विश्वको कारखानाबाट नवप्रवर्तनको केन्द्रतर्फ: चीन र एसियाको नयाँ यात्रा

# प्रेम सागर पाैडेल

चार दशकअघि विश्व अर्थतन्त्रको श्रम विभाजन तुलनात्मक रूपमा स्पष्ट थियो। अनुसन्धान, डिजाइन, ब्रान्ड, वित्त र बौद्धिक सम्पत्तिको ठूलो हिस्सा पश्चिमी अर्थतन्त्र तथा जापान जस्ता विकसित औद्योगिक शक्तिसँग केन्द्रित थियो। चीन र पछि दक्षिणपूर्वी एसियाका देशहरूले ठूलो परिमाणको उत्पादनमा भूमिका विस्तार गरे भने दक्षिण कोरिया जस्ता अर्थतन्त्र उत्पादनसँगै प्रविधि र विश्वव्यापी ब्रान्ड निर्माणतर्फ उक्लिए। अहिले त्यो संरचना फेरिँदै छ। एसिया अब अरूले विकास गरेको प्रविधि प्रयोग गर्ने उत्पादन केन्द्र मात्र होइन, नयाँ प्रविधि, औद्योगिक मापदण्ड, डिजिटल प्रणाली र उच्च मूल्ययुक्त समाधान निर्माण गर्ने शक्ति बन्दै छ।

यो परिवर्तनलाई उत्पादनबाट नवप्रवर्तनतर्फको साधारण स्थानान्तरण भनेर बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। चीन र अन्य एसियाली अर्थतन्त्रले उत्पादन त्यागेका छैनन्। उनीहरूले उत्पादन क्षमतालाई अनुसन्धान, स्वचालन, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, तथ्याङ्क, उन्नत सामग्री र बजारको प्रतिक्रियासँग जोडेर नवप्रवर्तनको नयाँ मोडेल निर्माण गरेका छन्। परम्परागत दृष्टिकोणले प्रयोगशालालाई आविष्कारको मुख्य केन्द्र मान्थ्यो। एसियाली अनुभवले भने कारखाना, आपूर्ति श्रृंखला, उपभोक्ता बजार र निरन्तर प्राविधिक सुधार स्वयं ज्ञान निर्माण गर्ने प्रणाली बन्न सक्ने देखाएको छ।

चीनको औद्योगिक रूपान्तरण यही प्रक्रियाको सबैभन्दा व्यापक उदाहरण हो। विदेशी लगानी, निर्यात, विशाल श्रमशक्ति र पूर्वाधार निर्माणले चीनलाई विश्वको प्रमुख उत्पादन केन्द्र बनायो। त्यसबाट बन्दरगाह, औद्योगिक नगर, दक्ष प्राविधिक जनशक्ति, आपूर्तिकर्ताको सञ्जाल र ठूलो घरेलु बजार निर्माण भयो। अहिले चीनले यही आधारलाई अनुसन्धान र उच्च प्रविधिसँग जोडिरहेको छ। चीनको राष्ट्रिय तथ्याङ्क ब्युरोका अनुसार सन २०२५ मा अनुसन्धान तथा विकास खर्च ३.९२ ट्रिलियन युआनभन्दा बढी पुगेको थियो, जुन कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको २.८० प्रतिशत हो। यसले बजारमुखी उत्पादनसँगै आधारभूत विज्ञान र दीर्घकालीन प्राविधिक क्षमतामा पनि ध्यान बढिरहेको संकेत गर्छ।

विश्व बौद्धिक सम्पत्ति संगठनको विश्व नवप्रवर्तन सूचकाङ्कमा चीन शीर्ष १० भित्र प्रवेश गर्नु पनि यही रूपान्तरणको प्रतीक हो। शेन्जेन, हङकङ र ग्वाङझाउलाई समेट्ने क्षेत्र विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था, उद्यम पुँजी, डिजिटल कम्पनी, उन्नत कारखाना र विशाल बजारबीचको प्रभावकारी सम्बन्धका कारण प्रमुख नवप्रवर्तन केन्द्र बनेको छ। यसको महत्व पेटेन्टको सङ्ख्या बढ्नुमा मात्र छैन। प्रयोगशालामा विकास गरिएको अवधारणालाई छोटो समयमै परीक्षण, उत्पादन र व्यावसायिक प्रयोगमा लैजान सक्ने क्षमतामा यसको वास्तविक शक्ति निहित छ।

