पेटभित्र लुकेर बढ्ने भिसरल फ्याटः मुटुरोग, मधुमेह र उच्च रक्तचापको मौन जोखिम

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

शरीरमा जम्मा हुने सबै बोसो समान प्रकृतिको हुँदैन। पेटको छालामुनि हातले समात्न सकिने बोसोभन्दा पेटभित्र कलेजो, आन्द्रा, आमाशय र अन्य महत्त्वपूर्ण अंगको वरिपरि जम्मा हुने बोसोलाई भिसरल फ्याट भनिन्छ। बाहिरबाट स्पष्ट नदेखिन सक्ने यो बोसो शरीरको हर्मोन, चिनीको उपयोग र चयापचय प्रक्रियामा प्रभाव पार्ने भएकाले स्वास्थ्यका दृष्टिले बढी जोखिमपूर्ण मानिन्छ।

छालामुनि रहने बोसोलाई सबक्युटेनियस फ्याट भनिन्छ। यस्तो बोसो पेट, तिघ्रा, पाखुरा वा शरीरका अन्य भागमा देखिन र छाम्न सकिन्छ। भिसरल फ्याट भने पेटका मांसपेशीभित्र गहिराइमा रहन्छ। त्यसैले शरीर धेरै मोटो नदेखिएका वा सामान्य तौल भएका व्यक्तिमा समेत पेटभित्र जोखिमपूर्ण बोसो जम्मा भएको हुन सक्छ। विशेषगरी एशियाली मूलका मानिसमा शरीरको तौल वा बीएमआई धेरै नबढे पनि कम्मर वरिपरि बोसो जम्मा भएर मधुमेह र मुटुसम्बन्धी जोखिम बढ्न सक्ने अमेरिकी राष्ट्रिय मधुमेह तथा पाचन एवं मिर्गौला रोग संस्थानले जनाएको छ।

भिसरल फ्याटलाई निष्क्रिय रूपमा जम्मा भएको ऊर्जा मात्र मानिँदैन। यो जैविक रूपमा सक्रिय बोसो हो, जसले शरीरको अन्तःस्रावी प्रणाली र सूजनसँग सम्बन्धित रासायनिक प्रक्रियामा हस्तक्षेप गर्न सक्छ। यसको मात्रा बढ्दै जाँदा इन्सुलिनले प्रभावकारी रूपमा काम गर्न नसक्ने अवस्था उत्पन्न हुन सक्छ। यही प्रक्रिया इन्सुलिन प्रतिरोध, प्रिडायबिटिज र अन्ततः टाइप २ मधुमेहसँग सम्बन्धित हुन्छ।

पेटभित्र अत्यधिक बोसो जम्मा हुनु उच्च रक्तचाप, अस्वस्थ कोलेस्ट्रोल, उच्च ट्राइग्लिसराइड, मुटुरोग, स्ट्रोक र मेटाबोलिक सिन्ड्रोमसँग पनि सम्बन्धित छ। मेटाबोलिक सिन्ड्रोम भन्नाले ठूलो कम्मर, उच्च रक्तचाप, उच्च रक्तचिनी, बढेको ट्राइग्लिसराइड र कम एचडीएल कोलेस्ट्रोलमध्ये केही समस्या एकसाथ देखिने अवस्थालाई बुझिन्छ। यसले मुटुरोग, मधुमेह र अन्य दीर्घरोगको जोखिम उल्लेख्य रूपमा बढाउँछ।

भिसरल फ्याट किन बढ्छ भन्ने विषय कुनै एउटै कारणबाट व्याख्या गर्न सकिँदैन। शरीरले खर्च गर्नेभन्दा बढी ऊर्जा लगातार खानाबाट प्राप्त हुँदा अतिरिक्त ऊर्जा बोसोका रूपमा जम्मा हुन सक्छ। धेरै चिनी भएका पेय, अत्यधिक प्रशोधित खाना, असन्तुलित भोजन, शारीरिक निष्क्रियता, अपर्याप्त निद्रा, उमेर, आनुवंशिक प्रवृत्ति र केही औषधिले शरीरको तौल तथा बोसो वितरणमा प्रभाव पार्न सक्छन्।

