चीन–जापान हवाई सम्पर्कमा सङ्कुचन: राजनीतिक अविश्वासको मूल्य जनताले किन तिर्ने?

# फु यू हाई

चीन र जापानबीचको हवाई सम्पर्कमा देखिएको तीव्र सङ्कुचनलाई विमान कम्पनीहरूको सामान्य व्यावसायिक समायोजन वा पर्यटन बजारको क्षणिक उतारचढावका रूपमा मात्र बुझ्न मिल्दैन। सन् २०२६ को जुन महिनामा चिनियाँ मुख्यभूमि र जापानबीचका २५ हवाई मार्गका सबै निर्धारित उडान रद्द भए। सोही महिनामा दुई देशबीच निर्धारित कुल १,४८८ उडान रद्द हुँदा रद्द दर ३७.५ प्रतिशत पुगेको उड्डयन तथ्याङ्कले देखाएको छ।

पूर्ण रूपमा प्रभावित मार्गमा बेइजिङ डासिङ–ओसाका कान्साई, सांघाई–ओकायामा र शनयाङ–ओसाकालगायतका सम्पर्क थिए। बेइजिङ डासिङ–ओसाका मार्गमा यसअघि महिनामा करिब ९० उडान सञ्चालन हुने गरेका थिए, तर जुनमा एउटा पनि उडान भएन। सांघाई–ओसाका मार्गमा मात्रै ३२५ उडान रद्द भएको र यसको रद्द दर ४५ प्रतिशतभन्दा माथि पुगेको विवरण सार्वजनिक भएको छ।

यो तथ्याङ्क केवल खाली विमान सिट वा रद्द भएका टिकटको गणना होइन। यसले चीन–जापान सम्बन्धमा जम्मा हुँदै गएको राजनीतिक अविश्वास अब कूटनीतिक वक्तव्य, सुरक्षा दस्तावेज र उच्चस्तरीय विवादबाट बाहिर निस्केर नागरिकको यात्रा निर्णय, पर्यटन व्यवसाय, व्यावसायिक सम्पर्क र स्थानीय अर्थतन्त्रसम्म पुगिसकेको संकेत गर्छ।

बजारले राजनीतिक वातावरणबारे दिएको मत

अन्तर्राष्ट्रिय हवाई मार्ग विश्वासमा टिकेको आर्थिक तथा सामाजिक पूर्वाधार हो। कुनै मार्गमा जहाज उडाउन प्राविधिक अनुमति र विमान उपलब्ध हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। यात्रुले गन्तव्य सुरक्षित, स्वागतयोग्य र राजनीतिक रूपमा स्थिर रहेको अनुभव गर्नुपर्छ। भविष्यमा अचानक नीति परिवर्तन, यात्रा चेतावनी वा सामाजिक तनाव आउन सक्ने आशङ्काले टिकटको माग तुरुन्त प्रभावित गर्छ।

बेलायतमा आधारित उड्डयन तथ्याङ्क संस्था ओएजीका एसिया प्रमुख मयुर पटेलका अनुसार भू–राजनीतिक चुनौतीले यात्रा व्यवहारलाई निरन्तर प्रभावित गरिरहेको अवस्थामा विमान कम्पनीहरूले निर्धारण गरेको क्षमता हालको कमजोर मागअनुरूप देखिन्छ। ओएजीको तथ्याङ्कअनुसार जुलाई २०२६ मा चीन र जापानबीच २,६२९ दोहोरो उडान निर्धारित थिए, जुन जुलाई २०२५ को ६,३१७ उडानको तुलनामा करिब ५८ प्रतिशत कम हो। अगस्टका लागि पनि अघिल्लो वर्षको तुलनामा ठूलो कटौती गरिएको थियो।

यसले जुन महिनाको अवस्था आकस्मिक अपवाद नभई गर्मीको प्रमुख यात्रा मौसमसम्म फैलिएको संरचनात्मक समस्या हुन सक्ने देखाउँछ। विमान कम्पनीहरूले प्रायः राजनीतिक वक्तव्यका आधारमा मार्ग बन्द गर्दैनन्। उनीहरू अग्रिम बुकिङ, यात्रु रद्द दर, टिकट मूल्य, सञ्चालन खर्च र भविष्यको माग आकलन गरेर क्षमता घटाउँछन्। त्यसैले उडान तालिकामा आएको परिवर्तन बजारले राजनीतिक वातावरणबारे दिएको मौन तर स्पष्ट मत हो।

