देशभर धान दिवस मनाइँदै, रोपाइँमा वर्षा र मलको चुनौती

ड्रागन मिडिया संवाददाता
काठमाडौँ, असार १५

आज असार १५। देशभर खेतमा धान रोपेर, असारे भाका गाएर र दही चिउरा खाएर राष्ट्रिय धान दिवस मनाइँदैछ। नेपाली कृषिजीवन, ग्रामीण संस्कृति र खाद्य सुरक्षासँग प्रत्यक्ष जोडिएको यो दिन किसानको श्रम, माटो र उत्पादनलाई सम्मान गर्ने विशेष अवसरका रूपमा लिइन्छ।

असार १५ नेपाली समाजमा दही चिउरा खाने पर्वका रूपमा पनि प्रचलित छ। धान रोपाइँको चटारोमा दिनभर खेतमा काम गर्ने किसानले शक्ति प्राप्तिका लागि दही चिउरा खाने परम्परा रहिआएको छ। गर्मीयाममा दहीले शरीरलाई शीतलता दिने र चिउराले तत्काल ऊर्जा प्रदान गर्ने जनविश्वास छ। खेतीपातीमा संलग्न किसान मात्र होइन, अन्य पेसा र व्यवसायमा रहेका नेपालीले पनि आज दही चिउरा खाएर असार १५ मनाउने गरेका छन्।

नेपालमा धान दिवस औपचारिक रूपमा २०६२ साल असार १५ गतेदेखि मनाउन थालिएको हो। त्यसअघि २०६१ साल मङ्सिर २९ गते मन्त्रीस्तरीय निर्णयमार्फत असार १५ लाई राष्ट्रिय धान दिवसका रूपमा मनाउने निर्णय गरिएको थियो। कृषिप्रधान देशका रूपमा चिनिने नेपालमा धान खेती खाद्य सुरक्षा, ग्रामीण अर्थतन्त्र र किसानको जीविकोपार्जनसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ।

आजका दिन देशका विभिन्न स्थानमा सरकारी तथा गैरसरकारी निकाय, कृषि समूह, किसान सङ्गठन, स्थानीय तह र सर्वसाधारणको सहभागितामा रोपाइँ कार्यक्रम आयोजना गरिँदैछ। खेतमा असारे गीत गाउँदै, हिलोमा रमाउँदै र सामूहिक रूपमा धान रोप्दै यो पर्व मनाउने परम्परा नेपाली समाजमा लामो समयदेखि रहँदै आएको छ।

ग्रामीण क्षेत्रमा आजका दिन रोपाहार र लाठेहरू खेतमा जम्मा भएर धान रोप्ने, हिलो खेल्ने र लोकलयका गीत गाउने चलन छ। “छुपु र छुपु हिलोमा धान रोपेर छोडौँला, बनाई कुलो लगाई पानी आएर गोडौँला” जस्ता लोकभाका असार १५ सँगै नेपाली जनजीवनमा जोडिएका छन्। असारमा एकपटक हिलोमा पस्नैपर्छ भन्ने सांस्कृतिक मान्यता पनि नेपाली समाजमा पाइन्छ।

दही चिउरा खाने परम्पराको सांस्कृतिक अर्थ पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। नेपाली समाजमा दहीलाई शुभ, स्वास्थ्यवर्द्धक र सगुनको प्रतीक मानिन्छ। शुभकार्यका लागि घरबाट निस्कँदा दही अक्षता लगाउने, यात्रा गर्नुअघि दही खुवाएर बिदाइ गर्ने र दही खाएर साइत गर्ने चलन अझै पनि धेरै ठाउँमा विद्यमान छ। आयुर्वेदमा समेत दही र मोहीलाई पाचन प्रणालीका लागि लाभदायक मानिएको छ।

तर यस वर्ष असार मध्यसम्म पनि देशका सबै भागमा पर्याप्त वर्षा हुन नसक्दा रोपाइँ अपेक्षित रूपमा अघि बढ्न सकेको छैन। धेरै क्षेत्रमा किसान आकाशे पानीको पर्खाइमा छन्। सिँचाइ सुविधा नभएका ठाउँमा वर्षा ढिलो हुँदा धान रोपाइँ प्रभावित भएको किसानहरूको भनाइ छ।

किसानहरूले कतिपय क्षेत्रमा रासायनिक मल समयमै नपाएको गुनासो पनि गरेका छन्। सरकारी निकायले पर्याप्त मल मौज्दात रहेको दाबी गरे पनि खेतसम्म समयमै मल नपुग्ने समस्या दोहोरिएको किसानहरूको भनाइ छ। धान रोपाइँको मुख्य समयमा बीउ, मल र पानी अभाव हुँदा उत्पादनमा प्रत्यक्ष असर पर्ने कृषि क्षेत्रका जानकारहरू बताउँछन्।

कृषि विज्ञहरूका अनुसार धान उत्पादन नेपालको खाद्य सुरक्षाको मेरुदण्ड हो। समयमा रोपाइँ हुन नसक्नु, सिँचाइको अभाव, मल वितरणमा ढिलाइ, श्रमिक अभाव र जलवायु परिवर्तनका कारण धान खेतीमा चुनौती थपिँदै गएको छ। वर्षा अनियमित हुन थालेपछि परम्परागत रूपमा मनसुनमा निर्भर खेती प्रणालीलाई वैज्ञानिक सिँचाइ, जल व्यवस्थापन र जलवायु अनुकूल खेतीतर्फ रूपान्तरण गर्नुपर्ने आवश्यकता बढेको छ।

धान दिवसले किसानको योगदानलाई सम्मान गर्ने अवसर दिन्छ। तर किसानहरू भने सम्मान भाषणमा मात्र सीमित नभई नीति, बजेट, प्रविधि र बजार व्यवस्थामा देखिनुपर्ने बताउँछन्। किसानले समयमै मल, गुणस्तरीय बीउ, सिँचाइ, कृषि उपकरण, सहुलियत ऋण, बिमा र उत्पादनको उचित मूल्य पाए मात्र धान दिवसको वास्तविक अर्थ पूरा हुने उनीहरूको भनाइ छ।

नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा खेतीयोग्य जमिन बाँझिने, युवा जनशक्ति वैदेशिक रोजगारीतर्फ जाने, उत्पादन लागत बढ्ने र खाद्यान्न आयात बढ्ने समस्या देखिँदै आएको छ। यस्तो अवस्थामा धान दिवसले केवल सांस्कृतिक उत्सव मात्र होइन, कृषि प्रणालीको पुनर्समीक्षा गर्ने राष्ट्रिय सन्देश पनि दिनुपर्ने सरोकारवालाहरू बताउँछन्।

आज देशभर मनाइँदै गरेको धान दिवसले माटोसँगको सम्बन्ध, किसानको श्रम र खाद्य आत्मनिर्भरताको महत्व पुनः स्मरण गराएको छ। दही चिउराको थाली, असारे गीत, हिलोमा रोपिएको धान र किसानको पसिनाले नेपाली समाजलाई उत्पादन, संस्कृति र जीवनसँग जोड्ने सन्देश दिएको छ।

किसानका समस्यालाई सम्बोधन गर्दै धान खेतीलाई आधुनिक, उत्पादनमुखी र सम्मानित पेसाका रूपमा विकास गर्न सके मात्र राष्ट्रिय धान दिवसको सार्थकता बढ्ने देखिन्छ।