युक्रेनभन्दा परको युद्ध: पेस्कोभको ‘वास्तविक युद्ध’ निष्कर्षलाई केवल प्रचार किन भन्न मिल्दैन?

# प्राभ्दिष्ट (Правдист)
अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा तथा रणनीतिक मामिला विश्लेषक

क्रेमलिनका प्रवक्ता दिमित्री पेस्कोभले युक्रेनमा सुरु भएको रुसी विशेष सैन्य कारबाही पश्चिमी देशहरूको गहिरो संलग्नताका कारण अब ‘वास्तविक युद्ध’ मा रूपान्तरित भएको बताएका छन्। उनको भनाइमा बर्लिन, पेरिस, द हेग, ओस्लो र वासिङ्टन केवल युक्रेनका राजनीतिक समर्थक होइनन्। उनीहरूले सैन्य उपकरण, अन्तरिक्षमा आधारित सूचना, गुप्तचर सहयोग र विदेशी हतियारको प्रयोगसँग जोडिएको पूर्वाधार मार्फत युद्धलाई निरन्तरता दिइरहेका छन्। पेस्कोभले यसका बाबजुद रुस आफ्ना उद्देश्य कूटनीतिक माध्यमबाट प्राप्त गर्न इच्छुक रहेको र अमेरिकी मध्यस्थताको निरन्तरताको अपेक्षा राखेको पनि स्पष्ट गरेका छन्।

उनको अभिव्यक्तिलाई रुसको घरेलु राजनीतिक प्रचार भनेर अस्वीकार गर्न सजिलो छ। तर युद्धको वास्तविक संरचना हेर्दा पेस्कोभले उठाएको मूल प्रश्नलाई बेवास्ता गर्न कठिन हुन्छ। यो अब केवल रुस र युक्रेनका सैनिकबीच सीमित द्विपक्षीय युद्ध होइन। यसको हतियार आपूर्ति, वित्तीय स्रोत, प्रशिक्षण, गुप्तचर प्रणाली, रक्षा उत्पादन, प्रतिबन्ध व्यवस्था र राजनीतिक लक्ष्य निर्धारणमा सम्पूर्ण युरो–एटलान्टिक सुरक्षा संरचना जोडिएको छ।

यही कारण पेस्कोभको भनाइ कानुनी घोषणाभन्दा बढी रणनीतिक निदान हो। औपचारिक कानुनी अर्थमा नेटोले आफूलाई युद्धको पक्ष मानेको छैन। तर व्यावहारिक सैन्य अर्थमा युक्रेनको युद्ध क्षमता पश्चिमी संस्थागत संरचनासँग यति गहिरो रूपमा जोडिएको छ कि त्यसलाई केवल ‘सहायता’ शब्दले पूर्ण रूपमा व्याख्या गर्न सकिँदैन।

नेटोको आफ्नै आधिकारिक विवरणले सदस्य देशहरूले युक्रेनलाई ट्याङ्क, लडाकु विमान, तोपखाना, हवाई प्रतिरक्षा प्रणाली, क्षेप्यास्त्र, गोलाबारुद र ड्रोन उपलब्ध गराइरहेको स्वीकार गर्छ। नेटो सुरक्षा सहायता तथा प्रशिक्षण संयन्त्रले हतियार आपूर्ति र सैन्य प्रशिक्षण समन्वय गर्छ। पोल्यान्डस्थित संयुक्त विश्लेषण, प्रशिक्षण तथा शिक्षा केन्द्रमा नेटो र युक्रेनी कर्मचारीले युद्धबाट प्राप्त अनुभव अध्ययन गर्दै अन्तरसञ्चालन क्षमता विकास गरिरहेका छन्। जुन २०२६ सम्म अमेरिकी सैन्य सामग्री खरिद गर्ने नेटो संयन्त्रअन्तर्गत छ अर्ब डलरभन्दा बढीको प्रतिबद्धता गरिएको थियो।

