शरीरका केही भागमा अत्यधिक पसिना आउनु केको संकेत हो?

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

पसिना आउनु शरीरको तापक्रम सन्तुलित राख्ने स्वाभाविक प्रक्रिया हो। गर्मी हुँदा, शारीरिक श्रम वा व्यायाम गर्दा, तनावमा पर्दा वा ज्वरो आउँदा पसिना आउनु सामान्य मानिन्छ। तर वातावरण चिसो हुँदा वा खासै शारीरिक गतिविधि नगर्दा पनि नियन्त्रण गर्न कठिन हुने गरी पसिना आइरहेमा त्यसलाई चिकित्सकीय भाषामा ‘हाइपरहाइड्रोसिस’ अर्थात अत्यधिक पसिना आउने अवस्था भनिन्छ।

कतिपय मानिसको टाउको र अनुहारमा बढी पसिना आउँछ भने कसैको हत्केला, पैताला, नाक वरपर वा शरीरको तल्लो भागमा बढी पसिना देखिन्छ। पसिना आएको स्थानकै आधारमा कुनै निश्चित आन्तरिक अंगमा रोग लागेको निष्कर्ष निकाल्न भने मिल्दैन। अत्यधिक पसिना प्राथमिक हाइपरहाइड्रोसिसका कारण हुन सक्छ भने थाइराइडसम्बन्धी समस्या, रगतमा चिनीको मात्रा घट्नु, मधुमेह, संक्रमण, हर्मोन परिवर्तन, तनाव, स्नायु प्रणालीसम्बन्धी समस्या वा केही औषधिको असरका कारण पनि हुन सक्छ।

१. टाउको र अनुहारमा बढी पसिना

टाउको, निधार, घाँटी वा अनुहारमा अत्यधिक पसिना आउनुलाई क्रेनियोफेसियल हाइपरहाइड्रोसिससँग सम्बन्धित मान्न सकिन्छ। गर्मी, मानसिक तनाव, चिन्ता, तातो तथा पिरो खाना, क्याफिनयुक्त पेय वा शारीरिक गतिविधिले यस्तो पसिना बढाउन सक्छ।

परम्परागत चिनियाँ चिकित्सा पद्धतिमा टाउकोमा बढी पसिना आउनुलाई शरीरमा ‘ओसिलोपन र ताप’ बढेको अवस्थासँग जोडेर व्याख्या गरिएको पाइन्छ। विशेष गरी धेरै चिल्लो, गुलियो र बोसोयुक्त खाना खाने व्यक्तिमा यस्तो समस्या देखिन सक्ने धारणा उक्त पद्धतिमा छ।

आधुनिक चिकित्सामा भने टाउकोमा पसिना आएको आधारमा मात्र मुटु, कलेजो वा पेटको रोग पुष्टि गरिँदैन। अचानक पहिलेभन्दा धेरै पसिना आउन थालेको छ भने थाइराइड, रगतमा चिनीको अवस्था, औषधिको असर तथा अन्य सम्भावित कारणको परीक्षण आवश्यक पर्न सक्छ।

२. हत्केला र पैतालामा बढी पसिना

हत्केला र पैतालामा बारम्बार पसिना आउनु प्राथमिक फोकल हाइपरहाइड्रोसिसको सामान्य रूप हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा शरीरलाई चिसो पार्न आवश्यक नभए पनि पसिना निकाल्ने ग्रन्थिहरू बढी सक्रिय हुन्छन्। यसले लेख्न, मोबाइल वा उपकरण समात्न, जुत्ता लगाउन र दैनिक काम गर्न कठिनाइसमेत गराउन सक्छ।

परम्परागत चिनियाँ चिकित्सा पद्धतिमा हत्केला र पैतालाको पसिनालाई शरीरको आन्तरिक ताप, मुख सुक्ने, निद्रा नलाग्ने, बेचैनी, चिडचिडापन र राति पसिना आउने अवस्थासँग जोडिएको छ। तर यस्ता लक्षण थाइराइड समस्या, चिन्ता, हर्मोन परिवर्तन, रगतमा चिनी घट्नु वा अन्य रोगका कारण पनि देखिन सक्छन्।

यसकारण सामाजिक सञ्जाल वा अनलाइन सामग्रीका आधारमा कुनै परम्परागत वा आधुनिक औषधि आफैँ प्रयोग गर्नु उचित हुँदैन। लक्षणको वास्तविक कारण पत्ता लगाएपछि मात्र योग्य चिकित्सकले उपचार निर्धारण गर्नुपर्छ।

