यी समूहका मानिसमा मुटुरोगको जोखिम बढी, समयमै सावधानी आवश्यक

काठमाडौं। उच्च रक्तचाप, उच्च रक्तचिल्लो र उच्च रक्तचिनी भएका व्यक्ति, लामो समयदेखि धूमपान गर्ने, अत्यधिक मदिरा सेवन गर्ने, शारीरिक गतिविधि कम गर्ने, मोटोपन भएका, परिवारमा मुटुरोगको इतिहास भएका र लामो समयदेखि मानसिक तनावमा रहेका मानिसहरूमा मुटुसम्बन्धी समस्या देखिने जोखिम बढी हुने स्वास्थ्य विज्ञहरूले बताएका छन्।

मुटु तथा रक्तनलीसम्बन्धी रोग विश्वभर गम्भीर जनस्वास्थ्य चुनौतीका रूपमा देखिएको छ। विशेषज्ञहरूका अनुसार मुटुरोग अचानक देखिएजस्तो लागे पनि यसको जोखिम धेरै वर्षदेखि शरीरभित्र विकास भइरहेको हुन सक्छ। रक्तनलीमा बोसो जम्मा हुनु, रक्तचाप बढ्नु, रक्तचिनी असन्तुलित हुनु, रगतमा चिल्लो पदार्थ बढ्नु र जीवनशैली अस्वस्थ हुनु यसका प्रमुख कारण मानिन्छन्।

स्वास्थ्यकर्मीहरूका अनुसार विशेषगरी “तीन उच्च” अर्थात् उच्च रक्तचाप, उच्च रक्तचिल्लो र उच्च रक्तचिनी भएका व्यक्तिले विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ। उच्च रक्तचापले रक्तनलीको भित्री भागमा दबाब बढाउँछ। उच्च रक्तचिल्लोले रक्तनलीमा बोसो जम्ने प्रक्रिया तीव्र बनाउँछ। मधुमेह वा उच्च रक्तचिनीले रक्तनली र स्नायु प्रणालीमा असर पार्न सक्छ। यी अवस्था लामो समयसम्म नियन्त्रणमा नरहे मुटुमा रगत पुर्‍याउने धमनी साँघुरो हुने, रगतको प्रवाह अवरुद्ध हुने र हृदयाघातको जोखिम बढ्ने सम्भावना रहन्छ।

धूमपान गर्ने व्यक्तिमा पनि मुटुरोगको जोखिम बढी हुन्छ। चुरोट तथा सुर्तीजन्य पदार्थमा हुने निकोटिन र अन्य रसायनले रक्तनलीमा असर पार्छ, रक्तचाप बढाउन सक्छ र मुटुलाई बढी तनावमा पार्छ। धूमपानले रगत जम्ने प्रवृत्ति बढाउन सक्ने भएकाले हृदयाघात र स्ट्रोकको जोखिम पनि उच्च हुन सक्छ। चिकित्सकहरूका अनुसार धूमपान छोड्नु मुटु जोगाउने सबैभन्दा प्रभावकारी कदममध्ये एक हो।

त्यस्तै हानिकारक रूपमा मदिरा सेवन गर्ने व्यक्तिमा पनि मुटुको चाल अनियमित हुने, रक्तचाप बढ्ने र मुटुको मांसपेशी कमजोर हुने जोखिम देखिन सक्छ। मदिरा सेवनलाई सामाजिक बानीका रूपमा हल्का रूपमा लिने गरिए पनि लामो समयको अत्यधिक सेवनले मुटु, कलेजो, स्नायु प्रणाली र मानसिक स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छ। त्यसैले स्वास्थ्य विज्ञहरू हानिकारक मदिरा सेवनबाट टाढा रहन सुझाव दिन्छन्।

लामो समयसम्म एउटै ठाउँमा बस्ने र शारीरिक गतिविधि कम गर्ने मानिसमा पनि मुटुरोगको जोखिम बढ्छ। नियमित हिँडडुल, व्यायाम वा शारीरिक श्रम नहुँदा शरीरमा बोसो बढ्ने, रक्तचाप र रक्तचिनी नियन्त्रणमा कठिनाइ हुने तथा मुटुको कार्यक्षमता कमजोर हुन सक्छ। कार्यालय, यातायात, मोबाइल र कम्प्युटरमा आधारित जीवनशैली बढ्दै गएपछि यस्तो जोखिम अझ सामान्य बन्दै गएको चिकित्सकहरूको भनाइ छ।

मोटोपन मुटुका लागि अर्को महत्वपूर्ण जोखिम कारक हो। शरीरमा अनावश्यक बोसो बढ्दा मुटुले बढी काम गर्नुपर्ने हुन्छ। यसले रक्तचाप, मधुमेह, उच्च कोलेस्ट्रोल र निद्रासम्बन्धी समस्या बढाउन सक्छ। मोटोपनलाई केवल बाहिरी रूप वा तौलको विषयका रूपमा होइन, मुटु, रक्तनली, हर्मोन र मेटाबोलिक स्वास्थ्यसँग जोडिएको अवस्थाका रूपमा बुझ्नुपर्ने विशेषज्ञहरूको सुझाव छ।

