महिलामा ३० र ५० वर्षतिर जैविक परिवर्तन तीव्र हुने सङ्केत, सबैमा एउटै नियम लागू नहुने

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

महिलाहरू ३० र ५० वर्षको उमेरमा अचानक वा अनिवार्य रूपमा छिटो वृद्ध हुन्छन् भन्ने निष्कर्षलाई चिकित्सकीय रूपमा सबैमा लागू हुने स्थापित नियम मान्न नमिल्ने देखिएको छ। वैज्ञानिक अध्ययनहरूले बुढ्यौली सधैँ एउटै गतिमा नबढ्ने र जीवनका केही चरणमा जैविक परिवर्तन तीव्र हुन सक्ने सङ्केत दिए पनि व्यक्तिको आनुवंशिक अवस्था, हर्मोन, जीवनशैली, रोग, वातावरण र सामाजिक परिस्थितिअनुसार त्यसमा ठुलो भिन्नता हुन्छ।

सन् २०२३ मा Med जर्नलमा प्रकाशित चिनियाँ अध्ययनले २० देखि ६६ वर्षसम्मका ११३ स्वस्थ महिलाको रगत, मल, प्रोटिन, चयापचय पदार्थ, सूक्ष्मजीव, हर्मोन र चिकित्सकीय परीक्षणसम्बन्धी विवरण विश्लेषण गरेको थियो। अध्ययनमा महिलाको जीवनको तेस्रो र पाँचौँ दशक आसपास जैविक परिवर्तनका दुई उल्लेखनीय चरण देखिएका थिए। करिब ३० वर्षतिर बोसो र हर्मोनसम्बन्धी चयापचयमा तथा ५० वर्ष आसपास रजोनिवृत्तिसँग सम्बन्धित परिवर्तनमा बढी उतारचढाव देखिएको अनुसन्धानकर्ताले बताएका छन्।

तर उक्त अध्ययन सीमित सङ्ख्याका स्वस्थ चिनियाँ महिलामा आधारित भएकाले त्यसको निष्कर्ष विश्वका सबै महिला वा प्रत्येक व्यक्तिमा ठ्याक्कै ३० र ५० वर्षमै लागू हुन्छ भन्न मिल्दैन। यो अध्ययनले कुनै महिलाको बाहिरी रूप अचानक बिग्रिने वा स्वास्थ्य अनिवार्य रूपमा कमजोर हुने निष्कर्ष पनि दिएको छैन। यसले मुख्यतः शरीरभित्रका विभिन्न जैविक सूचक एकै गतिमा परिवर्तन नहुने सङ्केत दिएको हो।

सन् २०२४ मा Nature Aging मा प्रकाशित अर्को दीर्घकालीन बहुआयामिक अध्ययनले २५ देखि ७५ वर्षसम्मका १०८ महिला र पुरुषमा करिब ४४ र ६० वर्ष आसपास आणविक तथा चयापचयसम्बन्धी परिवर्तन तीव्र भएको देखाएको थियो। त्यस अध्ययनमा ५५ देखि ६० वर्षतिर देखिएको परिवर्तन महिलाको रजोनिवृत्तिका कारण मात्र नभई महिला र पुरुष दुवैमा देखिएको साझा बुढ्यौली प्रक्रियासँग सम्बन्धित हुन सक्ने निष्कर्ष प्रस्तुत गरिएको छ।

यस आधारमा “महिलाहरू ३० र ५० वर्षमा सबैभन्दा छिटो बुढिन्छन्” भन्ने वाक्य वैज्ञानिक निष्कर्षको अत्यधिक सरलीकरण हो। बढी उपयुक्त निष्कर्ष भनेको बुढ्यौली रेखीय प्रक्रिया होइन र केही उमेर चरणमा शरीरका विभिन्न प्रणालीमा परिवर्तनको गति बढ्न सक्छ भन्ने हो।