जापानी नीतिको विरोधाभाष

जापानले एकातिर चीनसँग स्थिर आर्थिक सम्बन्ध, पर्यटन पुनरुत्थान र पारस्परिक लाभमा आधारित सहकार्य आवश्यक रहेको बताउँछ। अर्कोतिर सुरक्षा नीतिमा चीनलाई प्रमुख रणनीतिक चुनौतीका रूपमा चित्रण गर्दै सैन्य बजेट, लामो दूरीको प्रहार क्षमता, अमेरिका–जापान सैन्य समन्वय र अन्तरिक्ष तथा साइबर क्षेत्रमा सैन्य संरचना विस्तार गरिरहेको छ।

यससँगै ताइवान प्रश्नमा केही जापानी राजनीतिक व्यक्तित्वका उत्तेजक अभिव्यक्ति, इतिहाससम्बन्धी दक्षिणपन्थी पुनर्व्याख्या र पूर्वी चीन सागरमा तनाव बढाउने गतिविधिले द्विपक्षीय सम्बन्धको राजनीतिक आधार कमजोर बनाएको छ। चीनले ताइवान प्रश्नलाई आफ्नो सार्वभौमिकता र भौगोलिक अखण्डतासँग सम्बन्धित मूल हितको विषय मान्दै जापानलाई सन् १९७२ मा कूटनीतिक सम्बन्ध सामान्यीकरण गर्दा स्वीकार गरिएको राजनीतिक आधारको सम्मान गर्न आग्रह गर्दै आएको छ।

टोकियोले चिनियाँ बजार, पर्यटक र आपूर्ति श्रृंखलाबाट लाभ लिइरहने तर रणनीतिक तहमा चीनविरोधी नियन्त्रण संरचनाको सक्रिय पक्ष बन्ने प्रयास गर्छ भने त्यसबाट स्थायी विश्वास निर्माण हुन सक्दैन। आर्थिक सहकार्य र रणनीतिक टकरावलाई अनिश्चितकालसम्म समानान्तर चलाउन सकिन्छ भन्ने धारणा यथार्थपरक छैन।

चिनियाँ पर्यटक जापानको खुद्रा व्यापार, होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात, सौन्दर्य सामग्री, औषधि, मनोरञ्जन र क्षेत्रीय पर्यटन बजारका महत्त्वपूर्ण ग्राहक हुन्। चिनियाँ यात्रु घट्दा टोकियो र ओसाकाजस्ता ठूला शहरले अन्य बजारबाट केही क्षतिपूर्ति गर्न सक्लान्। तर ओकायामा र अन्य दोस्रो तथा तेस्रो तहका शहरका साना व्यवसाय, क्षेत्रीय विमानस्थल र पर्यटन उद्योगले चिनियाँ बजारलाई तुरुन्त प्रतिस्थापन गर्न सक्दैनन्।

अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवले के भन्छ?

यात्रा र उड्डयन क्षेत्रमा राजनीतिक तनावको प्रभाव चीन–जापान सम्बन्धमा मात्र देखिएको नयाँ घटना होइन। यसअघि पनि सुरक्षा वा रणनीतिक विवादले जनस्तरको आवागमनलाई गम्भीर रूपमा प्रभावित गरेको छ।

सन् २०१७ मा दक्षिण कोरियाले अमेरिकी थाड क्षेप्यास्त्र प्रतिरक्षा प्रणाली तैनाथ गर्ने निर्णय गरेपछि चीन–दक्षिण कोरिया सम्बन्ध तीव्र रूपमा बिग्रिएको थियो। कोरिया पर्यटन सङ्गठनको तथ्याङ्कअनुसार मार्च २०१७ मा दक्षिण कोरिया पुग्ने चिनियाँ पर्यटकको सङ्ख्या अघिल्लो वर्षको तुलनामा ४० प्रतिशत घटेको थियो। जनवरीदेखि जुलाईसम्म चिनियाँ पर्यटक करिब ४७ प्रतिशत घटेका थिए भने जुलाईमा चिनियाँ मार्गमा दक्षिण कोरियाली विमान कम्पनीबाट यात्रा गर्ने यात्रुको सङ्ख्या ४५ प्रतिशत घटेको थियो।

