अमेरिका २५० वर्षमा: राष्ट्रिय गौरवको उत्सव कि इतिहास र लोकतन्त्रमाथिको राजनीतिक संघर्ष?

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

अमेरिकाले आफ्नो स्वतन्त्रता घोषणाको २५०औँ वार्षिकोत्सव भव्य आतसबाजी, ऐतिहासिक झन्डा, सैन्य सम्मान, सांस्कृतिक कार्यक्रम र राष्ट्रिय उपलब्धिको स्मरण गर्दै मनाएको छ। तर जुलाई ४, २०२६ को यो समारोह अमेरिकी इतिहासको साझा उत्सवमा मात्र सीमित रहेन। राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले यसलाई आफ्नो राजनीतिक दर्शन, राष्ट्रवाद र नेतृत्वसँग जोडेर प्रस्तुत गरेपछि वार्षिकोत्सव नै अमेरिकाको विगत कसरी सम्झने, वर्तमान कसरी बुझ्ने र भविष्य कसले परिभाषित गर्ने भन्ने वैचारिक संघर्षको मञ्च बनेको छ।

राष्ट्रपति ट्रम्पले वासिङ्टनको नेसनल मलमा आयोजित कार्यक्रममा अमेरिकालाई इतिहासकै सर्वाधिक असाधारण राष्ट्रका रूपमा चित्रण गर्दै देश नयाँ ‘स्वर्णयुग’ को प्रारम्भमा रहेको दाबी गरे। उनले अमेरिकी सैन्य शक्ति, वैज्ञानिक आविष्कार, अन्तरिक्ष उपलब्धि, आर्थिक क्षमता र राष्ट्रिय साहसको प्रशंसा गरे। ऐतिहासिक युद्ध तथा राष्ट्रिय परिवर्तनसँग सम्बन्धित झन्डा प्रदर्शन गरिए भने दोस्रो विश्वयुद्ध र भियतनाम युद्धका पूर्वसैनिकलाई सम्मान गरिएको थियो। ह्वाइट हाउसको औपचारिक घोषणामा पनि अमेरिकी गणतन्त्रको गौरवशाली इतिहास र उपलब्धिलाई सम्मानपूर्वक स्मरण गर्न नागरिकलाई आह्वान गरिएको थियो।

ट्रम्प समर्थक दृष्टिकोणबाट हेर्दा यो समारोह लामो समयदेखि कमजोर बनाइएको अमेरिकी आत्मविश्वास पुनर्स्थापित गर्ने प्रयास हो। फक्स न्युज र वाल स्ट्रिट जर्नलको समाचार प्रस्तुतिमा ट्रम्पको सम्बोधनलाई अमेरिकी विशिष्टता, राष्ट्रिय सामर्थ्य, दिग्गज सैनिकप्रतिको सम्मान र भविष्यप्रतिको आशावादसँग जोडिएको छ। ट्रम्पले अमेरिकाको यात्रा अझ प्रारम्भिक चरणमै रहेको र देशको सबैभन्दा उत्कृष्ट समय भविष्यमा आउने दाबी गरे। यस अर्थमा ‘स्वर्णयुग’ केवल आर्थिक नारा होइन, अमेरिकालाई पुनः शक्तिशाली, आत्मविश्वासी र विश्वको नेतृत्व गर्न सक्षम बनाउने राजनीतिक कथानक हो।

तर सम्बोधनको अर्को पक्षले राष्ट्रिय एकताको सम्भावनालाई कमजोर बनायो। ट्रम्पले चुनावी कानुन, हतियार राख्ने संवैधानिक अधिकार, आफ्ना राजनीतिक विरोधी र कथित साम्यवादी खतराबारे बोले। माउन्ट रसमोरमा अघिल्लो दिन दिएको सम्बोधनमा पनि उनले साम्यवादलाई अमेरिकी स्वतन्त्रताका लागि असाधारण खतरा भनेका थिए। एसोसिएटेड प्रेसका अनुसार स्वतन्त्रता दिवसमा राष्ट्रपतिहरूले सामान्यतः राजनीतिक विभाजनभन्दा माथि उठेर एकताको सन्देश दिने परम्परा भए पनि ट्रम्पको सम्बोधन देशभक्ति र चुनावी शैलीको राजनीतिबीच मिश्रित रह्यो।