रजोनिवृत्तिको संक्रमणकालमा एस्ट्रोजेनलगायत हर्मोनको स्तर परिवर्तन हुँदा केही महिलामा छाला पातलो वा सुक्खा हुने, निद्रामा समस्या, शरीर तात्ने, मनोदशामा परिवर्तन, हाडको घनत्व घट्ने तथा चयापचयसम्बन्धी जोखिम बढ्न सक्छ। तर यी परिवर्तनको समय, प्रकृति र गम्भीरता महिलापिच्छे फरक हुन्छ। असामान्य रक्तस्राव, अत्यधिक थकान, निद्राको दीर्घ समस्या वा अन्य गम्भीर लक्षण देखिए चिकित्सकीय परीक्षण आवश्यक हुन्छ।

मूल तिब्बती सामग्रीमा स्वस्थ बुढ्यौलीका लागि प्रस्तुत गरिएका छवटा उपायमध्ये धेरै सन्देश सामान्य स्वास्थ्य निर्देशनसँग मेल खान्छन्। तर तिनलाई “बुढ्यौली रोक्ने” निश्चित उपायभन्दा रोगको जोखिम घटाउने र स्वस्थ जीवनकाल बढाउन सहयोग गर्ने व्यवहारका रूपमा बुझ्नुपर्ने चिकित्सकीय तथ्यले देखाउँछ।

पहिलो, विविध तरकारी, फलफूल, गेडागुडी, साबुत अन्न, बदाम तथा सन्तुलित प्रोटिनयुक्त भोजन स्वास्थ्यका लागि उपयोगी हुन्छ। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले १० वर्षभन्दा माथिका व्यक्ति र वयस्कलाई दैनिक कम्तीमा ४०० ग्राम फलफूल तथा तरकारी खाने र विविधतायुक्त सन्तुलित आहार अपनाउने सुझाव दिएको छ। यस्ता खाद्यपदार्थमा पाइने भिटामिन, खनिज, रेसा र अन्य जैविक तत्वले समग्र स्वास्थ्यलाई सहयोग गर्छन्, तर कुनै एउटा फल, तरकारी वा भिटामिनले बुढ्यौली रोक्छ भन्ने प्रमाण छैन।

दोस्रो, मिठाई, चिनीमिश्रित पेय, केक, अत्यधिक गुलियो चिया वा प्रशोधित खाद्यमा पाइने स्वतन्त्र चिनी सीमित गर्नु उचित हुन्छ। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले स्वतन्त्र चिनीबाट प्राप्त ऊर्जा कुल दैनिक ऊर्जाको १० प्रतिशतभन्दा कम र सम्भव भए पाँच प्रतिशतभन्दा कम राख्न सुझाएको छ। बढी चिनीले तौल वृद्धि, मोटोपना र दाँत क्षयको जोखिम बढाउन सक्छ। तर चिनी खाँदैमा छाला तुरुन्त कालो, पहेँलो वा दागयुक्त हुन्छ भन्ने मूल सामग्रीको दाबीलाई प्रत्यक्ष र सार्वभौम चिकित्सकीय तथ्य मान्न मिल्दैन।

तेस्रो, धूमपान नगर्नु स्वस्थ बुढ्यौलीका लागि सबैभन्दा महत्वपूर्ण व्यवहारमध्ये एक हो। सुर्तीजन्य पदार्थले फोक्सो, मुटु, रक्तनली र शरीरका अन्य अङ्गमा गम्भीर असर पार्नुका साथै छालाको समयअगावै हुने क्षय र चाउरीपनसँग पनि सम्बन्ध देखिएको छ। धूमपान छोड्नु बाहिरी रूपका लागि मात्र नभई क्यान्सर, मुटुरोग, मस्तिष्काघात र दीर्घ श्वासप्रश्वास रोगको जोखिम घटाउन अत्यावश्यक हुन्छ।