चिनी मिसाइएका पेयको नियमित सेवन विशेष चिन्ताको विषय हो। अमेरिकी नेसनल हार्ट, लङ एन्ड ब्लड इन्स्टिच्युटले सहयोग गरेको अनुसन्धानमा सोडा र चिनी मिसाइएका फलफूल पेयको नियमित सेवनलाई भिसरल फ्याट वृद्धिसँग सम्बन्धित देखाइएको थियो। यस्ता पेयले पेट नभराई अतिरिक्त चिनी र क्यालोरी शरीरमा पुर्‍याउने भएकाले तौल र पेटको बोसो व्यवस्थापनमा अवरोध गर्न सक्छन्।

भिसरल फ्याटको वास्तविक मात्रा मापन गर्न सीटी वा एमआरआई जस्ता प्रविधि सबैभन्दा स्पष्ट मानिए पनि सामान्य स्वास्थ्य परीक्षणमा सबैलाई यस्ता परीक्षण आवश्यक पर्दैन। कम्मरको नाप, बीएमआई, रक्तचाप, रक्तचिनी र रगतमा बोसोको मात्रा जाँच गरेर जोखिमको प्रारम्भिक मूल्यांकन गर्न सकिन्छ। कम्मर ठूलो हुनु सामान्य बीएमआई भएका व्यक्तिमा समेत मधुमेह र मुटुरोगको जोखिमको संकेत हुन सक्छ।

कम्मर नाप्दा व्यक्ति सीधा उभिएर हिपको माथिल्लो हड्डीभन्दा केही माथि पेटको चारैतिर टेप राख्नुपर्छ। टेप छालामा कसिने वा धेरै खुकुलो हुनु हुँदैन। सामान्य रूपमा सास बाहिर निकालेपछि नाप लिनुपर्छ। कम्मरको नाप सधैँ एउटै स्थान र समान अवस्थामा लिँदा परिवर्तनको तुलना गर्न सजिलो हुन्छ।

दक्षिण एशियाली जनसङ्ख्याका लागि प्रयोग गरिने धेरै स्वास्थ्य मापदण्डमा पुरुषको कम्मर ९० सेन्टिमिटर वा त्यसभन्दा बढी र महिलाको ८० सेन्टिमिटर वा त्यसभन्दा बढी हुनुलाई पेटको बोसोसम्बन्धी जोखिमको प्रारम्भिक संकेत मानिन्छ। तर यो आफैँमा रोगको अन्तिम निदान होइन। शरीरको बनावट, उमेर, स्वास्थ्य इतिहास र अन्य परीक्षणका आधारमा चिकित्सकले समग्र जोखिम मूल्यांकन गर्नुपर्छ।

भिसरल फ्याट नियन्त्रण गर्ने सबैभन्दा प्रभावकारी आधार नियमित शारीरिक गतिविधि र दीर्घकालीन रूपमा कायम गर्न सकिने भोजन प्रणाली हो। वयस्कले हप्तामा कम्तीमा १५० मिनेट मध्यम तीव्रताको गतिविधि, जस्तै छिटो हिँडाइ, साइकल चलाउने वा पौडी खेल्ने, गर्नुपर्ने सिफारिस छ। यससँगै हप्ताको कम्तीमा दुई दिन शरीरका प्रमुख मांसपेशीलाई बलियो बनाउने अभ्यास गर्नुपर्छ।

व्यायामलाई एकैपटक लामो समय गर्नैपर्ने हुँदैन। दैनिक करिब ३० मिनेटका दरले पाँच दिन छिटो हिँड्नु, लिफ्टको सट्टा भर्‍याङ प्रयोग गर्नु, लामो समय बस्दा बीचबीचमा उठेर हिँड्नु र घरायसी काममा सक्रिय हुनु उपयोगी हुन्छ। लामो समय निष्क्रिय रहेका व्यक्तिले हल्का गतिविधिबाट शुरुआत गरी बिस्तारै अवधि र तीव्रता बढाउनु सुरक्षित हुन्छ।

खानामा तरकारी, फलफूल, दाल, गेडागुडी, सिङ्गो अन्न, बदाम, बीउ र उपयुक्त प्रोटिनलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। चिनी मिसाइएका पेय, अत्यधिक मिठाई, मैदाबाट बनेका प्रशोधित परिकार, धेरै तेलमा तारेका खाना, ट्रान्स फ्याट र अत्यधिक स्याचुरेटेड फ्याट कम गर्नु आवश्यक हुन्छ। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले विविधतायुक्त पौष्टिक खाना खान तथा नुन, स्वतन्त्र चिनी, स्याचुरेटेड फ्याट र औद्योगिक ट्रान्स फ्याटको सेवन घटाउन सुझाव दिएको छ।

