दलाई लामा उत्तराधिकार: धर्म कि राजनीति?

# प्रेम सागर पाैडेल

दलाई लामाले करुणा, अहिंसा, सहअस्तित्व र मानव कल्याणको भाषा प्रयोग गर्छन्। यी मूल्य बुद्ध धर्मका आधारभूत नैतिक शिक्षासँग मेल खान्छन्। तर नैतिक शब्दावली र त्यसको आडमा सञ्चालन गरिने संस्थागत राजनीति एउटै विषय होइन। दलाई लामाको व्यक्तिगत आध्यात्मिक सन्देश, तिब्बती बौद्ध धर्मको धार्मिक परम्परा र दलाई लामा पदको राजनीतिक उत्तराधिकारलाई एउटै अविभाज्य सत्यका रूपमा प्रस्तुत गर्दा इतिहास, दर्शन र राज्यसत्ता सम्बन्धी गम्भीर प्रश्न ओझेलमा पर्छन्।

तिब्बती बौद्ध धर्म बुद्ध धर्मको ऐतिहासिक रूपमा विकसित एक वास्तविक र समृद्ध परम्परा हो। त्यसलाई सम्पूर्ण रूपमा “बुद्ध धर्म होइन” भन्नु तथ्यगत रूपमा गलत हुनेछ। तर दलाई लामा पद, तुल्कु पुनर्जन्म प्रणाली र त्यससँग जोडिएको धार्मिक तथा राजनीतिक अधिकार गौतम बुद्धले स्थापना गरेको व्यवस्था होइन। तिब्बती बौद्ध धर्मभित्र विकसित भएको प्रत्येक संस्था बुद्धको मूल शिक्षाको अपरिवर्तित रूप हो भन्ने दाबी पनि उत्तिकै अवैज्ञानिक हुन्छ।

सबैभन्दा पहिले पुनर्जन्म सम्बन्धी भ्रम स्पष्ट गर्न आवश्यक छ। प्रारम्भिक बुद्ध धर्मले कर्म, संसार, जन्म, मृत्यु र पुनर्जन्मको कारणात्मक निरन्तरतालाई स्वीकार गर्छ। तर बुद्धले एउटा स्थायी, अपरिवर्तनीय आत्मा शरीरबाट शरीरमा सर्छ भन्ने आत्मवादी धारणा अस्वीकार गरेका थिए। अनात्म र अनित्य बुद्ध दर्शनका केन्द्रीय सिद्धान्त हुन्। त्यसैले बुद्धले पुनर्जन्म अस्वीकार गरेका थिए भन्नु गलत हो। सही प्रश्न बुद्धले कुनै धार्मिक पदाधिकारीको नाम, सम्पत्ति, अधिकार र राजनीतिक अभियान अर्को बालकमा सारिने संस्थागत पुनर्जन्म स्वीकार गरेका थिए कि थिएनन् भन्ने हो। यसको उत्तर स्पष्ट रूपमा नकारात्मक छ।

महापरिनिर्वाण सूत्रमा बुद्धले आफ्नो मृत्युपछि कुनै व्यक्तिलाई सर्वोच्च उत्तराधिकारी घोषणा गरेका थिएनन्। उनले आफूले दिएको धर्म र विनयलाई नै भविष्यको शिक्षक मान्न भनेका थिए। यसको अर्थ बुद्धको समुदाय कुनै पुनर्जन्मित सर्वोच्च शासक वा एक व्यक्तिको निरन्तर नेतृत्वमा होइन, शिक्षा, अनुशासन र संघीय अभ्यासमा आधारित हुनुपर्ने थियो। बुद्धको निधनपछि “अर्को बुद्ध” खोजेर उनलाई विगतको पद, सम्पत्ति वा राजनीतिक सत्ता हस्तान्तरण गर्ने व्यवस्था प्रारम्भिक संघमा थिएन।

