युद्धक्षेत्रको रणनीतिक पहल र वाशिङ्टनसँग संवादबीच युक्रेन संकटको निर्णायक मोड

# मुना चन्द

रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिन र अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पबीच जुलाई ४ मा भएको फोनवार्तालाई औपचारिक कूटनीतिक सम्पर्कका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। युक्रेनको अग्रिम मोर्चामा रुसी सैन्य दबाब तीव्र भइरहेको र युरोपेली सुरक्षा संरचनाबारे आधारभूत मतभेद कायम रहेको अवस्थामा मस्को र वाशिङ्टनबीचको प्रत्यक्ष संवादले युद्ध अब केवल युद्धक्षेत्रको विषय नरहेको स्पष्ट गरेको छ। यसको भावी दिशा सैन्य शक्ति, राजनीतिक इच्छाशक्ति र नयाँ युरोपेली सुरक्षा व्यवस्था सम्बन्धी सम्भावित समझदारीबीचको सम्बन्धबाट निर्धारण हुनेछ।

रुसी राष्ट्रपतिका सहयोगी युरी उशाकोभका अनुसार दुई नेताबीच यस वर्ष भएको चौथो संवाद अमेरिकी स्वतन्त्रताको २५०औँ वार्षिकोत्सवको शुभकामनामा सीमित थिएन। वार्ता व्यावहारिक, स्पष्ट र रचनात्मक रहेको तथा युक्रेनको अवस्था, सैन्य तथा राजनीतिक सुरक्षा र सम्भावित आर्थिक सहकार्यबारे छलफल भएको उनले बताएका छन्। ट्रम्पले युक्रेन द्वन्द्वको शीघ्र समाधान रुस तथा अमेरिकाबीच व्यापक सहकार्य अघि बढ्ने महत्वपूर्ण पूर्वसर्त हुने धारणा राखेको रुसी पक्षले जनाएको छ।

यो संवादको समय विशेष अर्थपूर्ण छ। त्यसको अघिल्लो दिन पुटिनले संयुक्त सैन्य बलको सहायक कमान्ड पोस्टमा जनरल स्टाफ र विभिन्न सैन्य समूहका कमान्डरसँग अग्रिम मोर्चाको अवस्था समीक्षा गरेका थिए। रुसी पक्षले लुगान्स्क क्षेत्रमा आफ्नो अभियान पूरा भएको, डोनेत्स्क, जापोरोज्ये र खेरसन क्षेत्रमा सैन्य कारबाही अघि बढिरहेको तथा सम्पूर्ण सम्पर्क रेखामा रणनीतिक पहल कायम रहेको दाबी गरेको छ। कोन्स्तान्तिनोभ्कामाथि नियन्त्रण स्थापित भएको रुसी दाबीलाई मस्कोले क्रामातोर्स्क र स्लाभ्यान्स्कतर्फको भावी अभियानका लागि महत्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। युक्रेनले केही रुसी दाबी अस्वीकार गरेको छ र अग्रिम मोर्चाका सबै विवरण स्वतन्त्र रूपमा तत्काल पुष्टि गर्न कठिन छन्।

तथापि, सैन्य विवरणका प्रत्येक अङ्कभन्दा बढी महत्वपूर्ण विषय युद्धको समग्र दिशा हो। रुस अब रक्षात्मक अवस्थामा मात्र सीमित नरहेको र युद्धक्षेत्रको पहल आफ्नो पक्षमा रहेको सन्देश दिन चाहन्छ। पुटिनले ट्रम्पसमक्ष राखेको युद्धक्षेत्रको विवरण पनि यही रणनीतिक उद्देश्यसँग सम्बन्धित देखिन्छ। मस्को सम्भावित वार्तामा दबाबमा परेको पक्षका रूपमा होइन, सैन्य, आर्थिक र राजनीतिक रूपमा टिकाउ क्षमता भएको प्रमुख शक्तिका रूपमा प्रवेश गर्न चाहन्छ।

