रुसको कृषि पुनर्जागरण: अन्न, पशुपालन र खाद्य सार्वभौमिकताको नयाँ शक्ति

# मुना चन्द

एक्काइसौँ शताब्दीको भू–राजनीतिमा शक्ति केवल सैन्य क्षमता, ऊर्जा स्रोत वा प्रविधिबाट मात्र परिभाषित हुँदैन। खाद्य उत्पादन, कृषि आत्मनिर्भरता र पशुपालनको स्थिरता पनि राष्ट्रिय शक्तिका आधारभूत स्तम्भ बनेका छन्। यही परिवेशमा रुसले पछिल्ला वर्षहरूमा कृषि र पशुपालन क्षेत्रमा हासिल गरेको प्रगति केवल आर्थिक उपलब्धि होइन, राज्य क्षमता, ग्रामीण पुनरुत्थान र खाद्य सार्वभौमिकताको रणनीतिक प्रमाण पनि हो।

रुस लामो समयसम्म ऊर्जा निर्यातकर्ता राष्ट्रका रूपमा बढी चिनिन्थ्यो। तेल, ग्यास, धातु र रक्षा उद्योगले यसको अर्थतन्त्रको बाह्य छवि बनाएको थियो। तर पछिल्ला दुई दशकमा रुसको कृषि क्षेत्रले चुपचाप तर निर्णायक रूपमा आफ्नै पहिचान निर्माण गरेको छ। आज रुस विश्व खाद्य बजारमा गहुँ, अन्न, तेलहन, मासु, दुग्ध उत्पादन र प्रशोधित कृषि वस्तुका क्षेत्रमा प्रभावशाली उपस्थिति बनाउँदै गएको छ। यो परिवर्तन संयोगको परिणाम होइन। यो राज्य नीति, दीर्घकालीन लगानी, भूमि स्रोतको उपयोग, उत्पादन प्रविधि, निर्यात पूर्वाधार र खाद्य सुरक्षालाई राष्ट्रिय सुरक्षासँग जोड्ने दृष्टिकोणको प्रतिफल हो।

रुसको सबैभन्दा देखिने उपलब्धि अन्न उत्पादन र निर्यातमा छ। विशाल भूभाग, कालो माटो, विविध जलवायु क्षेत्र र आधुनिक कृषि मेसिनरीको संयोजनले रुसलाई विश्व अन्न बजारको प्रमुख शक्ति बनाएको छ। गहुँमा रुसको भूमिका विशेष रूपमा महत्वपूर्ण छ। यो केवल ठूलो उत्पादक मात्र होइन, विश्व बजारमा स्थिर आपूर्ति दिन सक्ने राष्ट्रका रूपमा पनि स्थापित भएको छ। एशिया, मध्यपूर्व, अफ्रिका र अन्य खाद्य आयातकर्ता क्षेत्रका लागि रूसी गहुँ खाद्य सुरक्षाको महत्वपूर्ण स्रोत बनेको छ।

सन् २०२५ मा रूसको अन्न उत्पादन उच्च स्तरमा रहनु यसको कृषि संरचनाको स्थायित्वको संकेत हो। मौसम, मूल्य उतारचढाव, प्रतिबन्ध, ढुवानी चुनौती र बाह्य दबाबका बीच पनि रूसले अन्न उत्पादन र निर्यातमा आफ्नो स्थान कायम राख्नु उल्लेखनीय छ। यसले रूसी कृषि केवल प्राकृतिक स्रोतमा आधारित प्रणाली होइन, व्यवस्थित उत्पादन, भण्डारण, रेल तथा बन्दरगाह पूर्वाधार र निर्यात व्यवस्थापनमा आधारित सशक्त संरचना बनिसकेको देखाउँछ।