चीनको विशेषता कुनै एउटा असाधारण आविष्कारमा मात्र आधारित छैन। यसको वास्तविक शक्ति प्रविधिलाई ठूलो परिमाणमा, कम लागतमा र तीव्र गतिमा व्यावसायिक उत्पादनमा रूपान्तरण गर्ने क्षमतामा छ। प्रयोगशालामा सफल भएको प्रविधिलाई करोडौँ उपभोक्ताले प्रयोग गर्न सक्ने मूल्य र गुणस्तरमा बजारमा पुर्‍याउनु पनि नवप्रवर्तन हो। आपूर्तिकर्ता, इन्जिनियर, डिजिटल मञ्च, वित्तीय संस्था र उपभोक्ताबीचको निकट सम्बन्धले उत्पादन सुधारको चक्र छोट्याएको छ।

विद्युतीय सवारी र ब्याट्री उद्योगले चीनको यही क्षमता स्पष्ट रूपमा देखाउँछ। अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सीका अनुसार सन २०२५ मा विश्वका करिब ७० प्रतिशत विद्युतीय कार र ८० प्रतिशतभन्दा बढी ब्याट्री सेल चीनमा उत्पादन भएका थिए। खनिज प्रशोधन, ब्याट्री सामग्री, सेल उत्पादन, मोटर, सफ्टवेयर, चार्जिङ उपकरण र पूर्ण सवारीसम्म फैलिएको एकीकृत आपूर्ति श्रृंखलाले लागत घटाउन र प्रविधि छिटो सुधार गर्न सहयोग गरेको छ। विशाल घरेलु बजारको प्रतिस्पर्धाले कम्पनीहरूलाई नयाँ मोडेल शीघ्र विकास गर्न र उत्पादन निरन्तर परिष्कृत गर्न दबाब दिएको छ।

औद्योगिक रोबोट र स्वचालनमा भएको प्रगतिले पनि चीन कम लागतको श्रममा निर्भर कारखानाबाट उच्च उत्पादकत्वयुक्त उत्पादन प्रणालीतर्फ अघि बढिरहेको देखाउँछ। अन्तर्राष्ट्रिय रोबोटिक्स महासंघका अनुसार सन २०२४ मा विश्वभर जडान गरिएका नयाँ औद्योगिक रोबोटमध्ये ५४ प्रतिशत चीनमा जडान भएका थिए। चिनियाँ कम्पनीहरू अब विदेशी उपकरण प्रयोग गर्ने ग्राहक मात्र छैनन्। उनीहरूले आफ्नै रोबोट, औद्योगिक प्रणाली र सफ्टवेयर विकास गर्दै घरेलु तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा स्थान विस्तार गरिरहेका छन्।

तर नवप्रवर्तनलाई विद्युतीय सवारी, रोबोट वा अर्धचालकमा मात्र सीमित गरेर हेर्नु गलत हुन्छ। चीनका दुग्ध कम्पनीहरूले हड्डी, मांसपेशी, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता र रक्तचिनी व्यवस्थापन जस्ता विशेष आवश्यकतालाई लक्षित उत्पादन विकास गरिरहेका छन्। कृषिमा ड्रोन, डिजिटल नक्साङ्कन र सूक्ष्म सिँचाइको प्रयोग बढिरहेको छ। बन्दरगाहमा स्वचालित ढुवानी, स्वास्थ्य क्षेत्रमा कृत्रिम बुद्धिमत्तामा आधारित परीक्षण र खुद्रा व्यापारमा तथ्याङ्कमा आधारित आपूर्ति व्यवस्थाले परम्परागत उद्योगलाई पनि ज्ञानमा आधारित बनाइरहेका छन्। नवप्रवर्तनको वास्तविक गहिराइ नयाँ उद्योग सिर्जना गर्नुमा मात्र होइन, पुराना उद्योगको उत्पादकत्व र मूल्य सिर्जना गर्ने क्षमता बदल्नुमा हुन्छ।

एसियाको नवप्रवर्तन यात्रा चीनमा मात्र सीमित छैन। जापान उन्नत सामग्री, औद्योगिक मेसिन, सूक्ष्म उपकरण र रोबोटिक्समा महत्वपूर्ण शक्ति हो। दक्षिण कोरियाले अर्धचालक, डिस्प्ले, ब्याट्री र व्यावसायिक अनुसन्धानमा बलियो स्थान बनाएको छ। सिङ्गापुरले शिक्षा, अनुसन्धान, वित्त, जैविक प्रविधि र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिभालाई जोडेर प्रभावशाली नवप्रवर्तन प्रणाली निर्माण गरेको छ। भारत सफ्टवेयर, औषधि, अन्तरिक्ष प्रविधि र डिजिटल सार्वजनिक पूर्वाधारमा अघि बढिरहेको छ।