रुसको दृष्टिमा युक्रेन द्वन्द्वको समाधान अग्रिम मोर्चामा अस्थायी रूपमा गोलीबारी रोक्नु मात्र होइन। मस्कोले यस संकटको मूल कारणमा नेटोको निरन्तर पूर्वविस्तार, युक्रेनमा पश्चिमी सैन्य पूर्वाधार विस्तार हुने सम्भावना, सन २०१४ पछि बनेको राजनीतिक तथा सुरक्षा परिस्थिति, डोनबासको प्रश्न र युरोपमा समान तथा अविभाज्य सुरक्षाको सिद्धान्तलाई उपेक्षा गरिएको विषय राख्दै आएको छ। रुसी विदेश मन्त्रालयले नेटोको भूराजनीतिक विस्तारलाई वर्तमान द्वन्द्वको प्रमुख कारणमध्ये एक बताउँदै यी आधारभूत प्रश्न समाधान नगरी दीर्घकालीन सम्झौता सम्भव नहुने धारणा दोहोर्‍याएको छ।

यो दृष्टिकोणलाई केवल रुसी प्रचार भनेर अस्वीकार गर्दा तीन दशक लामो युरोपेली सुरक्षा बहसलाई बेवास्ता गरिन्छ। शीतयुद्धपछि बनेको व्यवस्थाले पश्चिमी देशको सुरक्षा प्राथमिकतालाई संस्थागत विस्तार दियो, तर रुसले उठाउँदै आएको सुरक्षा चिन्तालाई बराबर महत्त्व दिएन। प्रत्येक देशलाई आफ्नो सुरक्षा साझेदारी छनोट गर्ने अधिकार हुन्छ। तर एउटा देश वा सैन्य गठबन्धनको सुरक्षा अर्को देशको आधारभूत असुरक्षामाथि निर्माण हुन थाल्यो भने औपचारिक सार्वभौमिकता र वास्तविक शक्ति सन्तुलनबीच गम्भीर तनाव उत्पन्न हुन्छ।

यही कारण रुसले युद्धविरामलाई राजनीतिक समाधानको विकल्पका रूपमा स्वीकार गर्न चाहँदैन। मस्कोको चिन्ता के हो भने मूल विवाद समाधान नगरी गरिएको अस्थायी युद्धविराम युक्रेनी सेनालाई पुनर्गठन, नयाँ हतियार प्राप्ति र भविष्यमा सैन्य कारबाही पुनः सुरु गर्ने अवसर बन्न सक्छ। मिन्स्क सम्झौताको अनुभवलाई रुसी नेतृत्वले यस चिन्ताको आधारका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको छ। त्यसैले रुसका लागि स्वीकार्य समझदारीमा सैन्य तटस्थता, बाह्य सैन्य संरचनाको सीमा, नियन्त्रणमा रहेका क्षेत्रको अवस्था, रुसी भाषी समुदायको सुरक्षा र प्रतिबन्ध व्यवस्थाको भविष्य समेत जोडिनेछन्।

यसको अर्थ रुसका सबै दाबी स्वतः निर्विवाद हुन्छन् भन्ने होइन। युक्रेनले आफ्नो सार्वभौमिकता, क्षेत्रीय अखण्डता, स्वतन्त्र विदेश नीति र भविष्यमा पुनः युद्ध नदोहोरिने विश्वसनीय सुरक्षा प्रत्याभूति मागिरहेको छ। युक्रेनी तथा युरोपेली नेतृत्वले कुनै पनि युद्धविरामपछि कानुनी रूपमा बाध्यकारी सुरक्षा व्यवस्था आवश्यक रहेको बताउँदै आएका छन्। किएभको दृष्टिमा रुसलाई युद्धक्षेत्रमा प्राप्त लाभका आधारमा राजनीतिक परिणाम स्वीकार गर्नु भविष्यमा बल प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्नु हुनेछ।