तुल्कु व्यवस्था बुद्धको समयभन्दा झन्डै अठार सय वर्षपछि तिब्बत र मध्य एसियाको विशेष धार्मिक, सामाजिक तथा राजनीतिक परिस्थितिमा संस्थागत भएको हो। अक्सफोर्डको अध्ययनअनुसार पुनर्जन्ममा आधारित धार्मिक वंशहरू १३औँ शताब्दीदेखि तिब्बती धर्म, समाज र राजनीतिका केन्द्रीय संरचना बने। यो प्रणालीले मृत धार्मिक गुरुको पुनर्जन्मका रूपमा बालक पहिचान गरी उसलाई अघिल्लो व्यक्तिको धार्मिक पद, मठीय अधिकार, प्रतिष्ठा र संस्थागत सम्पदा प्रदान गर्छ।

यसलाई जैविक अर्थमा वंशानुगत भन्न मिल्दैन, किनकि पद बाबुबाट छोरामा सर्दैन। तर यसको राजनीतिक परिणाम वंशानुगत शासनसँग मिल्दोजुल्दो हुन्छ। व्यक्ति परिवर्तन हुन्छ, तर पद, वैधता, सम्पत्ति, प्रभाव र राजनीतिक उद्देश्य निरन्तर रहन्छ। पुनर्जन्मको धार्मिक विश्वासले संस्थागत सत्ता हस्तान्तरण गर्ने साधनको काम गर्छ।

दलाई लामा संस्था पनि बुद्धकालीन होइन। “दलाई लामा” उपाधि १६औँ शताब्दीमा मङ्गोल शासक अल्तान खान र सोनाम ग्यात्सोबीचको राजनीतिक तथा धार्मिक सम्बन्धबाट विकसित भएको थियो। पछि सोनाम ग्यात्सोका दुई पूर्ववर्तीलाई मृत्युपछि पहिलो र दोस्रो दलाई लामा घोषणा गरियो। सन् १६४२ मा मङ्गोल सैन्य समर्थनपछि पाँचौँ दलाई लामाको नेतृत्वमा धार्मिक र सांसारिक सत्ता एकीकृत भयो र दलाई लामा संस्था तिब्बतको राजनीतिक शासनको केन्द्र बन्यो।

यो इतिहासले दलाई लामा पद केवल ध्यान, करुणा र धर्मोपदेशको परिणाम नभएको देखाउँछ। यसको राजनीतिक शक्ति सैन्य संरक्षण, मठीय सम्पत्ति, प्रशासनिक नियन्त्रण, धार्मिक वैधता र क्षेत्रीय गठबन्धनबाट बनेको थियो। धार्मिक व्यक्तित्वलाई अवलोकितेश्वरको अभिव्यक्ति मान्ने विश्वासले शासनको आध्यात्मिक वैधता निर्माण गर्‍यो, तर वास्तविक सत्ता राजनीतिक गठबन्धन र संस्थागत संरचनाबाट सञ्चालित थियो।

तिब्बती बौद्ध धर्म स्वयं एउटै केन्द्रीकृत संस्था होइन। त्यसमा न्यिङ्मा, काग्यु, शाक्य, गेलुग, जोनाङ लगायत विभिन्न परम्परा छन्। दलाई लामा ऐतिहासिक रूपमा गेलुग परम्परासँग सम्बन्धित छन्, यद्यपि वर्तमान दलाई लामाले अन्य परम्पराप्रति पनि समन्वयात्मक दृष्टिकोण अपनाएको बताउँदै आएका छन्। यसबाट स्पष्ट हुन्छ कि दलाई लामा विश्वका सम्पूर्ण बौद्ध धर्मावलम्बीका सर्वोच्च धार्मिक प्रमुख होइनन्। उनी तिब्बती बौद्ध धर्मको एउटा विशिष्ट संस्थाका प्रभावशाली नेता हुन्।