दक्षिणपूर्वी एसियाका भियतनाम, मलेसिया, थाइल्यान्ड र इन्डोनेसियाले इलेक्ट्रोनिक्स, विद्युतीय सवारी, ब्याट्री, अर्धचालक प्याकेजिङ र डाटा केन्द्रमा भूमिका विस्तार गरिरहेका छन्। यी देशहरू केवल चीनबाट बाहिरिएको उत्पादन स्वीकार गर्ने स्थान होइनन्। उनीहरूले आफ्नै प्राविधिक जनशक्ति, औद्योगिक नीति र क्षेत्रीय बजार प्रयोग गरेर उच्च मूल्ययुक्त उत्पादनमा प्रवेश गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्।

यसरी एसियामा परस्पर पूरक उत्पादन तथा ज्ञान सञ्जाल निर्माण भइरहेको छ। एउटा देशले उन्नत सामग्री विकास गर्छ, अर्कोले चिप वा ब्याट्री बनाउँछ, अर्कोले सफ्टवेयर तयार गर्छ र अर्कोले अन्तिम वस्तु उत्पादन गर्छ। यस प्रणालीमा विश्वविद्यालय, अनुसन्धान केन्द्र, नवउद्यम, बैंक, डिजिटल मञ्च, बन्दरगाह र औद्योगिक क्षेत्र जोडिएका छन्। एसियाको उदय कुनै एउटा देशको एकल सफलताभन्दा क्षेत्रीय ज्ञान, उत्पादन, पूर्वाधार र पुँजीको बढ्दो अन्तर्सम्बन्धको परिणाम हो।

यस परिवर्तनले विश्व शक्ति संरचनामा गहिरो प्रभाव पारिरहेको छ। आर्थिक शक्ति अब कति वस्तु उत्पादन गरियो भन्नेबाट मात्र मापन हुँदैन। प्रविधिको मापदण्ड कसले बनाउँछ, तथ्याङ्क कसले नियन्त्रण गर्छ, आपूर्ति श्रृंखलाको निर्णायक तह कसको हातमा छ र भविष्यका उद्योगको लागत कसले निर्धारण गर्छ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण बनेका छन्। विद्युतीय सवारी, ब्याट्री, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, अर्धचालक र दुर्लभ खनिजमाथिको प्रतिस्पर्धा यही कारण सामान्य व्यापारिक विवादभन्दा माथि उठेर राष्ट्रिय सुरक्षा र भूआर्थिक रणनीतिको विषय बनेको छ।

पश्चिमी देशहरूले औद्योगिक अनुदान, प्रविधि निर्यात नियन्त्रण, आपूर्ति श्रृंखला विविधीकरण र घरेलु उत्पादन संरक्षणका माध्यमबाट प्रतिक्रिया दिइरहेका छन्। उनीहरूको चिन्ता व्यापार घाटामा मात्र सीमित छैन। भविष्यका रोजगारी, प्राविधिक मापदण्ड र रणनीतिक स्वायत्तताको प्रश्न पनि त्यससँग जोडिएको छ। तर अत्यधिक प्रविधिगत विभाजनले अनुसन्धान सहकार्य कमजोर पार्न, उत्पादन लागत बढाउन र विकासशील देशको आधुनिक प्रविधिमा पहुँच सीमित गर्न सक्छ।

आधुनिक विज्ञान कुनै एउटा देशको बन्द प्रयोगशालाबाट निर्माण भएको होइन। अन्तर्राष्ट्रिय शिक्षा, खुला अनुसन्धान, सीमापार व्यापार, साझा वैज्ञानिक प्रयास र विश्वव्यापी लगानीले अहिलेको प्रविधि सम्भव बनाएका हुन्। त्यसैले चीन र एसियाको दीर्घकालीन हित बन्द प्राविधिक घेरा निर्माण गर्नुमा होइन, समानता र पारस्परिक लाभमा आधारित खुला सहकार्यलाई निरन्तरता दिनुमा छ।

