धान दिवस: उत्सवसँगै किसानका वास्तविक प्रश्न सम्झिने दिन

आज असार १५। नेपाली समाजमा यो दिन केवल पात्रोको एउटा मिति होइन। यो दिन माटो, पसिना, उत्पादन, संस्कृति र सामूहिक जीवनसँग जोडिएको राष्ट्रिय स्मृति हो। खेतमा धान रोपेर, असारे भाका गाएर, हिलोमा रमाएर र दही चिउरा खाएर मनाइने यो पर्वले नेपाली कृषिजीवनको आत्मालाई प्रतिनिधित्व गर्छ। धान दिवस र दही चिउरा खाने परम्परा नेपालको ग्रामीण सभ्यता, श्रम संस्कृति र अन्न उत्पादनसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ।

नेपाल कृषिप्रधान देश हो भन्ने वाक्य हामी धेरै वर्षदेखि दोहोर्‍याइरहेका छौँ। तर यो वाक्य तब मात्र सार्थक हुन्छ, जब कृषकको श्रम, उत्पादन र जीवनस्तरलाई राज्यले प्राथमिकतामा राख्छ। असार १५ मा औपचारिक कार्यक्रम गर्ने, खेतमा गएर प्रतीकात्मक रोपाइँ गर्ने र सामाजिक सञ्जालमा तस्बिर राख्ने प्रवृत्ति बढेको छ। तर त्यससँगै किसानले समयमै बीउ, मल, सिँचाइ, बजार र उचित मूल्य पाएका छन् कि छैनन् भन्ने प्रश्न झन गम्भीर छ।

धान नेपाली जनजीवनको आधार हो। हाम्रो भान्सा, संस्कार, पर्व, श्रम र अर्थतन्त्रमा धानको विशेष स्थान छ। चामल दैनिक भोजनको मुख्य अंश हो। धान खेती लाखौँ किसान परिवारको जीविकोपार्जनसँग जोडिएको छ। त्यसैले धान दिवसलाई केवल सांस्कृतिक उत्सवका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यो दिन राष्ट्रिय खाद्य सुरक्षा, कृषि नीति, किसानको सम्मान र उत्पादन प्रणालीबारे गम्भीर समीक्षा गर्ने अवसर पनि हो।

दही चिउरा खाने परम्परा नेपाली समाजको मौलिक सांस्कृतिक सम्पदा हो। कामको चटारोमा थकित किसानलाई शक्ति दिने, गर्मीमा शरीरलाई शीतलता प्रदान गर्ने र सामूहिक श्रमपछि साझा भोजनको आनन्द दिने यो परम्पराको आफ्नै सामाजिक अर्थ छ। दही नेपाली संस्कृतिमा शुभ, स्वास्थ्य र सगुनसँग जोडिएको छ। शुभकार्यमा दही अक्षता लगाउने, यात्रामा निस्कँदा दही खाएर साइत गर्ने र भोजनपछि मोही पिउने संस्कार हाम्रो जीवनपद्धतिको हिस्सा हो। यस अर्थमा असार १५ कृषिसँगै नेपाली सांस्कृतिक निरन्तरताको पर्व पनि हो।

तर यस वर्ष असार मध्यसम्म पनि देशका सबै भागमा पर्याप्त वर्षा हुन नसक्दा रोपाइँ अपेक्षित रूपमा अघि बढ्न सकेको छैन। कतिपय ठाउँमा किसानले रासायनिक मल अभावको गुनासो गरिरहेका छन्। सरकारी निकायले पर्याप्त मल मौज्दात रहेको दाबी गरे पनि किसानको खेतसम्म समयमै मल नपुग्नु नेपालको दीर्घकालीन समस्या हो। कृषि प्रणालीमा नीति, वितरण संयन्त्र र स्थानीय कार्यान्वयनबीच ठूलो खाडल देखिँदै आएको छ। किसानले चाहिएको समयमा मल नपाएपछि उत्पादन घट्छ, लागत बढ्छ र अन्ततः खाद्य सुरक्षामा असर पर्छ।