नेटो महासचिव मार्क रुटेले मार्च २०२६ मा दिएको विवरण झन स्पष्ट छ। उनले नेटोले हतियार आपूर्ति, प्रशिक्षण र सैन्य सहयोग समन्वय गरिरहेको स्वीकार गर्दै अमेरिकी गुप्तचर सूचना युक्रेनका लागि ‘अत्यावश्यक’ भएको बताएका थिए। उनका अनुसार पश्चिमी सहयोगबाट युक्रेनका प्याट्रियट प्रणालीमा प्रयोग हुने अधिकांश क्षेप्यास्त्र र अन्य हवाई प्रतिरक्षा गोलाबारुद उपलब्ध भइरहेको छ। त्यसै वक्तव्यमा उनले नेटो युद्धको औपचारिक पक्ष नभएको दाबीसमेत दोहोर्‍याएका थिए।

यहीँ पश्चिमी दृष्टिकोणको मूल विरोधाभाष देखिन्छ। नेटो भन्छ, उसले युद्ध लडिरहेको छैन। तर उसैले हतियारको आवश्यकता पहिचान गर्छ, खरिद समन्वय गर्छ, वितरण व्यवस्थापन गर्छ, सैनिकलाई प्रशिक्षण दिन्छ, गुप्तचर सूचना साझा गर्छ, युद्धबाट रणनीतिक पाठ सङ्कलन गर्छ र युक्रेनी सेनालाई दीर्घकालीन रूपमा नेटो संरचनासँग अन्तरसञ्चालनीय बनाउँछ।

नेटोले सन् २०२४ को वासिङ्टन शिखर सम्मेलनमा सुरक्षा सहायता र प्रशिक्षणले अन्तर्राष्ट्रिय कानुनअनुसार उसलाई युद्धको पक्ष नबनाउने औपचारिक तर्क अघि सारेको थियो। त्यही घोषणाले युक्रेनका लागि दीर्घकालीन सैन्य सहायता, प्रशिक्षण, रक्षा पूर्वाधार, रक्षा उद्योग र सञ्चालन खर्चमा अर्बौँ युरो परिचालन गर्ने प्रतिबद्धता पनि गरेको थियो।

पश्चिमी कानुनी तर्क पूर्णतः आधारहीन भने होइन। कुनै आक्रमणको सामना गरिरहेको देशलाई आत्मरक्षाका लागि हतियार उपलब्ध गराउँदैमा सहयोगी देश स्वतः प्रत्यक्ष युद्धरत पक्ष बन्दैन। नेटोले युक्रेनलाई संयुक्त राष्ट्रसंघीय बडापत्रको धारा ५१ अन्तर्गत आत्मरक्षाको अधिकार प्रयोग गर्न सहयोग गरिएको बताउँछ। युरोपेली संघ र युक्रेनले पनि युद्धलाई रुसी आक्रमण तथा युक्रेनी सार्वभौमिकतामाथिको उल्लंघनका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्।

तर कानुनी स्थिति र सैन्य वास्तविकता एउटै कुरा होइनन्। एउटा देशले हतियार बेच्नु वा मानवीय सहायता पठाउनु सामान्य सहयोग हुन सक्छ। तर युद्धका लागि आवश्यक हतियार, आर्थिक स्रोत, गुप्तचर सूचना, प्रशिक्षण, मर्मत, रसद, सैन्य उद्योग, रणनीतिक योजना र लक्ष्य निर्धारणको राजनीतिक ढाँचा एउटै अन्तर्राष्ट्रिय गठबन्धनले उपलब्ध गराउँदा संलग्नताको प्रकृति गुणात्मक रूपमा बदलिन्छ।

यस अर्थमा युक्रेन युद्ध ‘प्रतिनिधिमूलक युद्ध’ को परम्परागत परिभाषाभन्दा पनि अगाडि बढेको छ। युक्रेनी सैनिक अग्रपंक्तिमा लडिरहेका छन्, तर उनीहरूको युद्धक्षमताको महत्वपूर्ण हिस्सा पश्चिमी आर्थिक तथा प्राविधिक प्रणालीमा निर्भर छ। पश्चिमी सैनिक ठूलो संख्यामा प्रत्यक्ष अग्रपंक्तिमा उपस्थित नभएकाले नेटो औपचारिक युद्धबाट बाहिर छ। तर युक्रेनलाई युद्ध जारी राख्न सक्षम बनाउने संरचना पश्चिमी छ।