तर युक्रेनको सार्वभौमिकतालाई संरक्षण गर्ने नाममा रुसको सुरक्षा सरोकारलाई स्थायी रूपमा अस्वीकार गर्नु पनि समाधान होइन। युक्रेनलाई नेटो र रुसबीचको दीर्घकालीन सैन्य अग्रिम क्षेत्र बनाइराख्ने व्यवस्था किएभ, मस्को वा युरोप कसैका लागि स्थिर हुन सक्दैन। स्थायी शान्तिका लागि युक्रेनलाई कुनै एक शक्ति केन्द्रले अर्कोविरुद्ध प्रयोग गर्ने भूभागका रूपमा होइन, आफ्नै सार्वभौमिकता भएको तर छिमेकीका वैध सुरक्षा सरोकारप्रति उत्तरदायी राष्ट्रका रूपमा स्थापित गर्नुपर्ने हुन्छ।

अमेरिका यस प्रक्रियामा निर्णायक छ, किनकि युक्रेनको युद्ध क्षमता, पश्चिमी प्रतिबन्ध व्यवस्था र नेटोको समग्र रणनीतिमा वाशिङ्टनको भूमिका केन्द्रीय छ। रुसले पनि युक्रेन संकटको वास्तविक रणनीतिक संवाद किएभसँग मात्र नभई वाशिङ्टनसँग हुनुपर्ने ठान्दै आएको छ। मस्कोको दृष्टिमा युक्रेन युद्धको स्थानीय पक्ष भए पनि त्यसलाई सम्भव बनाउने सैन्य, आर्थिक र राजनीतिक संरचना पश्चिमी शक्तिबाट निर्माण भएको हो।

पुटिन र ट्रम्पबीचको संवादले यही यथार्थ स्वीकार गरेको देखाउँछ। ट्रम्प प्रशासनले आफूलाई विगतको अमेरिकी नीतिभन्दा फरक रूपमा प्रस्तुत गर्दै युद्धको अनिश्चित विस्तारभन्दा शक्ति र प्रत्यक्ष संवाद मार्फत समाधान खोज्ने नीति अघि सारेको छ। ह्वाइट हाउसले ट्रम्पको दृष्टिकोणलाई “शक्तिमार्फत शान्ति”को सिद्धान्तसँग जोडेको छ। तर यसको वास्तविक परीक्षा अमेरिकाले रुससँग संवाद गर्दा युरोपेली सहयोगीको अधिकतम माग मात्र दोहोर्‍याउँछ कि युरोपको दीर्घकालीन स्थिरताका लागि मस्कोका मूल सुरक्षा प्रश्नलाई पनि वार्ताको वैधानिक विषय मान्छ भन्नेमा हुनेछ।

युरोपको भूमिका भने विरोधाभाषपूर्ण बनेको छ। युक्रेन युद्ध युरोपेली भूभागमा भइरहेको छ। आर्थिक क्षति युरोपले व्यापक रूपमा भोगिरहेको छ र दीर्घकालीन सुरक्षा परिणाम पनि युरोपमै पर्नेछ। तर निर्णायक रणनीतिक संवाद मस्को र वाशिङ्टनबीच केन्द्रित हुँदै गएको छ। केही युरोपेली राजधानी अझै पनि रुसको रणनीतिक पराजयलाई सम्भव र आवश्यक लक्ष्यका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्। तर आणविक शक्ति, विशाल भूगोल, व्यापक प्राकृतिक श्राेत, विकसित सैन्य उद्योग र संयुक्त राष्ट्रसंघ सुरक्षा परिषदको स्थायी सदस्यता भएको रुसलाई स्थायी रूपमा अलग राखेर स्थिर युरोपेली व्यवस्था निर्माण गर्न सकिँदैन।