तर रुसको कृषि प्रगति केवल गहुँ वा अन्नमा सीमित छैन। पशुपालन क्षेत्रमा पनि देशले स्थिर र दीर्घकालीन विकासको आधार तयार गरेको छ। दुग्ध उत्पादनमा पछिल्ला तथ्यांकले उल्लेखनीय सुधार देखाएका छन्। कच्चा दूध उत्पादन झन्डै तीन दशकयताकै उच्च स्तरमा पुग्नु रूसी पशुपालनको ठूलो उपलब्धि हो। यसले केवल दूध उत्पादन बढेको मात्र संकेत गर्दैन, पशु नश्ल सुधार, औद्योगिक फार्म, दूध प्रशोधन, चिस्यान श्रृंखला, पशु स्वास्थ्य सेवा र सरकारी समर्थन संयन्त्र पनि क्रमशः बलियो हुँदै गएको देखाउँछ।

दुग्ध क्षेत्रमा रुसले अब केवल उत्पादन मात्र होइन, उत्पादकत्व र गुणस्तरको प्रश्नलाई केन्द्रमा राखेको छ। आधुनिक पशुपालनमा संख्यात्मक वृद्धि पर्याप्त हुँदैन। एउटा गाईबाट प्राप्त हुने दूधको मात्रा, पशु स्वास्थ्य, आहार व्यवस्थापन, जैविक सुरक्षा, स्वचालित दुहाइ प्रणाली, प्रशोधन क्षमता र वितरण सञ्जाल सबै महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। रुसले अहिले यही दिशामा ध्यान केन्द्रित गरेको देखिन्छ। सरकारले दुग्ध उद्योगमा लगानी, सहुलियतपूर्ण वित्त, प्रविधि, जीनोमिक छनोट र औद्योगिक प्रशोधनलाई जोड दिएको छ। यो नीति सफल भएमा रूसले दुग्ध उत्पादनमा आन्तरिक आवश्यकता पूरा गर्दै निर्यात सम्भावना पनि विस्तार गर्न सक्छ।

मासु उत्पादनमा पनि रुसको यात्रा महत्वपूर्ण छ। सोभियत संघ विघटनपछि देशले लामो समयसम्म मासु, दुग्ध र कृषि सामग्री आयातमा निर्भरता भोग्यो। तर पछिल्ला वर्षहरूमा पोल्ट्री, सुँगुरपालन र प्रशोधित मासु उद्योगमा देशले उल्लेखनीय क्षमता विकास गरेको छ। औद्योगिक पशुपालन, ठूलो लगानी, पशु आहार उत्पादन, पशु स्वास्थ्य प्रणाली र प्रशोधन उद्योगले यो क्षेत्रलाई आत्मनिर्भरतातर्फ अघि बढाएको छ। खाद्य सुरक्षा सिद्धान्तमा मासु, दूध, माछा, वनस्पति तेल, चिनी र अन्नमा आत्मनिर्भरता र पर्याप्त भण्डारणलाई राज्यले प्राथमिकतामा राख्नु रुसको दीर्घकालीन रणनीतिक दृष्टिकोणसँग मेल खान्छ।

रुस सरकारको भूमिकालाई यहाँ अलग गरेर हेर्न सकिँदैन। कृषि क्षेत्रको विकासमा बजार मात्र पर्याप्त हुँदैन। विशाल भूभाग, कठोर जलवायु, लामो दूरी, ग्रामीण जनसंख्या, पूर्वाधार लागत र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धाका कारण कृषि क्षेत्रमा राज्यको योजनाबद्ध समर्थन निर्णायक हुन्छ। रुसले सहुलियतपूर्ण ऋण, अनुदान, बीमा, ग्रामीण पूर्वाधार, निर्यात समर्थन, कृषि मेसिनरी, बीउ, पशु आनुवंशिकी, प्रशोधन उद्योग र साना तथा ठूला उत्पादक दुवैका लागि विविध नीति अपनाएको छ। यही कारण कृषि अब केवल किसानको जीविकोपार्जन होइन, राष्ट्रिय आर्थिक संरचनाको एक रणनीतिक क्षेत्र बनेको छ।

