हर्मुज केन्द्रमा अमेरिका–इरान सैन्य टकराव पुनः चर्कियो, चीनद्वारा संयमको आह्वान

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

अमेरिका र इरानबीच गत महिना भएको समझदारीपछि कायम युद्धविराम पुनः सङ्कटमा परेको छ। अमेरिकाले इरानी बन्दरगाहतर्फ जाने र त्यहाँबाट बाहिरिने पानीजहाजमाथिको नाकाबन्दी पुनः लागू गर्दै लगातार हवाई आक्रमण गरेपछि इरानले पनि क्षेत्रीय देशमा रहेका अमेरिकी सैन्य संरचनालाई लक्षित गरी जवाफी कारबाही गरेको छ।

पछिल्लो सैन्य तनावको केन्द्र विश्व ऊर्जा आपूर्तिका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण हर्मुज जलडमरूमध्य बनेको छ। दुवै पक्षले जलमार्गको सुरक्षा र सञ्चालनमाथि नियन्त्रणको दाबी अघि सारेपछि सैन्य टकरावसँगै अन्तर्राष्ट्रिय नौवहन व्यवस्थामाथि पनि नयाँ विवाद उत्पन्न भएको छ।

अमेरिकी केन्द्रीय कमाण्डले जुलाई १३ मा पाँच घण्टा चलेको पछिल्लो सैन्य कारबाहीका क्रममा बुसेहर, चाबहार, जास्क, कोनारक, अबु मुसा र बन्दर अब्बासस्थित इरानी सैन्य लक्ष्यमा आक्रमण गरिएको जनाएको छ। ती आक्रमण इरानको व्यापारिक पानीजहाजमाथि आक्रमण गर्ने क्षमता कमजोर बनाउने उद्देश्यले गरिएको अमेरिकी पक्षको दाबी छ।

यो इरानविरुद्ध अमेरिकाले लगातार सञ्चालन गरेको तेस्रो रातको हवाई कारबाही थियो। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले नातान्ज नजिक रहेको गहिरो भूमिगत आणविक संरचनासँग सम्बन्धित मानिएको ‘पिकएक्स माउन्टेन’माथि समेत आक्रमण हुन सक्ने चेतावनी दिएका छन्। यद्यपि, उनले इरानसँग वार्ताबाट समाधान सम्भव नरहेको निष्कर्षमा आफू नपुगेको बताएका छन्।

संयुक्त राष्ट्र संघले अमेरिकाले इरानमा गरेको आक्रमण, इरानले हर्मुजमा पानीजहाजमाथि गरेको आक्रमण तथा छिमेकी देशभित्रका लक्ष्यमा गरेको सैन्य कारबाहीप्रति गम्भीर चिन्ता व्यक्त गरेको छ। महासचिव एन्टोनियो गुटेरेसले सबै आक्रमण तत्काल रोकिनुपर्ने र अमेरिका तथा इरान वार्तामा फर्कनुपर्ने बताएका छन्।

गत जुनमा अमेरिका र इरानबीच भएको समझदारीले ६० दिनको युद्धविराम विस्तार गर्ने, हर्मुज जलडमरूमध्यलाई शुल्करहित अन्तर्राष्ट्रिय नौवहनका लागि पुनः खोल्ने र अमेरिकी नाकाबन्दी हटाउने व्यवस्था गरेको थियो। तर, दुवै पक्षले एकअर्कामाथि समझदारी उल्लङ्घन गरेको आरोप लगाएपछि केही सातामै सैन्य तनाव पुनः शुरु भएको हो।

ट्रम्पले इरानमाथिको नाकाबन्दी पुनःस्थापित गर्ने घोषणा गर्दै हर्मुज भएर जाने पानीजहाजबाट २० प्रतिशत पारवहन शुल्क असुल गर्ने प्रस्ताव पनि अघि सारेका छन्। अमेरिकाले जलडमरूमध्यको सुरक्षा गर्ने भएकाले त्यसको खर्च सम्बन्धित देश र व्यापारिक पक्षले बेहोर्नुपर्ने उनको तर्क छ।