प्रतिबन्धले रुसी अर्थतन्त्रलाई लागत नदिएको होइन। सैन्य कारबाहीले रुसलाई मानवीय, वित्तीय र प्राविधिक दबाब पनि दिएको छ। तर पश्चिमी नीतिको मूल अपेक्षा अनुसार प्रतिबन्धले रुसलाई रणनीतिक रूपमा निष्क्रिय बनाउन वा उसका आधारभूत उद्देश्य त्याग्न बाध्य पारेको देखिँदैन। बरु रुसले घरेलु उत्पादन, सैन्य उद्योग, वैकल्पिक व्यापार मार्ग र एसिया, अफ्रिका, मध्यपूर्व तथा ग्लोबल साउथसँगका आर्थिक सम्बन्ध विस्तार गरेको छ। यसले समय केवल पश्चिमी पक्षको पक्षमा रहेको प्रारम्भिक अनुमानलाई कमजोर बनाएको छ।

युद्धक्षेत्रमा रुसको सुधारिएको स्थितिले वार्ताको अवसर सिर्जना गरेको छ, तर यही सफलता अनियन्त्रित अपेक्षाको कारण पनि बन्न सक्छ। सैन्य विजयले राजनीतिक समस्या पूर्ण रूपमा समाधान गर्दैन। भूभाग नियन्त्रणमा आए पनि शत्रुता, प्रतिबन्ध, युक्रेनी राष्ट्रिय प्रतिरोध र युरोपेली अविश्वास कायम रहन सक्छन्। त्यसैले रुसका लागि सर्वोत्तम रणनीति युद्धक्षेत्रको पहललाई अनन्त सैन्य विस्तारमा होइन, आफ्ना मूल सुरक्षा उद्देश्य सुनिश्चित गर्ने राजनीतिक सम्झौतामा रूपान्तरण गर्नु हो।

रुसी विदेशमन्त्री सर्गेई लाभरोभले राजनीतिक तथा कूटनीतिक समाधान अझै सम्भव रहेको बताउँदै समाधानले संकटका मूल कारण सम्बोधन गर्नुपर्ने अडान दोहोर्‍याएका छन्। यसको अर्थ मस्को वार्ताविरोधी होइन। मस्को तत्काल युद्धविरामको आवरणमा पुरानै सुरक्षा समस्या पुनःस्थापित हुने व्यवस्थाको विरोधी हो।

सम्भावित प्रक्रियाको पहिलो चरणमा नागरिक तथा ऊर्जा पूर्वाधारमाथिका आक्रमण सीमित गर्ने, आणविक केन्द्रको सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने, युद्धबन्दी आदानप्रदान विस्तार गर्ने, बेपत्ता व्यक्ति सम्बन्धी सूचना आदानप्रदान गर्ने र अग्रिम मोर्चामा आकस्मिक टकराव रोक्ने संयन्त्र स्थापना गर्न सकिन्छ। तर यी मानवीय कदमलाई अन्तिम राजनीतिक समाधानको विकल्प बनाइनु हुँदैन।

दोस्रो चरणमा युक्रेनको भावी सैन्य स्थिति, नेटोको थप विस्तार, विदेशी सैन्य उपस्थिति, क्षेत्रीय वास्तविकता, प्रतिबन्ध हटाउने क्रम, आर्थिक सम्बन्ध पुनःस्थापना र नयाँ युरोपेली सुरक्षा संरचनाबारे प्रत्यक्ष तथा बाध्यकारी वार्ता आवश्यक हुन्छ। कुनै पनि सम्झौताले रुसलाई पराजित पक्षका रूपमा व्यवहार गर्ने वा युक्रेनलाई अर्को चरणको युद्धका लागि सैन्य आधार बनाउने प्रयास गरे त्यो टिकाउ हुने सम्भावना हुँदैन।