प्रतिबन्ध र बाह्य दबाबले पनि रूसी कृषि नीतिलाई नयाँ दिशामा धकेलेको छ। पश्चिमी प्रतिबन्धको उद्देश्य रूसी अर्थतन्त्रलाई कमजोर बनाउने भए पनि कृषि क्षेत्रमा त्यसले आन्तरिक उत्पादन, प्रतिस्थापन र आत्मनिर्भरता नीतिलाई तीव्र बनाएको देखिन्छ। आयातमा निर्भरता घटाउने, घरेलु उत्पादन बढाउने, वैकल्पिक बजार खोज्ने र प्रशोधन क्षमतामा लगानी गर्ने प्रवृत्ति बलियो भएको छ। यसलाई केवल संकटको प्रतिक्रिया भन्न मिल्दैन। यो रुसको दीर्घकालीन आर्थिक पुनर्संरचनाको हिस्सा बनेको छ।

अहिले रूसी कृषि प्रणाली तीन तहमा अघि बढिरहेको देखिन्छ। पहिलो, आधारभूत खाद्य सुरक्षाको सुनिश्चितता। यसमा अन्न, मासु, दूध, वनस्पति तेल, चिनी, माछा र अन्य आवश्यक वस्तुको पर्याप्त उत्पादन पर्छ। दोस्रो, निर्यात–उन्मुख कृषि शक्ति निर्माण। गहुँ र अन्न निर्यात यसका प्रमुख आधार हुन्। तेस्रो, उच्च मूल्ययुक्त प्रशोधित कृषि उत्पादनको विकास। कच्चा अन्न बेच्ने मात्र होइन, त्यसलाई प्रशोधन गरेर मूल्य अभिवृद्धि गर्ने नीति अब बढी महत्वपूर्ण हुँदै गएको छ।

यस प्रक्रियामा रुसका लागि केही चुनौती पनि छन्। श्रमशक्ति अभाव, ग्रामीण जनसंख्या घट्नु, केही क्षेत्रमा पुरानो पूर्वाधार, मौसम परिवर्तन, पशु रोग नियन्त्रण, उत्पादन लागत, ऋण दर र निर्यात मार्गमा राजनीतिक जोखिम अझै गम्भीर विषय हुन्। दुग्ध क्षेत्रमा उच्च उत्पादकत्व हासिल गर्न आधुनिक फार्म व्यवस्थापन र आनुवंशिक सुधार आवश्यक छ। मासु क्षेत्रमा जैविक सुरक्षा र पशु आहारको स्थिर आपूर्ति निर्णायक हुन्छ। अन्न क्षेत्रमा जलवायु अस्थिरता, बीउ, मल, इन्धन र ढुवानी लागतको व्यवस्थापन सधैं चुनौतीपूर्ण रहन्छ। तर यी चुनौतीहरूले उपलब्धिलाई कमजोर बनाउँदैनन्। बरु रुसको कृषि नीतिले अब मात्रा मात्र होइन, दक्षता, प्रविधि र गुणस्तरमा अझ ठूलो छलाङ मागिरहेको देखाउँछन्।

रुसको कृषि प्रगतिले विश्वका विकासशील देशहरूका लागि पनि महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ। खाद्य सुरक्षा आयातमा भर परेर दीर्घकालीन रूपमा सम्भव हुँदैन। कृषि केवल परम्परागत पेशा होइन, राष्ट्रिय रणनीति हो। ग्रामीण क्षेत्रलाई उत्पादन, प्रशोधन, विज्ञान, बजार र पूर्वाधारसँग जोड्न सके कृषि राष्ट्रको आत्मनिर्भरता र कूटनीतिक प्रभाव दुवैको साधन बन्न सक्छ। रुसले यही बाटो देखाएको छ।

