन अपेक्षा गर्न सक्थ्यो। त्यो विश्व परिवर्तन भइसकेको छ।

अधिकांश देशहरू स्वतः अमेरिकासँग उसको प्रतिस्पर्धीविरुद्ध उभिन्छन् भन्ने अनुमान अब यथार्थवादी छैन। धेरै राष्ट्रहरू रणनीतिक स्वायत्तता चाहन्छन्। उनीहरू सुरक्षामा वाशिङ्टनसँग सहकार्य गर्न सक्छन्, चीनसँग व्यापार गर्न सक्छन्, रुसबाट ऊर्जा किन्न सक्छन्, खाडी मुलुकबाट लगानी खोज्न सक्छन् र संयुक्त राष्ट्रसङ्घमा कूटनीतिक लचकता कायम राख्न सक्छन्। यो अनिवार्य रूपमा अमेरिकीविरोध होइन। बहुध्रुवीय विश्वमा यो राष्ट्रहरूको स्वाभाविक सार्वभौम रणनीति हो।

अमेरिकाले यस्ता व्यवहारलाई प्रायः अस्पष्टता वा अवसरवादका रूपमा बुझ्छ। तर धेरै देशका लागि यो केवल सार्वभौमिकता हो। एसिया, अफ्रिका, ल्याटिन अमेरिका र मध्यपूर्वका राष्ट्रहरू आफूलाई नयाँ शीतयुद्धका गुटमा सीमित गर्न चाहँदैनन्। उनीहरू कुनै एउटा शिविर रोजेर बाँकी सबै सम्बन्ध त्याग्न तयार छैनन्।

वाशिङ्टनले यो परिवर्तन नबुझे स्वतन्त्रतालाई शत्रुताका रूपमा र तटस्थतालाई विश्वासघातका रूपमा गलत बुझ्ने जोखिम हुन्छ। २१औँ शताब्दीको सफल अमेरिकी विदेश नीतिले प्रत्येक विषयमा पूर्ण सहमत नहुने देशहरूसँग पनि काम गर्न सक्नुपर्छ।

चीन अमेरिकी प्रभुत्वका लागि सबैभन्दा व्यापक दीर्घकालीन चुनौती हो। उसको उदय आर्थिक, प्राविधिक, सैन्य र कूटनीतिक सबै आयाममा छ। सोभियत सङ्घभन्दा फरक, चीन विश्व अर्थतन्त्रमा गहिरो रूपमा जोडिएको छ। ऊ अन्तर्राष्ट्रिय प्रणालीबाट अलग छैन, बरु त्यसको प्रमुख सहभागीमध्ये एक हो। यही कारण प्रतिस्पर्धा अझ जटिल छ।

चीनप्रति पूर्ण टकरावमुखी रणनीतिले घरेलु राजनीतिक माग पूरा गर्न सक्छ, तर त्यसले मात्र स्थायित्व दिन सक्दैन। अमेरिकाले जहाँ आवश्यक छ त्यहाँ प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्छ, जहाँ सम्भव छ त्यहाँ सहकार्य गर्नुपर्छ र प्रत्येक द्विपक्षीय विवादलाई सभ्यतागत भिडन्तमा रूपान्तरण गर्नबाट बच्नुपर्छ। विश्व व्यापार, जलवायु नीति, प्रविधि शासन, सार्वजनिक स्वास्थ्य र वित्तीय स्थायित्वको भविष्य वाशिङ्टन र बेइजिङले आफ्नो प्रतिस्पर्धालाई अनियन्त्रित टकरावतर्फ नधकेल्ने क्षमतामा पनि निर्भर रहनेछ।

रुसको चुनौती फरक प्रकृतिको छ। रुससँग चीनजस्तो आर्थिक आकार छैन, तर उसँग सैन्य क्षमता, ऊर्जा प्रभाव, कूटनीतिक अनुभव र पश्चिमी प्रभुत्वलाई प्रत्यक्ष चुनौती दिने इच्छाशक्ति छ। युक्रेन युद्धले रुस र पश्चिमबीचको टकराव गहिरो बनाएको छ र मस्कोको गैर–पश्चिमी साझेदारीतर्फको झुकाव तीव्र बनाएको छ। वाशिङ्टनका लागि प्रश्न केवल रूसी शक्तिलाई कसरी सीमित गर्ने भन्ने होइन, असन्तुष्ट शक्तिहरूबीच स्थायी रूपमा एकीकृत पश्चिमविरोधी ध्रुव बन्न नदिने कसरी भन्ने पनि हो।