चीन र एसियाको नवप्रवर्तन यात्रासँग चुनौती पनि जोडिएका छन्। चीनका प्रमुख केन्द्र तटीय शहरमा बढी केन्द्रित छन् भने भित्री क्षेत्र र साना उद्यमसम्म प्रविधिको लाभ समान रूपमा पुगेको छैन। आधिकारिक तथ्याङ्क अनुसार चीनमा ६० वर्ष वा माथिको जनसङ्ख्या कुल जनसङ्ख्याको करिब २३ प्रतिशत पुगेको छ। बुढ्यौली जनसङ्ख्या र काम गर्ने उमेरको जनशक्तिमा भइरहेको परिवर्तनले उत्पादकत्व, श्रम आपूर्ति र सामाजिक सुरक्षामाथि दबाब सिर्जना गरिरहेको छ। केही उद्योगमा मूल्य युद्ध, दोहोरो लगानी र अत्यधिक उत्पादन क्षमता देखिएको छ। उन्नत अर्धचालक उपकरण र केही औद्योगिक सफ्टवेयरमा बाह्य निर्भरता पनि बाँकी छ।

स्वचालनले उत्पादकत्व बढाए पनि नयाँ शीप र सामाजिक सुरक्षाविना कम दक्ष श्रमिक विस्थापित हुन सक्छन्। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले सेवाको गुणस्तर सुधार्न सक्छ, तर गोपनीयता, तथ्याङ्क सुरक्षा र उत्तरदायित्वका प्रश्न पनि उठाउँछ। त्यसैले नवप्रवर्तनको सफलता पेटेन्ट, निर्यात वा उत्पादनको सङ्ख्याबाट मात्र मापन गर्नु उचित हुँदैन। प्रविधिले श्रमिकको आय कति बढायो, वातावरणीय दबाब कति घटायो, साना उद्यमलाई कति अवसर दियो र नागरिकको जीवन कति सहज बनायो भन्ने पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।

नेपालका लागि यस यात्राको शिक्षा चीनको आकार वा औद्योगिक ढाँचा नक्कल गर्नु होइन। नेपालले आफ्ना विशिष्ट सम्भावना पहिचान गर्नुपर्छ। जलविद्युतमा आधारित विद्युतीय यातायात, हिमाली कृषि, जडीबुटी, पर्वतीय पूर्वाधार, विपद पूर्वसूचना, उच्च भूभागको स्वास्थ्य अनुसन्धान, नेपाली भाषामा कृत्रिम बुद्धिमत्ता र डिजिटल पर्यटन नेपालका सम्भावित क्षेत्र हुन्। तर विदेशबाट उपकरण ल्याएर प्रयोग गर्नु मात्र नवप्रवर्तन होइन। विश्वविद्यालय, उद्योग, सरकार र वित्तीय संस्थाबीच अनुसन्धान, परीक्षण, स्थानीय अनुकूलन र व्यावसायीकरणको सम्बन्ध निर्माण गर्नुपर्छ।

नेपालले अरूले विकास गरेको प्रविधिको बजार बन्ने मात्र होइन, आफ्ना भौगोलिक र सामाजिक समस्याको समाधान तयार गर्ने ज्ञान केन्द्र बन्ने लक्ष्य राख्नुपर्छ। त्यसका लागि शिक्षा र अनुसन्धानमा दीर्घकालीन लगानी, उद्योगसँग विश्वविद्यालयको सहकार्य, नवउद्यमका लागि वित्तीय पहुँच र स्थानीय प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्ने नीति आवश्यक हुन्छ। एसियाको मुख्य पाठ यही हो कि उत्पादन, ज्ञान र बजारलाई पृथक राखेर नवप्रवर्तन सम्भव हुँदैन।

चीन र एसियाको नयाँ यात्रा “एसियामा निर्मित” बाट “एसियामै परिकल्पित, विकसित र नवप्रवर्तित” तर्फको परिवर्तन हो। यसको सार उत्पादनको अन्त्य होइन, उत्पादनको बौद्धिक उन्नयन हो। कारखाना, प्रयोगशाला, बजार र डिजिटल प्रणाली एउटै चक्रमा जोडिँदा ज्ञान आर्थिक शक्तिमा रूपान्तरण हुन्छ।

एसियाको दीर्घकालीन सफलता पुरानो प्राविधिक एकाधिकारलाई नयाँ क्षेत्रीय एकाधिकारले प्रतिस्थापन गर्नुमा निर्भर रहनेछैन। प्रविधिलाई सुलभ, हरित, उत्तरदायी र मानवकेन्द्रित बनाउन सक्नु नै यसको वास्तविक परीक्षा हुनेछ। त्यसो गर्न सके एसिया केवल विश्वको कारखाना रहने छैन। ऊ आगामी औद्योगिक सभ्यताका विचार, मापदण्ड र समाधान निर्माण गर्ने प्रमुख केन्द्र बन्नेछ।

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।