विश्व बौद्ध धर्म थेरवाद, महायान र वज्रयानका विविध ऐतिहासिक परम्परामा विकसित भएको छ। दक्षिणपूर्वी एसिया, श्रीलंका, चीन, जापान, कोरिया, भियतनाम, मङ्गोलिया, नेपाल, भुटान र तिब्बती क्षेत्रमा बौद्ध अभ्यासका फरक संस्था र नेतृत्व संरचना छन्। कुनै पोप, केन्द्रीय परिषद वा एउटै उत्तराधिकार प्रणालीले विश्व बौद्ध धर्मलाई नियन्त्रण गर्दैन। सन् २०२० मा विश्वका करिब ३२ करोड ४० लाख मानिसले आफूलाई बौद्ध धर्मावलम्बीका रूपमा पहिचान गरेका थिए र तीमध्ये ९८ प्रतिशत एसिया प्रशान्त क्षेत्रमा बसोबास गर्थे।

चीनलाई बौद्ध धर्म बाहिरको शक्ति वा तिब्बती धर्ममाथि बाहिरबाट प्रवेश गरेको राज्यका रूपमा चित्रण गर्नु पनि ऐतिहासिक रूपमा गलत छ। बौद्ध धर्म करिब दुई हजार वर्षअघि रेशममार्ग हुँदै चीन पुगेको थियो। चीनमा त्यसले स्थानीय दर्शन, भाषा र संस्कृतिसँग संवाद गर्दै छान, थ्येनथाइ, प्योर ल्याण्ड लगायत मौलिक परम्परा विकास गर्‍यो। चीनबाट कोरिया, जापान र भियतनामसम्म बौद्ध विचार फैलियो। युनेस्कोले रेशममार्गलाई बौद्ध धर्म, कला, भाषा र दार्शनिक विचारको अन्तरसभ्यतागत आदानप्रदानको प्रमुख माध्यम मानेको छ।

यस पृष्ठभूमिमा चीन र बौद्ध धर्मबीचको सम्बन्ध केवल आजको कम्युनिस्ट राज्यबाट शुरु भएको होइन। चीनको सभ्यतागत इतिहास, मठीय परम्परा, अनुवाद आन्दोलन, बौद्ध कला र धार्मिक दर्शनमा बौद्ध धर्म गहिरो रूपमा समाहित छ। तिब्बती बौद्ध धर्म पनि चीनको व्यापक बहुजातीय धार्मिक इतिहासको एउटा महत्त्वपूर्ण अंग हो।

वर्तमान विवाद दलाई लामाको व्यक्तिगत धार्मिक विश्वासभन्दा उत्तराधिकारी चयनको अधिकारमा केन्द्रित छ। जुलाई २०२५ मा दलाई लामाले आफ्नो संस्था निरन्तर रहने र भावी दलाई लामा पहिचान गर्ने एकमात्र अधिकार भारतस्थित गादेन फोड्राङ ट्रस्टसँग रहने घोषणा गरे। उनले अन्य कुनै व्यक्ति वा संस्थालाई हस्तक्षेप गर्ने अधिकार नभएको बताए।

उनको अर्को आधिकारिक व्याख्यामा तिब्बतको राजनीतिक अवस्था परिवर्तन नभए आफू चीनको नियन्त्रण बाहिर पुनर्जन्म लिने र अघिल्लो जीवनको “अधुरो काम” निरन्तर गर्ने उल्लेख छ। उनले चिनियाँ पक्षले एउटा र निर्वासित पक्षले अर्को दलाई लामा चयन गर्न सक्ने सम्भावना समेत स्वीकार गरेका छन्। यो अभिव्यक्तिले पुनर्जन्मलाई केवल आध्यात्मिक मुक्तिसँग होइन, स्पष्ट राजनीतिक अभियानको निरन्तरतासँग जोड्छ।

यही बिन्दुमा दलाई लामा उत्तराधिकार बुद्ध धर्मको साधारण धार्मिक विश्वासबाट बाहिर निस्केर सार्वभौमिकता र राज्यसत्ताको प्रश्न बन्छ। यदि कुनै भावी बालकलाई जन्मनुअघि नै चीनविरुद्ध अधुरो राजनीतिक काम पूरा गर्ने उत्तराधिकारीका रूपमा परिभाषित गरिन्छ भने त्यो धार्मिक अभ्यास मात्र रहँदैन। त्यो विदेशी भूमिबाट सञ्चालित संस्थागत राजनीतिक निरन्तरता बन्छ।