यही कारण द वासिङ्टन पोस्टले समारोहलाई ट्रम्पले अमेरिकाको २५०औँ वार्षिकोत्सवलाई आफ्नै राजनीतिक छवि र विश्वदृष्टिअनुसार पुनःआकार दिएको घटनाका रूपमा व्याख्या गरेको छ। पत्रिकाको सम्पादकीयले देशको साझा ऐतिहासिक अवसर नै राष्ट्रिय विभाजनको रूपक बनेको टिप्पणी गरेको छ। द गार्जियनले अझ कठोर आलोचना गर्दै समारोहमा राष्ट्रिय इतिहासभन्दा ट्रम्पको राजनीतिक व्यक्तित्व, वैचारिक शत्रु निर्माण र चयनात्मक राष्ट्रवाद केन्द्रमा आएको दाबी गरेको छ।

तर यस बहसलाई ट्रम्पको भाषणको शैलीमा मात्र सीमित गरेर बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। समारोहले अमेरिकाभित्र लामो समयदेखि विकसित भइरहेको गहिरो राजनीतिक र सामाजिक विभाजनलाई सतहमा ल्याएको हो। पिउ रिसर्च सेन्टरको तथ्याङ्कअनुसार सन् २०२६ को प्रारम्भमा ६९ प्रतिशत अमेरिकी देशको अवस्थाप्रति असन्तुष्ट थिए। ५९ प्रतिशतले अमेरिकाका उत्कृष्ट वर्ष भविष्यमा नभई विगतमा परिसकेको धारणा राखेका थिए। त्यसमाथि देशको अवस्थाप्रति सन्तुष्ट हुने रिपब्लिकनको अनुपात ५४ प्रतिशत हुँदा डेमोक्र्याटमा यो केवल ८ प्रतिशत थियो। अर्थात एउटै देश, एउटै अर्थतन्त्र र एउटै संस्थागत व्यवस्थालाई नागरिकले आफ्नो राजनीतिक पहिचानअनुसार बिल्कुलै फरक वास्तविकताका रूपमा अनुभव गरिरहेका छन्।

यसले २५०औँ वार्षिकोत्सवलाई एउटा असहज प्रश्नसामु उभ्याएको छ। अमेरिकाले आफ्नो इतिहासलाई विजय र महानताको श्रृंखलाका रूपमा मात्र स्मरण गर्ने कि त्यसका अपूर्ण वाचा र विरोधाभाषलाई पनि स्वीकार गर्ने? सन् १७७६ को स्वतन्त्रता घोषणाले मानिसहरू समान रूपमा सिर्जित भएको र शासनको वैधता नागरिकको सहमतिमा निर्भर रहने क्रान्तिकारी सिद्धान्त प्रस्तुत गरेको थियो। तर त्यसबेला दासत्व कायम थियो, महिलालाई मतदानको अधिकार थिएन र आदिवासी समुदाय विस्थापनको दबाबमा थिए। पछि दासत्व उन्मूलन, नागरिक अधिकार आन्दोलन, महिला अधिकार र आप्रवासी समुदायको संघर्षले स्वतन्त्रता घोषणामा रहेको समानताको वाचालाई क्रमशः विस्तार गरे।

ट्रम्पको ऐतिहासिक दृष्टिकोणले मुख्यतः उपलब्धि, शक्ति, साहस र राष्ट्रिय निरन्तरतालाई जोड दिन्छ। उनका समर्थकका लागि विगतका अन्यायलाई बारम्बार केन्द्रमा राख्दा नागरिकमा अपराधबोध बढ्ने, राष्ट्रिय एकता कमजोर हुने र नयाँ पुस्ताले आफ्नो देशप्रति गर्व गर्न नसक्ने जोखिम हुन्छ। उपराष्ट्रपति जेडी भान्सले पनि अमेरिकाको जन्मदिनमा केही आवाजले देशको महानताभन्दा कमजोरीबारे मात्र बोल्ने गरेको बताएका थिए। यो दृष्टिकोणले देशको इतिहासप्रति सम्मानबिना संस्थागत स्थिरता र साझा राष्ट्रिय पहिचान कायम हुन नसक्ने तर्क गर्छ।

