घोडाघोडी सिमसारमा हरिहाँस गणना सुरु

कैलालीको घोडाघोडी सिमसार क्षेत्रमा सूचक प्रजातिका रूपमा रहेको हरिहाँसको गणना सुरु गरिएको छ। नेपाल पन्छी संरक्षण सङ्घको आयोजनामा आजदेखि तीन दिनसम्म हरिहाँससहित जलपन्छीको गणना गरिने भएको हो।

गणनामा आठ जनाको टोली खटिएको छ। टोलीलाई तीन उपसमूहमा विभाजन गरी घोडाघोडी सिमसार क्षेत्रका तीन ब्लकमा एकसाथ गणना सुरु गरिएको नेपाल पन्छी संरक्षण सङ्घका स्थलगत परियोजना अधिकृत हिरुलाल डगौराले जानकारी दिए।

उनका अनुसार घोडाघोडी सिमसार क्षेत्रमा हरेक वर्ष जाडो र गर्मीयाममा हरिहाँसको गणना हुँदै आएको छ। जाडोयामको तुलनामा गर्मीयाममा हरिहाँसको सङ्ख्या कम देखिने गरेको उनले बताए।

कैलालीकै भजनी नगरपालिकास्थित लौकाहा भौकाहा, घोरताल तथा सोनियाँ रुपियाँलगायतका सिमसार क्षेत्रमा हरिहाँसले प्रजनन गर्ने गरेको डगौराले बताए। प्रजननका लागि हरिहाँस जिल्लाका विभिन्न सिमसार क्षेत्रमा फैलिने भएकाले गर्मीयाममा घोडाघोडी क्षेत्रमा यसको सङ्ख्या कम देखिने गरेको उनको भनाइ छ।

गर्मीयाममा गरिएको अघिल्ला गणनाअनुसार सन् २०२३ मा घोडाघोडी क्षेत्रमा २१२ हरिहाँस अभिलेख भएका थिए। सन् २०२४ मा यो सङ्ख्या बढेर २२५ पुगेको थियो भने सन् २०२५ मा घटेर १६४ मा झरेको थियो।

जाडोयाममा भने हरिहाँसको उपस्थिति तुलनात्मक रूपमा बढी देखिएको छ। सन् २०२२ मा ३९४ हरिहाँस अभिलेख भएकामा सन् २०२३ मा ३१६ र सन् २०२४ मा ४११ पुगेको थियो। सन् २०२५ मा यो सङ्ख्या घटेर ३७२ मा झरे पनि सन् २०२६ को जाडोयाममा ४२९ हरिहाँस अभिलेख भएको तथ्याङ्क छ।

सोही अवधिमा अन्य जलपन्छीको सङ्ख्या भने क्रमशः घट्दै गएको तथ्याङ्कले देखाएको छ। संरक्षणकर्मीहरूले यसलाई सिमसारको पारिस्थितिक अवस्था, बासस्थानको गुणस्तर र मानवीय दबाबसँग जोडेर हेरेका छन्।

परियोजना अधिकृत डगौराका अनुसार यस वर्षको गर्मीयामको गणना सम्पन्न भएपछि हरिहाँसको वास्तविक अवस्था, वितरण र सङ्ख्याबारे विस्तृत विवरण सार्वजनिक गरिनेछ। गणनाका क्रममा हरिहाँससँगै घोडाघोडी सिमसार क्षेत्रमा पाइने अन्य जलपन्छीको पनि अभिलेख गरिने उनले बताए।

घोडाघोडी ताल तराईकै ठूलो सिमसार क्षेत्रका रूपमा चिनिन्छ। यस क्षेत्रलाई सन् २००३ मा विश्व रामसार क्षेत्रमा सूचीकृत गरिएको थियो। रामसार सूचीमा सूचीकृत हुँदाताका घोडाघोडी क्षेत्रमा हरिहाँसको सङ्ख्या करिब एक हजार रहेको उल्लेख गरिएको छ।

घोडाघोडी सिमसार जैविक विविधता, जलपन्छीको बासस्थान र स्थानीय पारिस्थितिक प्रणालीका दृष्टिले महत्वपूर्ण क्षेत्र मानिन्छ। यस क्षेत्रमा चरा संरक्षण, सिमसार संरक्षण र जैविक विविधता व्यवस्थापनका लागि विभिन्न निकायले काम गर्दै आएका छन्।

चराहरूका लागि उपयुक्त बासस्थान भएकै कारण घोडाघोडी क्षेत्रलाई २०७८ फागुन २७ गते नेपालकै पहिलो चरा अभयारण्य क्षेत्र घोषणा गरिएको थियो। घोडाघोडी क्षेत्रका प्रमुख सूचक प्रजातिमा मगर गोही, हरिहाँस र जङ्गली धान पर्छन्।

संरक्षणकर्मीहरूका अनुसार हरिहाँसको नियमित गणनाले घोडाघोडी सिमसारको स्वास्थ्य अवस्था बुझ्न सहयोग पुर्‍याउँछ। कुनै सूचक प्रजातिको सङ्ख्या घटबढ हुनु सिमसारको जलस्तर, आहार उपलब्धता, बासस्थानको गुणस्तर र बाह्य दबाबमा आएको परिवर्तनसँग सम्बन्धित हुन सक्छ।

यस वर्षको गणनाले घोडाघोडी सिमसारमा हरिहाँसको वर्तमान अवस्था स्पष्ट पार्ने अपेक्षा गरिएको छ। यसले आगामी संरक्षण योजना, बासस्थान व्यवस्थापन र जलपन्छी संरक्षणका रणनीति बनाउन सहयोग पुग्ने संरक्षणकर्मीहरूको विश्वास छ।