चीन सरकारको आधिकारिक धारणा अनुसार जीवित बुद्धहरूको पुनर्जन्म तिब्बती बौद्ध धर्मको ऐतिहासिक परम्परा हो, तर त्यसको प्रक्रिया धार्मिक विधि, ऐतिहासिक प्रचलन र चिनियाँ कानुनअनुसार हुनुपर्छ। बेइजिङले खोज र पहिचान चीनभित्र हुनुपर्ने, आवश्यक अवस्थामा स्वर्णकलश प्रक्रिया अपनाइनुपर्ने र केन्द्रीय सरकारको अनुमोदन आवश्यक हुने बताएको छ।

स्वर्णकलश प्रक्रिया स्वयं विवादरहित छैन। यो १८औँ शताब्दीको उत्तरार्धमा छिङ शासनले पुनर्जन्म छनोटमा केही शक्तिशाली धार्मिक परिवार र राजनीतिक समूहको प्रभाव कम गर्ने उद्देश्यले विकास गरेको थियो। आधुनिक विदहरूले यसलाई धार्मिक निष्पक्षता, साम्राज्यिक प्रशासन र सार्वभौमिकताको मिश्रित ऐतिहासिक संरचनाका रूपमा अध्ययन गरेका छन्। त्यसैले यसलाई अनादिकालीन शुद्ध धार्मिक विधि वा पूर्णतः आधुनिक राजनीतिक आविष्कार मध्ये कुनै एकका रूपमा मात्रै प्रस्तुत गर्नु सही हुँदैन।

चीनको संविधानको धारा ३६ ले नागरिकलाई धार्मिक विश्वासको स्वतन्त्रता दिन्छ, जबर्जस्ती धर्म मान्न वा नमान्न लगाउन र धार्मिक आधारमा विभेद गर्न निषेध गर्छ। साथै धार्मिक गतिविधिले सार्वजनिक व्यवस्था, नागरिकको स्वास्थ्य वा राज्यको शिक्षा प्रणालीमा हस्तक्षेप गर्न नहुने र धार्मिक संस्था विदेशी शक्तिको नियन्त्रणमा रहन नहुने स्पष्ट गर्छ। चीनको धार्मिक नीतिको कानुनी तर्क यही स्वतन्त्रता, सार्वजनिक व्यवस्था, राष्ट्रिय एकता र विदेशी हस्तक्षेप विरोधी सिद्धान्तको संयोजनमा आधारित छ।

चिनियाँ सरकारको सन् २०२५ को श्वेतपत्र अनुसार सिजाङमा एक हजार सात सयभन्दा बढी तिब्बती बौद्ध धार्मिक स्थल र करिब ४६ हजार भिक्षु तथा भिक्षुणी छन्। सन् २०२४ सम्म ९३ नयाँ पुनर्जन्मित जीवित बुद्धलाई स्वीकृति तथा मान्यता दिइएको चिनियाँ विवरण छ। यी तथ्याङ्क सरकारद्वारा प्रस्तुत भएकाले तिनको स्वतन्त्र अध्ययन हुन सक्छ, तर तिब्बती बौद्ध धर्मलाई पूर्ण रूपमा समाप्त गर्ने सरकारी नीति रहेको दाबीलाई यी संस्थागत तथ्यले चुनौती दिन्छन्।