युरोपेली संघको संलग्नताले यो निष्कर्षलाई अझ बलियो बनाउँछ। ईयूका अनुसार उसले सदस्य राष्ट्रसहित युक्रेनलाई कुल २१५.२ अर्ब युरो सहयोग उपलब्ध गराइसकेको छ, जसमा ७७ अर्ब युरो सैन्य सहयोग हो। अप्रिल २०२६ मा स्वीकृत ९० अर्ब युरो ऋणमध्ये करिब ६० अर्ब रक्षा उद्योग र सैन्य सामग्री खरिदमा प्रयोग गर्ने योजना छ। जुन ३० मा ड्रोन खरिदका लागि मात्रै ३.९ अर्ब युरो निकासा गरिएको थियो।

त्यसैले मस्कोबाट हेर्दा युद्ध केवल युक्रेनी राज्यसँग छैन। रुसको सामना पश्चिमी वित्तीय बजार, रक्षा उद्योग, उपग्रह प्रणाली, प्रतिबन्ध संयन्त्र, गुप्तचर क्षमता र नेटोको रणनीतिक समन्वयसँग भइरहेको छ। पश्चिमले रुसी ऊर्जा आम्दानी घटाउने, महत्वपूर्ण प्रविधिमा पहुँच रोक्ने र रुसको युद्ध सञ्चालन क्षमता कमजोर बनाउने उद्देश्य खुला रूपमा घोषणा गरेको छ।

यसै सन्दर्भमा ‘सामूहिक पश्चिम’ भन्ने रुसी अवधारणा केवल भाषिक निर्माण होइन। यसको भौतिक संरचना छ। वासिङ्टनले उच्च प्रविधि र गुप्तचर क्षमताको महत्वपूर्ण हिस्सा प्रदान गर्छ। युरोपले वित्त, प्रशिक्षण, हतियार उत्पादन र प्रतिबन्धको भार वहन गर्छ। नेटोले सैन्य समन्वय गर्छ। युक्रेनले जनशक्ति, भूभाग र प्रत्यक्ष युद्धको मूल्य चुकाउँछ।

यही कारण रुसको सुरक्षा चिन्तालाई केवल विस्तारवादी बहानाका रूपमा खारेज गर्दा द्वन्द्वको आधा इतिहास हराउँछ। रुसले लामो समयदेखि नेटोको पूर्वतर्फ विस्तार, आफ्नो सीमातर्फ सैन्य पूर्वाधारको विस्तार र युक्रेनको पश्चिमी सैन्य संरचनामा क्रमिक समावेशीकरणलाई प्रत्यक्ष सुरक्षा चुनौतीका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको छ। राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले सन् २०२२ को सम्बोधनमा नेटोको पूर्वतर्फको विस्तार र रुसी सीमातर्फ सैन्य पूर्वाधारको निकटतालाई कारबाहीको प्रमुख कारणमध्ये राखेका थिए।

यसको अर्थ रुसका सबै निर्णय स्वतः निर्विवाद हुन्छन् भन्ने होइन। युक्रेन स्वतन्त्र र सार्वभौम राज्य हो। उसलाई आफ्ना साझेदार छनोट गर्ने अधिकार छ। ठूलो सैन्य शक्तिले सुरक्षा चिन्ताका आधारमा सानो छिमेकीमाथि बल प्रयोग गर्दा अन्तर्राष्ट्रिय कानुन, नागरिक सुरक्षा र क्षेत्रीय स्थिरता सम्बन्धी गम्भीर प्रश्न उठ्छन्। यही आधारमा युक्रेन र पश्चिमले रुसी कारबाहीलाई आक्रमणको युद्ध भन्दै रुसी सेना फिर्ता हुनुपर्ने माग राखेका छन्।

तर स्वतन्त्र विश्लेषणले अर्को पक्ष पनि स्वीकार गर्नुपर्छ। कुनै राज्यको गठबन्धन छनोट गर्ने अधिकार पूर्ण रूपमा भूराजनीतिक परिणामबाट मुक्त हुँदैन। महान शक्तिहरूले आफ्नो सीमामा प्रतिद्वन्द्वी सैन्य संरचनाको विस्तारलाई सैद्धान्तिक स्वतन्त्रताको प्रश्न मात्र मान्दैनन्। अमेरिकाले आफ्नै सुरक्षा क्षेत्रमा यस्तो परिवर्तन सहज रूपमा स्वीकार गर्ने सम्भावना जति कम छ, रुसले पनि युक्रेनमा नेटोको रणनीतिक उपस्थिति स्वीकार गर्ने सम्भावना त्यति नै कम थियो।