त्यो घटनाले पर्यटन, शुल्कमुक्त पसल, होटल, मनोरञ्जन र स्वास्थ्य सेवामा तत्काल असर पारेको थियो। यसबाट राजनीतिक विश्वास भत्किँदा पर्यटन पहिलो प्रभावित क्षेत्रमध्ये एक बन्ने र सम्बन्ध सुधारिएपछि पनि पूर्ण पुनरुत्थान हुन लामो समय लाग्ने देखिएको थियो।

अमेरिका–चीन हवाई सम्पर्कमा पनि महामारीपछिको पुनःस्थापना अपेक्षित गतिमा हुन सकेन। स्वास्थ्य प्रतिबन्ध हटिसकेपछि समेत द्विपक्षीय राजनीतिक तनाव, नियामक असहमति, रुसी हवाई क्षेत्र प्रयोगसम्बन्धी प्रतिस्पर्धात्मक समस्या र कमजोर व्यापारिक मागका कारण प्रत्यक्ष उडान पूर्वमहामारी स्तरभन्दा निकै तल रह्यो। यसले उड्डयन सम्पर्क एकपटक गम्भीर रूपमा कमजोर भएपछि प्राविधिक प्रतिबन्ध हटाउनु मात्र पर्याप्त नहुने र राजनीतिक विश्वास तथा व्यावसायिक माग पुनःनिर्माण गर्न समय लाग्ने पाठ दिन्छ।

यी उदाहरणबाट स्पष्ट हुन्छ कि हवाई सम्पर्क राजनीतिक तापक्रमप्रति अत्यन्त संवेदनशील हुन्छ। विमान सेवा घटेपछि त्यसको प्रभाव पर्यटनमा मात्र सीमित रहँदैन। विद्यार्थी आदानप्रदान, प्राज्ञिक सम्मेलन, व्यावसायिक भ्रमण, लगानीसम्बन्धी वार्ता र नागरिक समाजबीचको सम्पर्कसमेत घट्छ। फलस्वरूप दुई देशका जनताले एकअर्कालाई प्रत्यक्ष बुझ्ने अवसर कम हुन्छ र सञ्चारमाध्यम वा सामाजिक सञ्जालबाट निर्मित नकारात्मक धारणाको प्रभाव बढ्न सक्छ।

विज्ञहरूको चेतावनी

जापानको नोमुरा रिसर्च इन्स्टिच्युटका कार्यकारी अर्थशास्त्री ताकाहिदे किउचीले चीनबाट हुने यात्रा ठूलो परिमाणमा घटिरहे एक वर्षमा जापानको पर्यटन आम्दानीमा करिब १.७९ ट्रिलियन येन क्षति पुग्न सक्ने र कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा करिब ०.२९ प्रतिशत बिन्दुको दबाब पर्न सक्ने अनुमान गरेका थिए। यो अनुमान चीनको यात्रा चेतावनीको सम्भावित पूर्ण वर्षको प्रभावमा आधारित थियो।

यो अनुमानलाई निश्चित परिणामका रूपमा नभई जोखिमको आकार बुझाउने परिदृश्यका रूपमा लिनुपर्छ। उडान कटौती कति समय चल्छ, अन्य देशबाट कति पर्यटक आउँछन्, प्रति पर्यटक खर्च कति हुन्छ र राजनीतिक सम्बन्धमा सुधार आउँछ कि आउँदैन भन्ने विषयले वास्तविक क्षति निर्धारण गर्नेछ।

अन्तर्राष्ट्रिय हवाई यातायात सङ्घले पनि भू–राजनीतिक तनाव, हवाई क्षेत्र बन्द र आपूर्ति श्रृंखला अवरोधले विमान कम्पनीको लागत र प्रतिस्पर्धात्मक संरचना प्रभावित गर्ने बताउँदै आएको छ। उड्डयन उद्योगको नाफा सामान्यतः सीमित हुने भएकाले लगातार कमजोर माग भएको मार्गलाई राजनीतिक प्रतीकका लागि सञ्चालन गरिरहन विमान कम्पनीलाई सम्भव हुँदैन।

चीनले पनि के पाठ सिक्नुपर्छ?