पश्चिमी आलोचकहरूले राज्यले धार्मिक उत्तराधिकारी अनुमोदन गर्नु धार्मिक स्वतन्त्रतामाथिको हस्तक्षेप भएको तर्क गर्छन्। यो प्रश्नलाई पूर्ण रूपमा बेवास्ता गर्न मिल्दैन। अन्तर्राष्ट्रिय मानवअधिकार सिद्धान्तले व्यक्ति र समुदायलाई धर्म मान्ने, अभ्यास गर्ने, पूजा गर्ने र धार्मिक शिक्षा सञ्चालन गर्ने अधिकार दिन्छ। तर धर्मको सार्वजनिक अभ्यासमा सार्वजनिक सुरक्षा, व्यवस्था, स्वास्थ्य वा अरूका मौलिक अधिकार संरक्षणका लागि कानुनद्वारा आवश्यक सीमितता लगाउन सकिने व्यवस्था पनि छ।

त्यसैले चीनले आफ्नो दाबीलाई अझ विश्वसनीय बनाउन पुनर्जन्म सम्बन्धी प्रक्रियामा सम्बन्धित मठ, वरिष्ठ लामा, धार्मिक विद, स्थानीय बौद्ध समुदाय र विभिन्न तिब्बती परम्पराको पारदर्शी सहभागिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ। कानुनी अनुमोदन राज्यको अधिकार हुन सक्छ, तर धार्मिक मान्यता केवल प्रशासनिक आदेशबाट निर्माण हुँदैन। धार्मिक समुदायको वास्तविक सहभागिता र विश्वासबिना राज्यद्वारा अनुमोदित व्यक्ति कानुनी रूपमा मान्य भए पनि आध्यात्मिक रूपमा विवादित रहन सक्छ।

तर यही मापदण्ड भारतस्थित निजी ट्रस्ट र निर्वासित राजनीतिक संरचनामा पनि लागू हुनुपर्छ। एउटा विदेशी भूमिमा दर्ता भएको संस्थाले चीनभित्रका मठ, भिक्षु, बौद्ध समुदाय र राष्ट्रिय कानुनलाई बाहिर राखेर एकमात्र उत्तराधिकारी चयन गर्ने अधिकार दाबी गर्नु स्वतः धार्मिक स्वतन्त्रता हुँदैन। राज्यको भूमिकालाई मात्रै राजनीति र निर्वासित संस्थाको भूमिकालाई शुद्ध अध्यात्म भन्ने दोहोरो मापदण्ड स्वीकार्य छैन।

नेपालका लागि यो प्रश्न अझ संवेदनशील छ। नेपालले औपचारिक रूपमा एक चीन सिद्धान्त स्वीकार गरेको, सिजाङ सम्बन्धी विषयलाई चीनको आन्तरिक मामिला मानेको र आफ्नो भूमि चीनविरोधी पृथकतावादी गतिविधिका लागि प्रयोग हुन नदिने प्रतिबद्धता जनाएको छ। यो नेपाल सरकारको बारम्बार दोहोरिएको आधिकारिक विदेश नीति हो।

यसको अर्थ नेपालमा रहेका तिब्बती वा अन्य बौद्ध समुदायलाई प्रार्थना, पूजा, सांस्कृतिक पहिचान र धार्मिक जीवनबाट वञ्चित गर्नु होइन। धार्मिक स्वतन्त्रता र विदेशी राजनीतिक परिचालनबीच स्पष्ट र समान कानुनी सीमा आवश्यक छ। विदेशी कूटनीतिक प्रतिनिधिले दलाई लामा उत्तराधिकार, निर्वासित प्रशासन वा तिब्बतको राजनीतिक स्थितिसँग जोडिएका कार्यक्रममा औपचारिक उपस्थिति जनाउँदा त्यसलाई सामान्य धार्मिक सद्भावको गतिविधि मात्र मान्न कठिन हुन्छ।

दलाई लामाले करुणा र अहिंसाको कुरा गर्दा ती शिक्षालाई सम्मान गर्न सकिन्छ। तर पुनर्जन्म मार्फत विदेशी भूमिबाट राजनीतिक उत्तराधिकार कायम राख्ने, भावी बालकलाई अघिल्लो राजनीतिक अभियानको वाहक बनाउने र चीनभित्रको धार्मिक संस्थामाथि बाह्य एकाधिकार दाबी गर्ने उद्देश्यलाई बुद्धको मूल मार्ग भन्न सकिँदैन।