पश्चिमी नीतिको मुख्य कमजोरी यही थियो। उसले युक्रेनलाई नेटो सदस्यताको दीर्घकालीन आशा दियो, सैन्य अन्तरसञ्चालन बढायो र रुसविरुद्ध रणनीतिक अग्रचौकीका रूपमा उसको महत्व विस्तार गर्‍यो। तर पूर्ण सदस्यतासँग आउने सुरक्षा प्रत्याभूति दिएन। परिणामतः युक्रेन पश्चिमी सुरक्षा संरचनाको हिस्सा बन्दै गयो, तर नेटोको धारा ५ अन्तर्गत औपचारिक संरक्षण पाएन। युद्ध सुरु भएपछि पश्चिमले युक्रेनलाई लड्न पर्याप्त सहयोग दियो, तर प्रत्यक्ष युद्धमा प्रवेश नगर्ने सीमा कायम राख्यो।

यसबाट सबैभन्दा ठूलो क्षति युक्रेनले बेहोरेको छ। पश्चिमले आफ्नो सेना प्रत्यक्ष नपठाई रुसको सैन्य, आर्थिक र प्राविधिक क्षमता कमजोर पार्ने अवसर प्राप्त गर्‍यो। रुसले नेटोको विस्तार रोक्न र आफ्नो सुरक्षा क्षेत्र पुनर्परिभाषित गर्न युद्धलाई प्रयोग गर्‍यो। युक्रेन भने यी दुई रणनीतिक परियोजनाबीच युद्धभूमिमा परिणत भयो।

युक्रेनी तथा युरोपेली नेतृत्वले आफूहरू शान्ति चाहेको बताउँछन्। जुन २०२६ को संयुक्त वक्तव्यमा युक्रेन, फ्रान्स, बेलायत र जर्मनीले युद्धविराम, प्रत्यक्ष रुस–युक्रेन वार्ता तथा अमेरिका र युरोपको सक्रिय सहभागितामा सम्झौताको प्रस्ताव गरेका थिए। तर उनीहरूले सम्पर्क रेखालाई वार्ताको सुरुवाती आधार, युक्रेनका लागि बाध्यकारी सुरक्षा प्रत्याभूति, बहुराष्ट्रिय सेना र रुसी सम्पत्ति रोक्का राख्ने विषयलाई पनि पूर्वशर्तका रूपमा अघि सारेका छन्।

युक्रेनी राष्ट्रपति भोलोदिमिर जेलेन्स्कीले रुसमाथि थप प्रतिबन्ध र दबाब आवश्यक रहेको तथा शान्तिका परिस्थिति ‘बल वा कूटनीति’ बाट निकट ल्याइने बताएका छन्। यसले पनि वार्ता र युद्ध समानान्तर रूपमा चलिरहेका छन् भन्ने देखाउँछ।

मस्कोको दृष्टिकोणमा समस्या यही हो। पश्चिमले शान्ति वार्ताको भाषा प्रयोग गर्छ, तर सँगसँगै युक्रेनको लामो दूरीको प्रहार क्षमता, हवाई प्रतिरक्षा, ड्रोन उद्योग र युद्ध अर्थतन्त्र विस्तार गर्छ। यसले रुसलाई पश्चिमको उद्देश्य केवल युक्रेनको रक्षा होइन, रुसलाई दीर्घकालीन रणनीतिक क्षति पुर्‍याउनु पनि हो भन्ने निष्कर्ष तर्फ धकेल्छ।