आलोचकहरूको तर्क भने फरक छ। उनीहरूका अनुसार राष्ट्रप्रेमको अर्थ इतिहासलाई दोषरहित बनाउनु होइन। इतिहासका कठिन पक्षलाई हटाएर प्रस्तुत गरिने गौरव भविष्यमा त्यही गल्ती दोहोरिने आधार बन्न सक्छ। उनीहरू अमेरिकी शक्ति केवल सेना, अर्थतन्त्र वा प्रविधिबाट नभई आफ्ना कमजोरी सच्याउन सक्ने संस्थागत क्षमताबाट निर्माण भएको ठान्छन्। यही कारण उनीहरू समानता, कानुनी शासन, स्वतन्त्र निर्वाचन, प्रेस स्वतन्त्रता र कार्यकारी शक्तिमाथिको नियन्त्रणलाई आतसबाजीभन्दा महत्त्वपूर्ण राष्ट्रिय उपलब्धि मान्छन्।

सन् १९७६ को दुई सयौँ वार्षिकोत्सवसँग गरिएको तुलना यस सन्दर्भमा अर्थपूर्ण छ। अमेरिका त्यसबेला भियतनाम युद्ध, नागरिक अधिकारसम्बन्धी उथलपुथल र वाटरगेट प्रकरणबाट बाहिरिँदै थियो। राष्ट्रपति रिचर्ड निक्सनको राजीनामापछि जेराल्ड फोर्डले अमेरिका व्यक्तिको नभई कानुनको शासन भएको बताएका थिए। पछि दुई सयौँ वार्षिकोत्सवका कार्यक्रमलाई केन्द्रबाट नियन्त्रण गर्ने प्रारम्भिक प्रयास त्यागेर स्थानीय समुदाय, संग्रहालय, विद्यालय र नागरिक संस्थालाई आफ्नै ढंगले कार्यक्रम सञ्चालन गर्न दिइएको थियो। इतिहासकारहरूका अनुसार त्यसले उत्सवसँगै आत्मसमीक्षाका लागि पनि स्थान सिर्जना गरेको थियो।

सन् २०२६ को समारोह भने तुलनात्मक रूपमा ह्वाइट हाउस र ट्रम्पसँग निकट ‘फ्रिडम २५०’ संरचनाको प्रभावमा केन्द्रित भएको आलोचना छ। एक दशकअघि अमेरिकी कंग्रेसको पहलमा स्थापना गरिएको द्विदलीय अमेरिका २५० आयोगको भूमिकालाई राष्ट्रपति समर्थित संरचनाले ओझेलमा पारेको समाचारहरूमा उल्लेख छ। केही कलाकारले कार्यक्रम अत्यधिक राजनीतिक बनेको भन्दै सहभागिता फिर्ता लिए। यद्यपि देशभर स्थानीय तहमा नागरिकता ग्रहण, ऐतिहासिक प्रदर्शनी, सामुदायिक कार्यक्रम र स्वतन्त्र उत्सव पनि आयोजित भएकाले सम्पूर्ण वार्षिकोत्सवलाई एउटा राजनीतिक धारले मात्र नियन्त्रण गरेको भन्न मिल्दैन।

मुख्य समस्या ट्रम्पले देशप्रति गर्व व्यक्त गर्नु होइन। कुनै पनि राष्ट्राध्यक्षले ऐतिहासिक वार्षिकोत्सवमा राष्ट्रिय उपलब्धि, बलिदान र भविष्यप्रतिको विश्वासलाई जोड दिनु स्वाभाविक हुन्छ। समस्या तब उत्पन्न हुन्छ, जब राष्ट्र र सरकार, देशभक्ति र दलगत निष्ठा तथा राष्ट्रिय इतिहास र वर्तमान नेताको राजनीतिक छवि एकअर्काको पर्याय बनाइन्छ। लोकतन्त्रमा राष्ट्रपति राष्ट्रको अस्थायी नेतृत्वकर्ता हुन्छन्, राष्ट्रको स्थायी स्वरूप होइनन्। अमेरिकी स्वतन्त्रता घोषणाको मूल दर्शन पनि सत्ता कुनै व्यक्तिमा स्थायी रूपमा निहित हुँदैन भन्ने सिद्धान्तमै आधारित थियो।