चीनले जापानको उत्तेजक सुरक्षा नीति, इतिहाससम्बन्धी गलत दृष्टिकोण र ताइवान मामिलामा हस्तक्षेपको दृढ विरोध गर्नु स्वाभाविक तथा आवश्यक छ। आफ्ना नागरिकलाई सम्भावित सुरक्षा जोखिमबारे चेतावनी दिनु पनि राज्यको जिम्मेवारी हो। तर परिपक्व नीति भनेको बाह्य पक्षको जिम्मेवारी स्पष्ट पार्नुका साथै आफ्ना कदमको सामाजिक तथा आर्थिक प्रभावको निरन्तर समीक्षा गर्नु पनि हो।

पहिलो, यात्रा चेतावनी यथार्थपरक, प्रमाणमा आधारित, क्षेत्रविशेष र समयसीमासहित हुनुपर्छ। कुनै निश्चित शहर, घटना वा अवधिसँग सम्बन्धित जोखिमलाई सम्पूर्ण देशमाथि समान रूपमा लागू गरिएको सन्देशका रूपमा नागरिकले बुझ्ने अवस्था आउनु हुँदैन। चेतावनीको उद्देश्य नागरिकलाई सूचित गर्नु हो, अनावश्यक भय सिर्जना गर्नु होइन।

दोस्रो, आधिकारिक सञ्चारले जापानी सरकारका केही नीति र सम्पूर्ण जापानी समाजबीच स्पष्ट भिन्नता कायम राख्नुपर्छ। जापानी सैन्यवाद वा दक्षिणपन्थी राजनीति आलोचनाको विषय हुन सक्छ, तर दुई देशका सामान्य नागरिक, विद्यार्थी, व्यवसायी र सांस्कृतिक समुदायबीचको सम्बन्धलाई शत्रुतापूर्ण बनाउनु चीनको दीर्घकालीन हितमा हुँदैन।

तेस्रो, नागरिक मनोविज्ञानको प्रभाव कम आँक्नु हुँदैन। सामाजिक सञ्जालमा अतिरञ्जित सुरक्षा दाबी वा अपुष्ट घटनाले औपचारिक चेतावनीभन्दा पनि तीव्र प्रभाव पार्न सक्छ। त्यसैले सम्बन्धित निकायले जोखिमबारे अद्यावधिक, स्पष्ट र तथ्यपरक सूचना उपलब्ध गराउनुपर्छ।

चौथो, चीनले जापानसँग सम्पर्क घटेको अवस्थामा अन्य अन्तर्राष्ट्रिय हवाई मार्ग विस्तार गरेर यात्रुलाई विकल्प दिनुपर्छ। चीनको नागरिक उड्डयन क्षेत्रले युरोप, मध्य एसिया, दक्षिणपूर्वी एसिया, मध्यपूर्व र दक्षिणी गोलार्द्धका गन्तव्यमा नयाँ मार्ग खोलिरहेको छ। बेइजिङ डासिङ–मिलान र सांघाई–एडिलेड जस्ता नयाँ सेवाले चिनियाँ यात्रुको अन्तर्राष्ट्रिय विकल्प फराकिलो बनाउन सक्छन्।

आत्मसमीक्षा गर्नु कमजोरी होइन। यसले चीनको नीति थप सटीक, विश्वसनीय र नागरिककेन्द्रित बनाउँछ। जापानको गलत नीतिको विरोध गर्दा जनस्तरको सम्पर्क जोगाउने उपाय खोज्नु रणनीतिक परिपक्वता हो।

अवस्था अर्को छ महिना कायम रहे के हुन्छ?

यदि हालको उडान कटौती अर्को छ महिनासम्म कायम रह्यो भने यसको सबैभन्दा तत्काल प्रभाव जापानको जाडो पर्यटन मौसम, क्षेत्रीय विमानस्थल र खुद्रा व्यवसायमा पर्नेछ। चिनियाँ नयाँ वर्षको यात्रा माग प्रभावित भएमा होक्काइडो, टोकियो, ओसाका, क्योटो र क्षेत्रीय गन्तव्यका होटल तथा पसलले ठूलो आम्दानी गुमाउन सक्छन्।

विमान कम्पनीहरूले अस्थायी कटौतीलाई स्थायी तालिका परिवर्तनमा रूपान्तरण गर्न सक्छन्। विमान तथा चालक दललाई अन्य लाभदायक मार्गमा सारिएपछि सम्बन्ध सुधार भए पनि पुरानो मार्ग तत्काल पुनःस्थापित गर्न कठिन हुन्छ। यात्रुहरूले पनि दक्षिणपूर्वी एसिया, मध्य एसिया, युरोप वा घरेलु गन्तव्य रोज्न थाल्नेछन्। नयाँ यात्रा बानी स्थापित भएपछि जापानले आफ्नो पुरानो बजार हिस्सा सहजै फिर्ता पाउने निश्चित हुँदैन।