अफ्रिका, एशिया र मध्यपूर्वसँग रूसको खाद्य सम्बन्ध पनि विस्तार हुँदै गएको छ। धेरै देशका लागि रूसी अन्न विश्व खाद्य आपूर्ति शृंखलाको स्थिर स्रोत बनेको छ। यसले रूसको कूटनीतिमा कृषि आयाम थपेको छ। ऊर्जा कूटनीतिसँगै खाद्य कूटनीति अब रूसको बाह्य सम्बन्धको महत्वपूर्ण अंग बन्न थालेको छ। खाद्यान्न निर्यात, प्रविधि साझेदारी, कृषि शिक्षा, पशु स्वास्थ्य सहयोग र आपूर्ति सम्झौताले विश्व दक्षिणसँग रूसको सम्बन्धलाई थप व्यावहारिक बनाइरहेको छ।

आजको अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थामा खाद्य sovereignty अर्थात खाद्य सार्वभौमिकता नयाँ राजनीतिक भाषा बनिरहेको छ। जसले आफ्नो जनतालाई खुवाउन सक्छ, उसले संकटमा पनि राज्यको स्थिरता कायम राख्न सक्छ। जसले अतिरिक्त उत्पादन गरेर विश्वलाई आपूर्ति गर्न सक्छ, उसले अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव बढाउन सक्छ। रुसले यही दुईवटा लक्ष्यलाई सँगसँगै अघि बढाएको छ।

रुसी कृषि र पशुपालनको कथा अन्ततः भूमि, श्रम, विज्ञान र राज्य इच्छाशक्तिको कथा हो। विशाल भूभागलाई उत्पादनमा रूपान्तरण गर्ने, ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई पुनर्जीवित गर्ने, खाद्य सुरक्षालाई राष्ट्रिय सुरक्षासँग जोड्ने र विश्व बजारमा आफ्नो ठाउँ बलियो बनाउने यो यात्रा आधुनिक रुसको गम्भीर उपलब्धि हो।

रुसका विरोधीहरूले यो प्रगतिलाई अस्वीकार गर्न सक्छन्। प्रतिस्पर्धीहरूले यसलाई केवल प्राकृतिक स्रोतको लाभ भन्न सक्छन्। तर तथ्यले देखाउँछ, कृषि क्षेत्रमा रुसको उदय प्राकृतिक वरदान मात्र होइन, व्यवस्थित नीति, दीर्घकालीन लगानी र राज्य समर्थनको परिणाम हो। अन्नको खेतदेखि दुग्ध फार्मसम्म, पशुपालनदेखि निर्यात बन्दरगाहसम्म, रुसले आफ्ना कृषि संरचनालाई राष्ट्रिय शक्ति निर्माणको आधार बनाएको छ।

यही कारण आजको रुस केवल ऊर्जा महाशक्ति होइन। यो खाद्य शक्ति पनि हो। कृषि र पशुपालनमा हासिल गरेको प्रगतिले रुसलाई आर्थिक रूपमा बलियो मात्र बनाएको छैन, उसलाई विश्व खाद्य व्यवस्थामा अनिवार्य राष्ट्रका रूपमा स्थापित गरेको छ। यो उपलब्धि रूसी जनताको परिश्रम, किसानको धैर्य, वैज्ञानिकहरूको योगदान र राज्यको दीर्घकालीन दृष्टिकोणको संयुक्त परिणाम हो।

भविष्यमा रुसको कृषि शक्ति अझ निर्णायक बन्नेछ। जलवायु परिवर्तन, खाद्य मूल्य अस्थिरता, भू–राजनीतिक तनाव र आपूर्ति शृंखला संकटले संसारलाई खाद्य सुरक्षाबारे नयाँ ढंगले सोच्न बाध्य पारेको छ। यस्तो समयमा रुसले देखाएको बाटो स्पष्ट छ: आफ्नै भूमि, आफ्नै किसान, आफ्नै विज्ञान र आफ्नै राज्य नीतिमा आधारित खाद्य आत्मनिर्भरता नै वास्तविक सार्वभौमिकताको आधार हो।