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार स्वतन्त्र चिनीबाट प्राप्त ऊर्जा दैनिक कुल ऊर्जाको १० प्रतिशतभन्दा कम राख्नु उपयुक्त हुन्छ। यसलाई पाँच प्रतिशतभन्दा कममा सीमित गर्न सके थप स्वास्थ्य लाभ हुन सक्छ। प्याकेटको जुस, कोल्ड ड्रिङ्क, इनर्जी ड्रिङ्क, अत्यधिक चिनी भएको चिया वा कफी र मिठाई यसको प्रमुख श्रोत हुन सक्छन्।

पर्याप्त निद्रा पनि पेटको बोसो नियन्त्रणसँग सम्बन्धित छ। निद्रा कम हुँदा भोक नियन्त्रण गर्ने जैविक प्रणाली, खानाको छनोट र रक्तचिनी व्यवस्थापन प्रभावित हुन सक्छ। नियमित र पर्याप्त निद्राले स्वस्थ तौल कायम गर्न, तनाव घटाउन तथा मुटु र चयापचय स्वास्थ्य सुधार गर्न सहयोग गर्ने अमेरिकी रोग नियन्त्रण तथा रोकथाम केन्द्रले जनाएको छ।

भिसरल फ्याट घटाउन पेटको व्यायाम मात्र पर्याप्त हुँदैन। सिटअप वा पेट केन्द्रित अभ्यासले मांसपेशी बलियो बनाउन सहयोग गरे पनि शरीरले पेटको भित्री बोसो मात्र छुट्टै छानेर घटाउँदैन। समग्र ऊर्जा सन्तुलन, नियमित एरोबिक गतिविधि, शक्ति अभ्यास, भोजन नियन्त्रण र पर्याप्त निद्राको संयोजन आवश्यक हुन्छ।

‘बेली फ्याट बर्नर’, चिया, पाउडर वा सप्लिमेन्टले भिसरल फ्याट तुरुन्त पगाल्ने दाबीप्रति सावधानी अपनाउनुपर्छ। तौल नियन्त्रणका औषधि पनि सबैका लागि उपयुक्त हुँदैनन् र तिनका गम्भीर साइड इफेक्ट हुन सक्छन्। चिकित्सकीय मूल्यांकन र सल्लाहबिना औषधि वा अज्ञात सप्लिमेन्ट प्रयोग गर्नु सुरक्षित मानिँदैन।

अत्यन्त कम खाना खाने, लामो समय भोकै बस्ने वा केही सातामै धेरै तौल घटाउने प्रयास पनि हानिकारक हुन सक्छ। तीव्र रूपमा तौल घटाउँदा मांसपेशी कम हुने, पोषणको कमी हुने र अन्य स्वास्थ्य समस्या उत्पन्न हुन सक्छन्। सुरक्षित उपाय भनेको खानाको मात्रा र गुणस्तर सुधार गर्दै नियमित गतिविधिबाट क्रमिक रूपमा तौल तथा कम्मर घटाउनु हो।

कम्मर निरन्तर बढिरहेको, रक्तचाप उच्च रहेको, ट्राइग्लिसराइड वा रक्तचिनी बढेको, कलेजोमा बोसो देखिएको वा परिवारमा मधुमेह र मुटुरोगको इतिहास भएको अवस्थामा स्वास्थ्य परीक्षण गराउनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। चिकित्सकले आवश्यकताअनुसार फास्टिङ ब्लड ग्लुकोज, एचबीएवनसी, लिपिड प्रोफाइल, कलेजोसम्बन्धी परीक्षण र रक्तचाप मूल्यांकन गर्न सक्छन्।

भिसरल फ्याट बाहिरबाट सधैँ देखिँदैन, तर यसको स्वास्थ्य प्रभाव गम्भीर हुन सक्छ। तौलको अङ्क मात्र हेर्नुभन्दा कम्मरको नाप, शारीरिक सक्रियता, खानाको प्रकृति, निद्रा, रक्तचाप र रगतका सूचकलाई समग्र रूपमा हेर्नु यसको जोखिमबाट बच्ने सबैभन्दा व्यावहारिक उपाय हो।