यदि अवस्था एक वर्षसम्म लम्बियो भने समस्या पर्यटनभन्दा गहिरो हुन सक्छ। साना तथा मझौला व्यवसायको व्यावसायिक भ्रमण घट्ने, विश्वविद्यालय आदानप्रदान कमजोर हुने, भाषा अध्ययन र सांस्कृतिक कार्यक्रम सङ्कुचित हुने तथा एकअर्काका समाजबारे प्रत्यक्ष अनुभव घट्नेछ। यस्तो अवस्थामा राजनीतिक अविश्वासले आर्थिक दूरी उत्पन्न गर्ने र आर्थिक दूरीले फेरि राजनीतिक अविश्वास बढाउने नकारात्मक चक्र शुरु हुन सक्छ।

यसको अर्थ चीनलाई कुनै प्रभाव पर्दैन भन्ने होइन। चिनियाँ विमान कम्पनीले जापानी मार्गबाट प्राप्त हुने राजस्व गुमाउनेछन्। जापानसँग व्यापार गर्ने चिनियाँ व्यवसायीको यात्रा खर्च बढ्नेछ। विद्यार्थी, परिवार र सांस्कृतिक संस्थाले असुविधा भोग्नेछन्। त्यसैले यो शून्य–योगको प्रतिस्पर्धा होइन। यद्यपि जापानको पर्यटन निर्भरता र क्षेत्रीय व्यवसायको संरचनाका कारण अनुपातिक रूपमा जापानी पक्षमाथि आर्थिक दबाब बढी पर्न सक्छ।

विश्वास पुनःस्थापित गर्ने बाटो

चीन–जापान सम्बन्धलाई टकरावको स्थायी संरचनामा परिवर्तन गर्नु दुवै देश र पूर्वी एसियाको हितमा छैन। तर सुधारका लागि समस्याको मूल कारण स्पष्ट रूपमा पहिचान गर्नुपर्छ।

जापानले चीनलाई आर्थिक अवसर र सुरक्षा जोखिम दुवैका रूपमा व्यवहार गर्ने विरोधाभाषपूर्ण नीति त्याग्नुपर्छ। ताइवान प्रश्नमा आफ्ना राजनीतिक प्रतिबद्धताको सम्मान गर्नुपर्छ। इतिहासबाट शिक्षा लिनुपर्छ। सैन्य विस्तारले छिमेकीमा उत्पन्न गर्ने वैध चिन्तालाई हल्का रूपमा लिनु हुँदैन। चिनियाँ नागरिकको सुरक्षा र सम्मान सुनिश्चित गर्न ठोस कदम चाल्नुपर्छ।

चीनले पनि सिद्धान्तमा दृढ रहँदै सञ्चारलाई सटीक, नागरिककेन्द्रित र दीर्घकालीन रणनीतिक हितसँग मेल खाने बनाउनुपर्छ। सरकारबीचको विवादले दुई देशका नागरिकबीच स्थायी दूरी सिर्जना नगरोस् भन्ने सावधानी आवश्यक छ।

२५ हवाई मार्गका सबै उडान रद्द हुनु एउटा तथ्याङ्क मात्र होइन। यो सम्बन्धको सामाजिक आधार कमजोर हुँदै गएको चेतावनी हो। विमान कम्पनीहरूले कूटनीतिक वक्तव्य जारी गर्दैनन्, तर तिनको उडान तालिकाले यात्रुको विश्वास, बजारको अपेक्षा र राजनीतिक जोखिमको संयुक्त मूल्याङ्कन प्रकट गर्छ।

हवाई मार्ग पुनःखोल्न प्रशासनिक निर्णय पर्याप्त हुन सक्छ। तर ती मार्गमा यात्रु फर्काउन राजनीतिक विश्वास चाहिन्छ। जापानले चीनसँग स्थिर सम्बन्ध वास्तवमै चाहेको हो भने उसले शब्दभन्दा व्यवहारबाट प्रमाणित गर्नुपर्छ। चीनले पनि आफ्ना नागरिकको सुरक्षा, वैधानिक हित र भावनाको रक्षा गर्दै जनस्तरको सम्पर्क पूर्ण रूपमा टुट्न नदिने विवेकपूर्ण नीति अपनाउनुपर्छ।

अन्यथा आज रद्द भएका उडानहरू भोलि दुई देशका समाजबीच स्थायी बन्दै गएको दूरीका प्रतीक बन्न सक्छन्।