३. तिघ्राको बीच वा शरीरको तल्लो भागमा पसिना

गर्मी, बाक्लो कपडा, लामो समय बसिरहनु, शारीरिक गतिविधि र छालाबीचको घर्षणका कारण तिघ्राको बीच तथा शरीरको तल्लो भागमा पसिना आउन सक्छ। तर पसिनासँगै लगातार चिलाउने, छाला रातो हुने, घाउ आउने, असामान्य गन्ध आउने वा अन्य असुविधा भए छालासम्बन्धी समस्या वा संक्रमणको परीक्षण गराउनुपर्छ।

परम्परागत चिनियाँ चिकित्सा पद्धतिमा यस्तो अवस्थालाई कलेजोको ऊर्जापथमा ‘ओसिलोपन र ताप’ बढेको अवस्थाका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। त्यससँगै पिसाब कम हुनु, पिसाब गाढा पहेँलो देखिनु वा दिसा च्यापच्यापे हुनुजस्ता लक्षण उल्लेख गरिएका छन्।

यद्यपि यस्ता लक्षणका आधारमा आफैँ कलेजो, मिर्गौला वा पाचन प्रणालीको रोग निर्धारण गर्न मिल्दैन। पिसाबको मात्रा वा रङमा लगातार परिवर्तन, दुखाइ, ज्वरो वा छालाको समस्या भए स्वास्थ्य परीक्षण आवश्यक हुन्छ।

४. नाक तथा त्यसको आसपास पसिना

नाकको टुप्पो, नाकको छेउ वा माथिल्लो ओठ वरपर पसिना आउनु पनि अनुहारमा हुने स्थानीय हाइपरहाइड्रोसिसको भाग हुन सक्छ। गर्मी, चिन्ता, तातो वा पिरो खाना तथा भावनात्मक तनावले यसलाई बढाउन सक्छ।

परम्परागत चिकित्सा पद्धतिमा नाक वरपर पसिना आउनुलाई फोक्सो र पाचन ऊर्जाको कमजोरीसँग जोडिएको छ। शरीर कमजोर महसुस हुनु, छिटो सास फुल्नु र बारम्बार रुघाखोकी लाग्नुजस्ता लक्षण पनि त्यससँग उल्लेख गरिएका छन्।

तर बारम्बार रुघाखोकी लाग्नु वा सास फुल्नुका अनेक कारण हुन सक्छन्। नाकमा पसिना आएको एउटै लक्षणबाट फोक्सो कमजोर भएको निष्कर्ष निकाल्नु चिकित्सकीय रूपमा पर्याप्त हुँदैन।

कुन अवस्थामा चिकित्सकलाई देखाउने?

अत्यधिक पसिना अचानक शुरु भएको छ, राति कपडा वा ओछ्यान भिज्ने गरी पसिना आउँछ, दैनिक काममा असर परेको छ वा समस्या कम्तीमा छ महिनादेखि कायम छ भने चिकित्सकसँग परामर्श गर्नुपर्छ।

पसिनासँगै छाती दुख्ने, चक्कर लाग्ने वा वाकवाकी हुने अवस्था देखिए तत्काल आकस्मिक स्वास्थ्य सेवा लिनुपर्छ। अचानक तौल घट्नु, लगातार ज्वरो आउनु, मुटु असामान्य रूपमा ढुकढुक गर्नु, हात काँप्नु वा अत्यधिक कमजोरी अनुभव हुनु पनि परीक्षण गराउनुपर्ने संकेत हुन्।

समस्या नियन्त्रणका उपाय

पसिना कुन समयमा, कुन भागमा र के गर्दा बढ्छ भन्ने विवरण टिपोट गर्नु उपयोगी हुन्छ। तातो तथा पिरो खाना, क्याफिन, मदिरा वा मानसिक तनावले समस्या बढाएको देखिए त्यस्ता कारक घटाउन सकिन्छ। हलुका र हावा छिर्ने कपडा लगाउने, शरीर सफा तथा सुख्खा राख्ने र पर्याप्त पानी पिउने बानीले पनि सहयोग गर्न सक्छ।

उपचारको शुरुवात पसिनाको वास्तविक कारण पत्ता लगाएर गरिन्छ। चिकित्सकले आवश्यकताअनुसार विशेष एन्टिपर्सपिरेन्ट, औषधि, हत्केला र पैतालाका लागि आयोन्टोफोरेसिस वा अन्य चिकित्सकीय उपचार सिफारिस गर्न सक्छन्। कुनै रोग वा औषधिका कारण पसिना आएको पाइए मूल कारणको उपचार प्राथमिक हुन्छ।

अत्यधिक पसिना प्रत्येक अवस्थामा गम्भीर रोगको संकेत हुँदैन। तर पसिना आउने स्थानलाई मात्र आधार बनाएर रोग पहिचान गर्नु वा औषधि खानु पनि उचित होइन। लामो समयसम्म समस्या कायम रहेमा योग्य चिकित्सकबाट परीक्षण गराउनु नै सबैभन्दा सुरक्षित उपाय हो।