परिवारमा मुटुरोगको इतिहास भएका व्यक्तिले पनि बढी सजग हुनुपर्छ। विशेषगरी बुबा, आमा, दाजुभाइ वा दिदीबहिनीमध्ये कसैलाई कम उमेरमै मुटुरोग भएको छ भने अन्य सदस्यमा पनि जोखिम तुलनात्मक रूपमा बढी हुन सक्छ। पुरुषमा ५५ वर्षअघि र महिलामा ६५ वर्षअघि मुटु तथा रक्तनलीसम्बन्धी समस्या देखिएको पारिवारिक इतिहासलाई चिकित्सकीय रूपमा महत्वपूर्ण मानिन्छ। यस्तो अवस्थामा नियमित स्वास्थ्य परीक्षण, रक्तचाप, चिल्लो पदार्थ र रक्तचिनीको निगरानी आवश्यक हुन्छ।

लामो समयको मानसिक तनाव पनि मुटुका लागि हानिकारक हुन सक्छ। निरन्तर चिन्ता, कामको दबाब, निद्राको कमी, पारिवारिक तनाव वा भावनात्मक असन्तुलनले शरीरमा तनावसम्बन्धी हर्मोन बढाउन सक्छ। यसले मुटुको धड्कन तीव्र बनाउने, रक्तचाप बढाउने र अस्वस्थ खानपान, धूमपान वा मदिरा सेवनजस्ता व्यवहारतर्फ धकेल्ने जोखिम रहन्छ। त्यसैले तनाव व्यवस्थापन पनि मुटु स्वास्थ्यको महत्वपूर्ण हिस्सा हो।

स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार मुटुरोगको जोखिम घटाउन नियमित स्वास्थ्य परीक्षण अत्यन्त आवश्यक छ। रक्तचाप, रक्तचिनी, कोलेस्ट्रोल, शरीरको तौल, कम्मरको मापन र जीवनशैलीको मूल्याङ्कन समयमै गर्दा जोखिम पहिचान गर्न सजिलो हुन्छ। जोखिम देखिएमा चिकित्सकको सल्लाहअनुसार औषधि, खानपान सुधार, व्यायाम र जीवनशैली परिवर्तन सुरु गर्न सकिन्छ।

सन्तुलित आहार, नुन, चिनी र चिल्लो पदार्थको मात्रा घटाउने, फलफूल र सागसब्जी पर्याप्त खाने, नियमित हिँडडुल गर्ने, धूमपान नगर्ने, हानिकारक मदिरा सेवनबाट टाढा रहने, पर्याप्त निद्रा लिने र तनाव नियन्त्रण गर्ने अभ्यास मुटु स्वस्थ राख्ने आधारभूत उपाय हुन्।

चिकित्सकहरूका अनुसार छातीको बीच भागमा दुखाइ वा दबाब, सास फेर्न गाह्रो हुनु, बायाँ काँध, हात, ढाड, घाँटी वा जबडातिर दुखाइ फैलिनु, चिसो पसिना आउनु, वाकवाकी लाग्नु, अत्यधिक कमजोरी महसुस हुनु वा अचानक बेहोसजस्तो हुनु मुटुको गम्भीर समस्याका संकेत हुन सक्छन्। यस्ता लक्षण देखिएमा ढिला नगरी स्वास्थ्य संस्था वा आकस्मिक सेवामा सम्पर्क गर्नुपर्छ।

स्वास्थ्य विज्ञहरूको भनाइमा मुटुरोग पूर्ण रूपमा रोक्न नसकिने अवस्था भए पनि धेरै जोखिम कारक नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। उच्च रक्तचाप, मधुमेह, उच्च कोलेस्ट्रोल, धूमपान, शारीरिक निष्क्रियता, मोटोपन, तनाव र हानिकारक मदिरा सेवनजस्ता कारक समयमै नियन्त्रण गर्न सके हृदयाघात, स्ट्रोक र मुटु असफल हुने जोखिम उल्लेखनीय रूपमा घटाउन सकिन्छ।

मुटु स्वास्थ्य व्यक्तिगत बानीसँग मात्र जोडिएको विषय होइन। स्वस्थ खाना सहज उपलब्ध हुनु, हिँडडुल गर्न मिल्ने सुरक्षित सार्वजनिक स्थान, प्राथमिक स्वास्थ्य सेवामा परीक्षण सुविधा, स्वास्थ्य शिक्षा र समयमै उपचारमा पहुँच पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छन्। त्यसैले मुटुरोग रोकथामलाई व्यक्तिगत सावधानीसँगै सार्वजनिक स्वास्थ्य नीतिको प्राथमिकताका रूपमा लिनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।