अमेरिकाले दबाब, प्रतिबन्ध र अलग्याउने नीतिमा मात्र अत्यधिक भर परे लक्षित राष्ट्रहरू वैकल्पिक वित्तीय प्रणाली, आपूर्ति शृंखला र राजनीतिक गठबन्धन खोज्न अझ प्रेरित हुन सक्छन्। दबाबले परिणाम दिन सक्छ, तर अत्यधिक प्रयोगले अमेरिकी केन्द्रित व्यवस्थाको विकल्प खोज्ने प्रक्रियालाई पनि तीव्र बनाउन सक्छ।

अमेरिकी रणनीतिक सोचमा अझै पर्याप्त रूपमा बुझिन नसकेको अर्को महत्त्वपूर्ण परिवर्तन ग्लोबल साउथको बढ्दो आत्मविश्वास हो। अफ्रिका, एसिया, मध्यपूर्व र ल्याटिन अमेरिकाका देशहरू विश्व शासनमा ठूलो आवाज मागिरहेका छन्। उनीहरू राजनीतिक अपमानबिना विकास वित्त, निर्भरता बिना पूर्वाधार, आर्थिक दण्डबिना जलवायु न्याय र उपदेशबिना सम्मान चाहन्छन्।

यी धेरै देश अमेरिकालाई अस्वीकार गर्दैनन्। बरु उनीहरू अमेरिकी लगानी, प्रविधि, शिक्षा र बजार पहुँच अझ बढी चाहन्छन्। तर उनीहरू असमान सम्बन्ध अस्वीकार गर्छन्। उनीहरू दोहोरो मापदण्ड, छनोटपूर्ण आक्रोश र सार्वभौमिकतालाई देशअनुसार फरक व्यवहार गर्ने नीतिप्रति संवेदनशील छन्।

अमेरिकाले ग्लोबल साउथमा प्रभाव चाहन्छ भने सन्देशभन्दा परिणाममार्फत प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्छ। सडक, बन्दरगाह, डिजिटल पूर्वाधार, ऊर्जा प्रणाली, छात्रवृत्ति, औद्योगिक साझेदारी र न्यायपूर्ण व्यापार पहुँच अमूर्त भाषणभन्दा महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। असमान आर्थिक संलग्नतालाई सार्वजनिक कूटनीतिले मात्रै ढाक्न सक्ने युग समाप्त हुँदैछ।

वाशिङ्टनले बुझ्नुपर्छ कि ग्लोबल साउथमा विश्वसनीयता नैतिक शब्दावलीभन्दा व्यावहारिक सम्मानबाट निर्माण हुनेछ।

अमेरिका अझै आफूलाई लोकतन्त्रको रक्षकका रूपमा परिभाषित गर्छ। यो उसको पहिचान र विश्व आकर्षणको महत्वपूर्ण अंश हो। तर लोकतन्त्र प्रवर्द्धन अहिले कठिन बनेको छ, किनभने अमेरिकाकै लोकतान्त्रिक छवि ध्रुवीकरण, संस्थागत अविश्वास र राजनीतिक वैमनस्यताले क्षतिग्रस्त भएको छ।

यसको अर्थ अमेरिकी लोकतन्त्र अप्रासंगिक वा समाप्त भयो भन्ने होइन। उसका संस्थाहरू धेरै पक्षमा अझै बलिया छन् र समाजमा आत्मसुधारको उल्लेखनीय क्षमता छ। तर विश्वले आन्तरिक गतिरोध, वैधानिकतामाथि विवाद र गहिरो सामाजिक विभाजन देख्दा अमेरिकी लोकतन्त्रको प्रेरक शक्ति कमजोर हुन्छ।

वाशिङ्टनका लागि चुनौती लोकतान्त्रिक मूल्य त्याग्नु होइन, बढी विनम्रता अपनाउनु हो। लोकतन्त्रलाई भू–राजनीतिक हतियारका रूपमा प्रभावकारी रूपमा प्रवर्द्धन गर्न सकिँदैन। यो उपदेशभन्दा जीवन्त अभ्यासका रूपमा बलियो हुन्छ। अमेरिकाले आफ्ना कमजोरी स्वीकार गर्दा र लोकतन्त्रलाई विपक्षीविरुद्ध मात्र प्रयोग गरेर साझेदारका कमजोरी बेवास्ता नगर्दा उसको लोकतान्त्रिक वकालत बढी सम्मानित हुन्छ।

विदेश नीतिमा मूल्य महत्त्वपूर्ण हुन्छ। तर मूल्य सुविधा अनुसार प्रयोग भएको जस्तो देखिए आफ्नो शक्ति गुमाउँछ।

अमेरिकी नीतिमा अर्को ठूलो परिवर्तन औद्योगिक रणनीतिको पुनरागमन हो। दशकौँसम्म वाशिङ्टनले भूमण्डलीकरण, बजार उदारीकरण र उत्पादन बाहिर सार्ने नीतिलाई प्रोत्साहन गर्‍यो। अहिले राष्ट्रिय सुरक्षा चिन्ता, आपूर्ति शृंखलाको कमजोरी र घरेलु राजनीतिक दबाबले अमेरिकालाई औद्योगिक नीति, स्वदेशीकरण, निर्यात नियन्त्रण र महत्वपूर्ण प्रविधिमा रणनीतिक लगानीतर्फ धकेलेको छ।