इरानले भने हर्मुजको व्यवस्थापनमा अमेरिकालाई हस्तक्षेप गर्न नदिने स्पष्ट पारेको छ। इरानी पक्षले आफूलाई उक्त जलमार्गको ऐतिहासिक संरक्षकका रूपमा प्रस्तुत गर्दै अमेरिकी नाकाबन्दी र शुल्कसम्बन्धी प्रस्तावलाई आफ्नो सार्वभौम अधिकार तथा क्षेत्रीय सुरक्षामाथिको हस्तक्षेप भनेको छ।

हर्मुजमा बढेको तनावप्रति चीनले गम्भीर चिन्ता व्यक्त गर्दै सम्बन्धित पक्षलाई संयम अपनाउन, कठिन प्रयासबाट प्राप्त युद्धविराम जोगाउन र युद्ध पुनः शुरु हुन नदिन आह्वान गरेको छ।

चिनियाँ विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता लिन च्यानले जुलाई १४ को नियमित पत्रकार सम्मेलनमा लडाइँ थप क्षेत्रमा फैलिन नदिनु र निर्दोष नागरिकलाई थप क्षति हुनबाट जोगाउनु अहिलेको प्रमुख आवश्यकता भएको बताए।

उनले हर्मुजका तटीय देशहरूको वैधानिक अधिकार र हितको सम्मान गरिनुपर्ने तथा जलडमरूमध्यमा सामान्य र सुरक्षित आवागमन यथाशीघ्र पुनःस्थापित हुनुपर्ने चीनको धारणा दोहोर्‍याए। सम्बन्धित पक्षले विपरीत दिशामा कदम चाल्नुको सट्टा साझा समाधान खोज्नुपर्ने उनको भनाइ थियो।

चीनले हर्मुज अन्तर्राष्ट्रिय नौवहनका लागि प्रयोग हुने जलमार्ग भएको र सुरक्षित तथा स्वतन्त्र आवागमन सबै पक्षको हितमा रहेको बताउँदै आएको छ। बेइजिङले सैन्य दबाबको सट्टा राजनीतिक संवाद र कूटनीतिक समाधानलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने धारणा अघि सारेको छ।

संयुक्त राष्ट्र संघले पनि हर्मुजमा पूर्ण नौवहन स्वतन्त्रता पुनःस्थापित गर्न आह्वान गरेको छ। महासचिव गुटेरेसले जलमार्गमा हिंसा, अवरोध, विभेद वा अनिवार्य शुल्कविना व्यापारिक पानीजहाजलाई आवतजावत गर्न दिनुपर्ने धारणा यसअघि नै स्पष्ट पारेका थिए।

हर्मुज जलडमरूमध्य अमेरिका र इरानबीचको व्यापक विवादको सबैभन्दा संवेदनशील केन्द्र बनेको छ। आणविक कार्यक्रम, क्षेत्रीय सुरक्षा, अमेरिकी सैन्य उपस्थिति र प्रतिबन्धसँग जोडिएका मतभेद समाधान नभएसम्म जलमार्गमाथिको नियन्त्रणलाई दुवै पक्षले वार्तामा दबाब सिर्जना गर्ने माध्यमका रूपमा प्रयोग गर्न सक्ने देखिएको छ।

वर्तमान सैन्य कारबाहीको आकार र त्यससँगै वार्ताको सम्भावना पूर्ण रूपमा अस्वीकार नगरिएको अवस्थाले अमेरिका र इरानबीच तत्काल पूर्ण युद्धभन्दा आक्रमण, प्रतिआक्रमण र पुनः कूटनीतिक संवादको चक्र चलिरहने सम्भावना देखाएको छ।

तर, गलत आकलन वा कुनै ठूलो मानवीय तथा आर्थिक क्षतिले सीमित सैन्य टकरावलाई व्यापक क्षेत्रीय युद्धमा रूपान्तरण गर्न सक्ने जोखिम कायम छ। हर्मुजमा दीर्घकालीन अवरोध उत्पन्न भए त्यसको प्रभाव मध्यपूर्वमा मात्र सीमित नरही विश्वव्यापी ऊर्जा आपूर्ति, ढुवानी लागत, व्यापार र मुद्रास्फीतिमाथि समेत पर्नेछ।