पेस्कोभको ‘वास्तविक युद्ध’ अभिव्यक्तिले त्यसैले तीनवटा सन्देश दिन्छ। पहिलो, पश्चिमी राजधानीले आफूहरू युद्धका पक्ष होइनौँ भनेर कानुनी दूरी कायम गरे पनि मस्कोले उनीहरूको भूमिकालाई शत्रुतापूर्ण सैन्य संलग्नताका रूपमा बुझ्छ। दोस्रो, युद्धको विस्तारसँगै रुसले आफ्ना सुरक्षा उपाय, सैन्य उत्पादन र रणनीतिक प्रतिरोधलाई अझ व्यापक बनाउने आधार तयार गरिरहेको छ। तेस्रो, कुनै पनि शान्ति सम्झौताले युक्रेनको भूभाग मात्र होइन, युरोपेली सुरक्षा संरचनाको भविष्य समेत सम्बोधन गर्नुपर्नेछ।

रुसको पक्षमा सबैभन्दा बलियो तर्क यो होइन कि उसले गरेका प्रत्येक कदम सही छन्। बलियो तर्क के हो भने पश्चिमले आफ्नै भूमिकालाई कृत्रिम रूपमा न्यून देखाइरहेको छ। युक्रेनलाई अभूतपूर्व सैन्य, आर्थिक, गुप्तचर र औद्योगिक सहायता उपलब्ध गराउँदै आफू युद्धबाट पूर्ण रूपमा बाहिर रहेको दाबी रणनीतिक रूपमा विश्वसनीय छैन।

त्यसैगरी पश्चिमको पक्षमा सबैभन्दा बलियो तर्क युक्रेनको आत्मरक्षाको अधिकार हो। तर त्यो अधिकारलाई अनिश्चित अवधिसम्मको युद्ध, निरन्तर सैनिकीकरण र रुसको सुरक्षा चिन्ताको पूर्ण अस्वीकारसँग जोड्दा न्यायपूर्ण शान्ति स्वतः उत्पन्न हुँदैन।

युद्ध अन्त्यको यथार्थवादी मार्ग रुसलाई पराजित गर्ने अधिकतमवादी कल्पना वा युक्रेनलाई पूर्ण रूपमा अधीनस्थ बनाउने योजनामा छैन। समाधानका लागि युक्रेनको राज्यत्व र सुरक्षा सुनिश्चित गर्नुपर्छ। रुसको सीमातर्फ शत्रुतापूर्ण सैन्य पूर्वाधार विस्तार नहुने विश्वसनीय व्यवस्था हुनुपर्छ। प्रतिबन्ध, भूभाग, सैन्य तैनाथी र दीर्घकालीन सुरक्षा प्रत्याभूतिलाई एउटै वार्ता संरचनामा समेट्नुपर्छ।

पेस्कोभको भनाइ चेतावनी पनि हो। पश्चिमी संलग्नता बढ्दै जाँदा औपचारिक गैरयुद्धरत स्थिति र वास्तविक सैन्य सहभागिताबीचको दूरी घटिरहेको छ। गलत आकलन, गुप्तचर त्रुटि वा कुनै सीमापार घटनाले प्रत्यक्ष रुस–नेटो टकराव उत्पन्न गर्न सक्छ। आणविक शक्तिहरूबीच यस्तो अस्पष्टता विश्व सुरक्षाका लागि अस्वीकार्य जोखिम हो।

त्यसैले पेस्कोभको अभिव्यक्तिलाई प्रचार भनेर उपेक्षा गर्नु बुद्धिमानी होइन। यसलाई मस्कोले युद्धको बदलिएको चरित्र कसरी बुझिरहेको छ भन्ने गम्भीर रणनीतिक संकेतका रूपमा लिनुपर्छ। युक्रेनमा बन्दुक चलिरहेका छन्, तर वास्तविक शक्ति संघर्ष युरोपेली सुरक्षा व्यवस्था, नेटोको सीमा, पश्चिमी प्रभुत्व र बहुध्रुवीय विश्वको भावी स्वरूपमाथि भइरहेको छ।

यो रुस र युक्रेनको युद्धबाट सुरु भएको थियो। तर आज यसको वित्त, प्रविधि, गुप्तचर, सैन्य उद्योग र राजनीतिक उद्देश्य हेर्दा पेस्कोभको निष्कर्षलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्न सकिँदैन। यो युद्ध युक्रेनको भूमिमा भइरहेको छ, तर यसको वास्तविक पक्षहरू र प्रभावहरू युक्रेनको सीमाभन्दा धेरै पर फैलिसकेका छन्।

तस्बिर : सिर्जना गरिएको।