चौथो, नियमित र गुणस्तरीय निद्रा शारीरिक तथा मानसिक स्वास्थ्यका लागि आवश्यक छ। अमेरिकी रोग नियन्त्रण तथा रोकथाम केन्द्रका अनुसार १८ देखि ६० वर्षका वयस्कलाई सामान्यतः सात वा त्यसभन्दा बढी घण्टा निद्रा आवश्यक हुन्छ। पर्याप्त निद्राले तनाव, मनोदशा, स्मरणशक्ति, मुटु स्वास्थ्य र चयापचयमा सहयोग गर्छ। तर एक वा दुई रात ढिलो सुत्दैमा स्थायी रूपमा बुढ्यौली तीव्र हुन्छ भन्ने दाबी पुष्टि भएको छैन। लगातार निद्रा नलाग्ने, राति पटकपटक ब्युँझिने वा दिनभर अत्यधिक निद्रा लाग्ने समस्या भए स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श गर्नुपर्छ।

पाँचौँ, नियमित शारीरिक गतिविधिले मुटु, रक्तचाप, रक्तचिनी, हाड, मांसपेशी, निद्रा र मानसिक स्वास्थ्यमा लाभ पुर्‍याउँछ। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले वयस्कलाई सातामा १५० देखि ३०० मिनेट मध्यम तीव्रताको शारीरिक गतिविधि वा ७५ देखि १५० मिनेट तीव्र गतिविधि तथा कम्तीमा दुई दिन प्रमुख मांसपेशीको बल बढाउने अभ्यास गर्न सुझाव दिएको छ। तर व्यायामले “डीएनएको उत्परिवर्तन सच्याउँछ” वा बुढ्यौली उल्ट्याउँछ भन्ने मूल सामग्रीको दाबी चिकित्सकीय रूपमा प्रमाणित छैन।

छैटौँ, सूर्यको पराबैजनी किरणबाट सुरक्षा महत्वपूर्ण छ। यूभीए किरण छालाको गहिरो तहसम्म पुगेर चाउरीपन र समयअगावै हुने छालाको क्षयमा योगदान गर्न सक्छ भने यूभीबी घामले पोल्ने र छालाको क्यान्सरको जोखिमसँग सम्बन्धित छ। सूर्यबाट आउने यूभीसी किरण वायुमण्डलले लगभग पूर्ण रूपमा रोक्छ, तर कृत्रिम यूभीसी उपकरणको असुरक्षित प्रयोगले छाला र आँखामा क्षति पुर्‍याउन सक्छ। छायाँमा बस्ने, शरीर ढाक्ने कपडा लगाउने र उपयुक्त सनस्क्रिन प्रयोग गर्ने उपाय प्रभावकारी मानिन्छन्।

भिटामिन वा एन्टिअक्सिडेन्टका पूरक पदार्थलाई फलफूल र तरकारीको विकल्प मान्न नहुने चिकित्सकीय निकायहरूले बताएका छन्। धेरै मात्रामा पूरक पदार्थ सेवन गर्दा औषधिसँग प्रतिक्रिया वा अन्य हानि हुन सक्छ। विशेष गरी हर्मोन उपचार, “बुढ्यौली रोक्ने” औषधि वा पूरक पदार्थ चिकित्सकको व्यक्तिगत मूल्याङ्कनबिना प्रयोग गर्नु उचित हुँदैन।

समग्रमा, महिलाको बुढ्यौली ठ्याक्कै दुई उमेरमा मात्र तीव्र हुने निश्चित जैविक नियम होइन। अध्ययनले ३० र ५० वर्ष आसपास केही महिलामा हर्मोन, बोसो चयापचय, रोग प्रतिरोधात्मक प्रणाली र तन्तुको कार्यसम्बन्धी परिवर्तन बढी देखिन सक्ने सङ्केत दिएका छन्। स्वस्थ आहार, धूमपानबाट दूरी, पर्याप्त निद्रा, नियमित व्यायाम, सूर्यबाट सुरक्षा र आवश्यक स्वास्थ्य परीक्षणले बुढ्यौली रोक्दैनन्, तर स्वास्थ्य, कार्यक्षमता र जीवनको गुणस्तर दीर्घकालसम्म जोगाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्।