यो परिवर्तन बुझ्न सकिन्छ। कुनै पनि प्रमुख शक्ति सेमिकन्डक्टर, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, दुर्लभ खनिज, ऊर्जा प्रणाली र उन्नत उत्पादनका सुरक्षा आयाम बेवास्ता गर्न सक्दैन। तर आर्थिक राष्ट्रवादका जोखिम पनि छन्। गलत रूपमा व्यवस्थापन भए यसले सहयोगी राष्ट्रसँग व्यापार तनाव सिर्जना गर्न, उपभोक्ताका लागि लागत बढाउन र विश्व अर्थतन्त्रलाई थप खण्डित गर्न सक्छ।

मुख्य प्रश्न हो—अमेरिकाले आफूलाई नवप्रवर्तनशील बनाएको खुलापन नत्यागी औद्योगिक आधार पुनर्निर्माण गर्न सक्छ कि सक्दैन? अमेरिका केवल उद्योग संरक्षणले शक्तिशाली बनेको होइन, विश्वभरबाट प्रतिभा, पूँजी र विचार आकर्षित गर्ने क्षमताले पनि शक्तिशाली बनेको हो। बन्द अमेरिका कमजोर अमेरिका हुनेछ।

केही क्षेत्रमा रणनीतिक संरक्षण आवश्यक हुन सक्छ। तर दीर्घकालीन शक्तिका लागि रणनीतिक खुलापन अनिवार्य छ।

अमेरिकासँग अझै यस्तो एउटा फाइदा छ, जुन कुनै पनि प्रतिस्पर्धीले सजिलै दोहोर्‍याउन सक्दैन—गठबन्धन प्रणाली। नाटो, इन्डो–प्यासिफिक साझेदारी, मध्यपूर्वका सुरक्षा सम्बन्ध र लोकतान्त्रिक तथा गैर–लोकतान्त्रिक साझेदारहरूसँगको गहिरो सम्बन्धले वाशिङ्टनलाई यस्तो विश्वव्यापी पहुँच दिन्छ, जुन चीन र रुससँग उही रूपमा छैन।

तर गठबन्धनहरू स्वचालित रूपमा चलिरहने स्थायी सम्पत्ति होइनन्। तिनलाई मर्मत, परामर्श र सम्मान चाहिन्छ। सहयोगी राष्ट्रहरू अमेरिकी रणनीतिका उपकरण मात्र बन्न चाहँदैनन्। उनीहरू आफ्नो सुरक्षा र अर्थतन्त्रमा प्रभाव पार्ने निर्णयहरूमा आवाज चाहन्छन्।

युरोपमा अमेरिकाले नेतृत्व र जिम्मेवारी बाँडफाँडबीच सन्तुलन मिलाउनुपर्छ। एसियामा उसले सहयोगीहरूलाई आश्वस्त पार्नुपर्छ, तर अनावश्यक तनाव बढाउनु हुँदैन। मध्यपूर्वमा उसले सुरक्षा साझेदारी र अनसुल्झिएका द्वन्द्वका कारण उत्पन्न जनआक्रोशबीच सावधानीपूर्वक सन्तुलन गर्नुपर्छ। ग्लोबल साउथमा उसले चीन वा रुससँगको प्रतिस्पर्धाका आँखाबाट मात्र नहेरिने साझेदारी निर्माण गर्नुपर्छ।

उत्तम गठबन्धन आज्ञाकारितामा होइन, मिल्दो हित, पारस्परिक सम्मान र विश्वसनीय प्रतिबद्धतामा निर्माण हुन्छ।

अमेरिकाका लागि अर्को ठूलो जोखिम रणनीतिक अतिविस्तार हो। वाशिङ्टन एकैसाथ चीनसँग प्रतिस्पर्धा, रुससँग टकराव, मध्यपूर्वको अस्थिरता, प्राविधिक प्रतिस्पर्धा, आप्रवासन दबाब, घरेलु ध्रुवीकरण र आर्थिक पुनर्संरचना व्यवस्थापन गर्न खोजिरहेको छ। कुनै पनि राज्य, जतिसुकै शक्तिशाली भए पनि, हरेक क्षेत्रलाई समान रूपमा अत्यावश्यक र हरेक चुनौतीलाई अस्तित्वगत बनाउन सक्दैन।