बुद्धले व्यक्तिको पद अमर बनाउने व्यवस्था दिएनन्। उनले धर्म र विनयलाई मार्गदर्शक बनाए। उनले स्थायी आत्मा अस्वीकार गरे। उनले सांसारिक सत्ता, प्रतिष्ठा र आशक्तिबाट मुक्तिको शिक्षा दिए। त्यस विपरीत दलाई लामा संस्थाको आधुनिक उत्तराधिकार योजनाले नाम, पद, संस्था, सम्पत्ति र राजनीतिक उद्देश्यलाई अनिश्चित भविष्यसम्म निरन्तर राख्ने प्रयास गर्छ।

त्यसैले चीनको पक्षमा उभिनुको अर्थ तिब्बती बौद्ध धर्मको विरोध गर्नु होइन। यसको अर्थ तिब्बती संस्कृति र धर्मलाई विदेशी भूराजनीतिक हस्तक्षेपबाट अलग राख्नु हो। यसको अर्थ धार्मिक आस्था र राजनीतिक पृथकतावादबीच भेद गर्नु हो। यसको अर्थ चीनको सार्वभौमिकता, राष्ट्रिय एकता र कानुनी व्यवस्थाभित्र तिब्बती बौद्ध धर्मको संरक्षण, सुधार र विकासलाई समर्थन गर्नु हो।

दलाई लामाको करुणाको भाषा प्रभावशाली हुन सक्छ। तर करुणाको आवरणले कुनै धार्मिक पदलाई स्थायी राजनीतिक उत्तराधिकारमा रूपान्तरण गर्ने अधिकार दिँदैन। बुद्धको मार्ग सत्ता पुनर्जन्म गराउने मार्ग थिएन। त्यो सत्ता, अहंकार र आशक्तिको अन्त्य गर्ने मार्ग थियो।

सन्दर्भ सामग्री तथा अध्ययन श्रोत

प्रारम्भिक बुद्धधर्म र दार्शनिक आधार

Dīgha Nikāya 16: Mahāparinibbāna Sutta, अनुवादः भिक्षु सुजातो, SuttaCentral। बुद्धले आफ्नो महापरिनिर्वाणपछि कुनै व्यक्तिगत उत्तराधिकारी तोक्नुको सट्टा आफूले सिकाएको धर्म र विनयलाई मार्गदर्शक मान्न दिएको निर्देशन अध्ययनका लागि यो प्रमुख प्रारम्भिक बौद्ध ग्रन्थ हो। (SuttaCentral)

Mark Siderits, “Buddha,” Stanford Encyclopedia of Philosophy. बुद्धको कर्म, पुनर्जन्म, अनित्य र अनात्मसम्बन्धी दार्शनिक अवधारणा बुझ्न उपयोगी प्राज्ञिक अध्ययन। यसले बुद्धधर्ममा पुनर्जन्मको अवधारणा रहे पनि स्थायी र अपरिवर्तनीय आत्माको सिद्धान्त स्वीकार नगरिएको स्पष्ट पार्छ। (Stanford Encyclopedia of Philosophy)

Charles Goodman, “Ethics in Indian Buddhism,” Stanford Encyclopedia of Philosophy. प्रारम्भिक भारतीय बुद्धधर्ममा कर्म, नैतिक आचरण, पुनर्जन्म र मुक्तिबीचको सम्बन्ध बुझ्न उपयोगी अध्ययन। (Stanford Encyclopedia of Philosophy)

तुल्कु परम्परा र तिब्बती बौद्ध उत्तराधिकार

Ruth Gamble, “The Reincarnation System in Central Asian Buddhism,” Oxford Research Encyclopedia of Religion, 2022. यस अध्ययनले पुनर्जन्मित लामाको संस्थागत परम्परा १३औँ शताब्दीदेखि क्रमशः विकसित भएको, दोस्रो र तेस्रो कर्मापाका समयमा बालक पहिचान, मठीय उत्तराधिकार र सम्पत्तिसँग जोडिएको संरचना निर्माण भएको तथा १६औँ शताब्दीमा दलाई लामा संस्थाले राजनीतिक प्रभुत्व प्राप्त गरेको देखाउँछ।