ट्रम्पको ‘स्वर्णयुग’ कथन राजनीतिक रूपमा प्रभावशाली छ, किनकि यसले आर्थिक असुरक्षा, सांस्कृतिक परिवर्तन, आप्रवासन र विश्वमा अमेरिकी प्रभाव घटेको अनुभव गरिरहेका नागरिकलाई पुनरुत्थानको स्पष्ट कथा दिन्छ। यस कथामा विगत महान थियो, देशलाई गलत नीतिले कमजोर बनायो र दृढ नेतृत्वले त्यसलाई पुनः शिखरमा पुर्‍याउँछ। तर यसको जोखिम पनि छ। जब राष्ट्रिय पुनरुत्थानलाई एक नेता, एक दल वा एउटा सांस्कृतिक समूहसँग जोडिन्छ, त्यसभन्दा बाहिरका नागरिकलाई राष्ट्रिय समुदायको समान सदस्यभन्दा शंकास्पद विपक्षीका रूपमा हेरिन सक्छ।

यो विभाजनले अमेरिकाको अन्तर्राष्ट्रिय प्रभावमा पनि असर पार्छ। अमेरिकाले दुई शताब्दीभन्दा बढी समयसम्म आफ्नो शक्ति केवल सैन्य र आर्थिक क्षमताबाट होइन, संवैधानिक शासन, सत्ता हस्तान्तरण, खुला बहस र संस्थागत आत्मसुधारको दाबीबाट निर्माण गरेको थियो। अहिले मित्र तथा प्रतिस्पर्धी दुवैले अमेरिकी आन्तरिक राजनीतिलाई नजिकबाट हेरिरहेका छन्। राष्ट्रिय वार्षिकोत्सवसमेत साझा नागरिक अवसर बन्न नसके अमेरिकाले अरू देशलाई लोकतान्त्रिक एकता, नियममा आधारित व्यवस्था र संस्थागत स्थिरताको पाठ सिकाउने नैतिक क्षमता कमजोर हुन सक्छ। अमेरिकाको विश्वव्यापी प्रतिष्ठाबारे प्रकाशित अन्तर्राष्ट्रिय विश्लेषणहरूले सहयोगी देशमा अमेरिकी नीतिको निरन्तरता र पूर्वानुमानयोग्यताप्रति शंका बढेको औँल्याएका छन्।

तर अमेरिका पूर्ण संस्थागत पतनतर्फ गएको निष्कर्ष पनि अतिरञ्जित हुनेछ। अदालत, कंग्रेस, राज्य सरकार, स्वतन्त्र सञ्चारमाध्यम, विश्वविद्यालय, नागरिक संस्था र नियमित निर्वाचन अझै राजनीतिक शक्तिमाथि नियन्त्रण राख्ने महत्त्वपूर्ण संरचना हुन्। पिउको अध्ययनमा बहुसंख्यक अमेरिकी भविष्यप्रति चिन्तित देखिए पनि धेरैले व्यक्तिगत रूपमा आशा कायम राखेका छन्। करिब आधाले देशको भविष्यप्रति आशावादी धारणा राखेका छन्। त्यसैले २५०औँ वार्षिकोत्सव निराशाको निष्कर्ष मात्र होइन, अमेरिकी लोकतन्त्रको अर्को परीक्षा पनि हो।

अमेरिकाको इतिहासको सबैभन्दा बलियो पक्ष कहिल्यै पनि विरोधाभाषरहित हुनु थिएन। उसको शक्ति घोषित आदर्श र वास्तविक अवस्थाबीचको दूरीलाई सार्वजनिक बहस, आन्दोलन, निर्वाचन र कानुनी सुधारमार्फत घटाउने क्षमतामा थियो। यही कारण स्वतन्त्रता घोषणाको समानताको वाचा विभिन्न पुस्ताले फरक अर्थमा पुनःव्याख्या गर्दै आएका छन्।

अमेरिका २५० वर्ष पुगेको क्षणमा वास्तविक प्रश्न देश ‘स्वर्णयुग’ मा प्रवेश गरिसकेको छ कि छैन भन्ने होइन। वास्तविक प्रश्न अमेरिकी नागरिकले राष्ट्रलाई कुनै एक नेताको राजनीतिक कथा, कुनै एक दलको सम्पत्ति वा इतिहासको चयनात्मक संस्करणभन्दा माथि राख्न सक्छन् कि सक्दैनन् भन्ने हो। आतसबाजीले एउटा रात उज्यालो बनाउन सक्छ, तर अमेरिकी प्रयोगको अर्को २५० वर्षको दिशा लोकतान्त्रिक संस्था, साझा नागरिकता र असहमतिलाई शत्रुतामा परिणत हुन नदिने राजनीतिक परिपक्वताले निर्धारण गर्नेछ।