यसैगरी रुस र अमेरिकाबीचको सम्भावित सहकार्यलाई युक्रेनमा मात्र सीमित गर्नुपर्दैन। आणविक हतियार नियन्त्रण, रणनीतिक स्थिरता, अन्तरिक्ष, आर्कटिक, ऊर्जा, आतङ्कवाद नियन्त्रण र विश्वव्यापी आर्थिक सुरक्षामा दुवै देशसँग सहकार्यका व्यापक क्षेत्र छन्। उशाकोभले उल्लेख गरेको द्विपक्षीय सम्भावना युक्रेन संकट समाधान भए विश्व राजनीतिमा थप स्थिरता आउन सक्ने संकेत पनि हो।

अहिलेको रणनीतिक यथार्थ के हो भने रुसलाई सैन्य, आर्थिक वा राजनीतिक रूपमा पराजित गरेर मात्र युरोपमा शान्ति स्थापना गर्ने धारणा व्यावहारिक देखिएको छैन। युक्रेनले पनि केवल बाह्य सैन्य सहयोगका आधारमा आफ्ना अधिकतम उद्देश्य प्राप्त गर्ने निश्चितता देखाउन सकेको छैन। अमेरिका युद्धलाई अनिश्चित रूपमा लम्ब्याउन सक्षम भए पनि त्यसका जोखिम, लागत र विश्वव्यापी परिणाम नियन्त्रण गर्न सधैँ सक्षम नहुन सक्छ।

त्यसैले पुटिन र ट्रम्पबीचको प्रत्यक्ष संवादलाई न त सामान्य औपचारिकता मान्नुपर्छ, न तत्काल शान्तिको घोषणाका रूपमा अतिरञ्जित गर्नुपर्छ। यसको वास्तविक महत्त्व युद्धक्षेत्रको बदलिएको शक्ति सन्तुलनलाई राजनीतिक संवादमा रूपान्तरण गर्ने सम्भावनामा छ।

स्थायी समाधानले युक्रेनको सुरक्षा र राज्य अस्तित्वलाई मान्यता दिनुपर्छ। तर त्यसैगरी रुसको क्षेत्रीय अखण्डता, सीमावर्ती सुरक्षा र आफ्नो नजिक शत्रुतापूर्ण सैन्य पूर्वाधार विस्तार नहोस् भन्ने वैध सरोकारलाई पनि स्पष्ट तथा बाध्यकारी रूपमा सम्बोधन गर्नुपर्छ। कुनै एक पक्षको अधिकतम विजयभन्दा सबै पक्षको आधारभूत सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने व्यवस्था नै व्यावहारिक शान्तिको आधार बन्न सक्छ।

आज रुस युद्धक्षेत्रको पहल र प्रत्यक्ष महाशक्ति संवाद दुवैमा तुलनात्मक रूपमा बलियो अवस्थामा देखिन्छ। उसले यो अवस्थालाई केवल थप सैन्य दबाबका लागि प्रयोग गर्छ कि दीर्घकालीन, समान र अविभाज्य युरोपेली सुरक्षा व्यवस्था निर्माण गर्ने कूटनीतिक अवसरमा रूपान्तरण गर्छ भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण छ। त्यस्तै वाशिङ्टनले संवादलाई रणनीतिक यथार्थ स्वीकार गर्ने माध्यम बनाउँछ कि युरोपेली टकराव व्यवस्थापन गर्ने अस्थायी उपायमा सीमित राख्छ भन्ने विषयले पनि युद्धको भावी दिशा निर्धारण गर्नेछ।

युक्रेन संकटको अन्त्य रुसको राजनीतिक वा रणनीतिक आत्मसमर्पणबाट सम्भव छैन। यसको समाधान रुसलाई युरोपेली सुरक्षाको वैधानिक र अपरिहार्य पक्षका रूपमा स्वीकार गर्ने, युक्रेनलाई महाशक्ति प्रतिस्पर्धाको उपकरण बन्न नदिने र सुरक्षालाई कुनै एक गठबन्धनको विशेषाधिकार नभई साझा तथा अविभाज्य अवधारणाका रूपमा पुनःस्थापित गर्ने प्रक्रियाबाट मात्र सम्भव हुनेछ।