Ruth Gamble, Reincarnation in Tibetan Buddhism: The Third Karmapa and the Invention of a Tradition, Oxford University Press. पुनर्जन्मको धार्मिक विश्वास कसरी स्थायी धार्मिक पद, मठीय सम्पदा र संस्थागत उत्तराधिकारमा रूपान्तरण भयो भन्ने विषयको विस्तृत ऐतिहासिक अध्ययन। (Oxford University Press)

Max Oidtmann, Forging the Golden Urn: The Qing Empire and the Politics of Reincarnation in Tibet, Columbia University Press, 2018. स्वर्णकलश प्रणाली, छिङ शासन, तिब्बती धार्मिक नेतृत्व तथा पुनर्जन्म छनोटमा धर्म, कानुन र सार्वभौमिकताको सम्बन्ध बुझ्न महत्त्वपूर्ण स्वतन्त्र अध्ययन। लेखकले चिनियाँ, मञ्चु र तिब्बती अभिलेखका आधारमा स्वर्णकलश परम्पराको जटिल ऐतिहासिक विकास विश्लेषण गरेका छन्। (Columbia University Press)

“Tibetan Buddhist Monastic Constitutional Law and Governmental Constitutional Law,” Cambridge University Press. दलाई लामाहरू तिब्बतका औपचारिक राजनीतिक प्रमुख रहेको अवधि, धार्मिक शासन संरचना र वास्तविक राजनीतिक अधिकारको ऐतिहासिक स्वरूप अध्ययन गर्न उपयोगी सामग्री। (Cambridge University Press & Assessment)

दलाई लामा पक्षका प्राथमिक दस्तावेज

The Office of His Holiness the Dalai Lama, “Rebirth, Recognition and Tradition,” 24 September 2011. भावी दलाई लामाको पुनर्जन्म, पहिचान प्रक्रिया र उत्तराधिकारबारे वर्तमान दलाई लामाको विस्तृत आधिकारिक धारणा। (The 14th Dalai Lama)

The Office of His Holiness the Dalai Lama, “Statement Affirming the Continuation of the Institution of Dalai Lama,” 2 July 2025. दलाई लामा संस्था निरन्तर रहने र भावी दलाई लामाको पहिचान गर्ने जिम्मेवारी गादेन फोड्राङ ट्रस्टमा रहने भन्ने उनको आधिकारिक घोषणा। (The 14th Dalai Lama)

The Office of His Holiness the Dalai Lama, “Questions and Answers.” तिब्बतको अवस्था यथावत् रहे आफू चीनबाहिर पुनर्जन्म लिने र अघिल्लो जीवनको “अधुरो काम” निरन्तर गर्ने भन्ने दलाई लामाको धारणा समेटिएको प्राथमिक सामग्री। यसले पुनर्जन्मको दाबी र राजनीतिक उद्देश्यबीचको सम्बन्ध विश्लेषण गर्न आधार दिन्छ। (The 14th Dalai Lama)

चीनको संविधान, कानुन र आधिकारिक धारणा

Constitution of the People’s Republic of China, Article 36. यस धाराले धार्मिक विश्वासको स्वतन्त्रता, सामान्य धार्मिक गतिविधिको संरक्षण, सार्वजनिक व्यवस्था र राज्यको शिक्षा प्रणालीमाथि धर्मको अनुचित हस्तक्षेप निषेध तथा धार्मिक संस्था विदेशी शक्तिको नियन्त्रणमा रहन नहुने व्यवस्था गरेको छ। (State Council of China)

State Administration for Religious Affairs, “Rules Governing the Reincarnation of Tibetan Living Buddhas,” 2007. तिब्बती बौद्ध धर्मका जीवित बुद्धको पुनर्जन्म पहिचान, धार्मिक परम्परा, आवेदन, स्वीकृति र प्रशासनिक अधिकारसम्बन्धी चिनियाँ कानुनी संरचना। (State Council Information Office)