रणनीतिक अनुशासनका लागि प्राथमिकता निर्धारण आवश्यक हुन्छ। अमेरिकाले जीवन्त राष्ट्रिय हित, महत्त्वपूर्ण हित र द्वितीयक हितबीच फरक छुट्याउनुपर्छ। प्रत्येक समस्या सैन्यीकरण गर्ने वा प्रत्येक असहमतिलाई प्रतिबन्धबाट जवाफ दिने लोभबाट बच्नुपर्छ। प्रभाव केवल हस्तक्षेपबाट होइन, संयमबाट पनि जोगाउन सकिन्छ भन्ने कुरा बुझ्नुपर्छ।

संयम कमजोरी होइन। जटिल विश्वमा संयम प्रायः उच्च रणनीतिक बुद्धिमत्ता हो।

अमेरिकाले विश्वबाट पछि हट्नुपर्दैन। तर उसले नेतृत्व गर्ने तरिका पुनर्विचार गर्नुपर्छ। भविष्य अमेरिकी आदेशको युग हुनेछैन। यो वार्ता, गठबन्धन निर्माण र चयनात्मक नेतृत्वको युग हुनेछ। वाशिङ्टन शक्तिशाली रहनेछ, तर अन्य प्रभाव केन्द्रहरूसँग स्थान बाँड्नुपर्नेछ।

परिपक्व अमेरिकी रणनीति पाँच सिद्धान्तमा आधारित हुनुपर्छ।

पहिलो, घरेलु शक्ति पुनर्निर्माण। घरेलु आधार कमजोर छ भने कुनै पनि विदेश नीति सफल हुन सक्दैन। पूर्वाधार, शिक्षा, सामाजिक विश्वास, औद्योगिक क्षमता र संस्थागत वैधानिकता राष्ट्रिय सुरक्षाका विषय हुन्।

दोस्रो, अनुशासित प्रतिस्पर्धा। चीन र रुसलाई गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ, तर प्रत्येक प्रतिस्पर्धालाई अपरिवर्तनीय टकरावतर्फ धकेल्नु हुँदैन।

तेस्रो, रणनीतिक स्वायत्तताको सम्मान। धेरै देश स्थायी रूपमा कुनै पक्ष रोज्ने छैनन्। अमेरिकाले पूर्ण निष्ठा माग्नुको सट्टा आंशिक सहमतिसँग काम गर्न सिक्नुपर्छ।

चौथो, निरन्तरताबाट विश्वसनीयता पुनर्स्थापना। अन्तर्राष्ट्रिय नियम सुविधा अनुसार मात्र लागू हुने जस्तो देखिनु हुँदैन।

पाँचौँ, परिणाममार्फत नेतृत्व। विश्वले अमेरिकी नेतृत्वको मूल्यांकन भाषणबाट होइन, वास्तविक समस्या समाधानमा यसको योगदानबाट गर्नेछ।

अमेरिका समाप्त भएको छैन। यो अझै विश्वकै सबैभन्दा गतिशील, नवप्रवर्तनशील र प्रभावशाली देशमध्ये एक हो। तर अमेरिकी नेतृत्वप्रति स्वतः झुक्ने युग समाप्त भएको छ। अब अमेरिकाले थप चुनौतीपूर्ण अन्तर्राष्ट्रिय वातावरणमा आफ्नो प्रभाव कमाउनुपर्छ।

मुख्य प्रश्न अमेरिका शक्तिशाली रहन सक्छ कि सक्दैन भन्ने होइन। त्यो सक्छ। वास्तविक प्रश्न हो—अमेरिका आफ्नो शक्ति फरक तरिकाले प्रयोग गर्न पर्याप्त बुद्धिमान बन्न सक्छ कि सक्दैन?

वाशिङ्टनले बहुध्रुवीय यथार्थलाई स्वीकार गर्‍यो, घरेलु आत्मविश्वास पुनर्निर्माण गर्‍यो, साझेदारहरूसँग सम्मानपूर्वक व्यवहार गर्‍यो र शक्ति तथा संयमबीच सन्तुलन मिलायो भने ऊ विश्व मामिलामा अझै केन्द्रिय शक्ति रहन सक्छ। तर यदि उसले एकध्रुवीय प्रभुत्वका पुराना बानीमा टाँसिइरह्यो, उदाउँदा शक्तिहरूका आकांक्षा बेवास्ता गर्‍यो र असहमतिलाई अवज्ञाका रूपमा व्यवहार गर्‍यो भने उसले आफ्नो नेतृत्व प्रभावकारी बनाउने वैधानिकता क्रमशः गुमाउनेछ।

विश्व अमेरिकाको अन्त्य पर्खिरहेको छैन। विश्व हेर्दैछ—अमेरिका बदलिन सक्छ कि सक्दैन।

त्यही परिवर्तनले अमेरिकी शक्तिको भविष्य मात्र होइन, अहिले जन्मिँदै गरेको अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थाको स्वरूप पनि निर्धारण गर्नेछ।