जलवायु परिवर्तनले पनि धान खेतीलाई थप चुनौतीपूर्ण बनाएको छ। कहिले ढिलो वर्षा, कहिले अत्यधिक वर्षा, कहिले बाढी, कहिले खडेरी। यस्ता अनिश्चितता बढिरहेका छन्। परम्परागत कृषि ज्ञान महत्वपूर्ण भए पनि अब वैज्ञानिक सिँचाइ व्यवस्थापन, जलस्रोत संरक्षण, जलवायु अनुकूल बीउ, माटो परीक्षण, आधुनिक प्रविधि र स्थानीय तहसम्म प्रभावकारी कृषि सेवा अनिवार्य भइसकेको छ। वर्षामा मात्र निर्भर धान खेतीले अब नेपालको खाद्य आवश्यकता सुरक्षित गर्न कठिन छ।

किसानको अर्को ठूलो समस्या उत्पादनको उचित मूल्य हो। खेतमा पसिना बगाउने किसानले न्यून मूल्य पाउँछ, तर उपभोक्ताले बजारमा महँगो मूल्य तिर्छ। बीचको लाभ बिचौलिया र असंगठित बजार प्रणालीले लिन्छ। यदि किसानलाई उत्पादन लागत अनुसार सुनिश्चित मूल्य, भण्डारण सुविधा, ढुवानी सहयोग र सहज बजार पहुँच दिइएन भने कृषि पेसाप्रति युवापुस्ताको आकर्षण घट्दै जानेछ। गाउँको खेतीयोग्य जमिन बाँझिनु, युवा विदेशिनु र खाद्यान्न आयात बढ्नु यही असन्तुलनको परिणाम हो।

धान दिवसको सन्देश यही हो कि कृषकलाई सम्मान भाषणमा होइन, नीतिमा देखिनुपर्छ। किसानका लागि सिँचाइ, गुणस्तरीय बीउ, समयमै मल, प्रविधि, कृषि बीमा, सहुलियत ऋण, बजार र मूल्य संरक्षण सुनिश्चित गर्नुपर्छ। स्थानीय तह, प्रदेश र संघीय सरकारबीच कृषि कार्यक्रमको समन्वय प्रभावकारी हुनुपर्छ। कृषि अनुसन्धान केन्द्रहरूलाई खेतसँग जोड्नुपर्छ। परम्परागत ज्ञान र आधुनिक विज्ञानबीच सहकार्य गरिनुपर्छ।

धान दिवस मनाउनु राम्रो हो। खेतमा जनप्रतिनिधि, कर्मचारी, विद्यार्थी, सञ्चारकर्मी र नागरिक पुग्नु पनि सकारात्मक छ। तर यो उत्सव किसानको पीडा ढाक्ने माध्यम बन्नु हुँदैन। यो दिनले हामीलाई सम्झाउनुपर्छ कि धान रोप्ने हातहरू सुरक्षित भए मात्र देशको भान्सा सुरक्षित हुन्छ। किसान आत्मनिर्भर नभएसम्म राष्ट्र खाद्य आत्मनिर्भर हुन सक्दैन।

असार १५ को हिलोमा नेपालको वास्तविक अर्थतन्त्रको जरा छ। दही चिउराको थालीमा हाम्रो संस्कृति, स्वास्थ्य, श्रम र सामूहिकताको स्वाद छ। असारे गीतमा नेपाली समाजको स्मृति छ। तर यी सबैलाई जोगाउन किसानलाई केन्द्रमा राखेर कृषि प्रणाली सुधार गर्नु आजको राष्ट्रिय आवश्यकता हो।

आजको धान दिवसले उत्सवसँगै संकल्प पनि बोकोस्। किसानको श्रमको सम्मान गरौँ। खेतीयोग्य जमिन बचाऔँ। सिँचाइ र मलको समस्या समाधान गरौँ। युवालाई कृषिमा आकर्षित गर्ने नीति बनाऔँ। खाद्यान्न आयातमा निर्भरता घटाऔँ। धान दिवसको सच्चा अर्थ यही हो कि माटो, किसान र उत्पादनलाई राष्ट्रिय प्राथमिकताको केन्द्रमा राखियोस्।