State Council Information Office, Human Rights in Xizang in the New Era, 2025. सिजाङमा धार्मिक स्थल, भिक्षु तथा भिक्षुणी, धार्मिक शिक्षा र जीवित बुद्ध पुनर्जन्म व्यवस्थापनबारे चीन सरकारको आधिकारिक विवरण। यसलाई चीनको घोषित नीति र सरकारी तथ्याङ्कका रूपमा उद्धृत गर्नु उपयुक्त हुन्छ। (State Council Information Office)

Ministry of Foreign Affairs of the People’s Republic of China, Foreign Ministry Spokesperson’s Regular Press Conference, 11 March 2025. दलाई लामा पद चीनको सिजाङमा विकसित भएको, यसको उपाधि तथा धार्मिक हैसियतलाई केन्द्रीय सरकारले ऐतिहासिक रूपमा मान्यता दिएको र पुनर्जन्म प्रक्रिया धार्मिक विधि, ऐतिहासिक परम्परा तथा सरकारी अनुमोदनअनुसार हुनुपर्ने चीनको आधिकारिक अडान। (China Foreign Affairs)

अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र धार्मिक स्वतन्त्रता

United Nations, International Covenant on Civil and Political Rights, Article 18. यसले विचार, विवेक र धार्मिक विश्वासको स्वतन्त्रता सुरक्षित गर्छ। धर्मको सार्वजनिक अभ्यासमा कानुनद्वारा तोकिएका तथा सार्वजनिक सुरक्षा, व्यवस्था, स्वास्थ्य, नैतिकता वा अरूका अधिकार संरक्षणका लागि आवश्यक सीमितता लगाउन सकिने व्यवस्था पनि छ। (OHCHR)

United Nations, Universal Declaration of Human Rights, Article 18. धर्म वा विश्वास मान्ने, परिवर्तन गर्ने, व्यक्तिगत वा सामूहिक रूपमा अभ्यास गर्ने अधिकारसम्बन्धी विश्वव्यापी आधारभूत मानक। (OHCHR)

नेपाल–चीन सम्बन्ध र एक चीन नीति

Joint Statement between Nepal and the People’s Republic of China, Ministry of Foreign Affairs of Nepal, 21 June 2018. नेपालले एक चीन नीतिप्रति दृढ प्रतिबद्धता, तिब्बत र ताइवानसम्बन्धी विषय चीनको आन्तरिक मामिला भएको मान्यता तथा नेपाली भूमि चीनविरोधी गतिविधिमा प्रयोग हुन नदिने अडान औपचारिक रूपमा दोहोर्‍याएको दस्तावेज। (Ministry Of Foreign Affairs)

नेपालका प्रधानमन्त्रीद्वारा व्यक्त एक चीन नीतिसम्बन्धी आधिकारिक प्रतिबद्धता, परराष्ट्र मन्त्रालय। नेपालले आफ्नो भूमि कुनै पनि बहानामा चीनविरुद्ध प्रयोग हुन नदिने नीति स्पष्ट पारेको प्राथमिक सरकारी अभिलेख। (Ministry Of Foreign Affairs)

अन्तर्राष्ट्रिय बौद्ध समुदायको समकालीन अवस्था

Pew Research Center, “Buddhist Population Change,” 9 June 2025. विश्वका बौद्ध धर्मावलम्बीको जनसाङ्ख्यिक अवस्था, क्षेत्रगत वितरण र एसिया प्रशान्त क्षेत्रमा बौद्ध समुदायको व्यापक उपस्थितिसम्बन्धी अनुसन्धान। सन् २०२० मा विश्वका ९८ प्रतिशत बौद्ध धर्मावलम्बी एसिया प्रशान्त क्षेत्रमा बसोबास गरेको अध्ययनले देखाउँछ। (Pew Research Center)

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।