हर्मुजमा अमेरिकी नाकाबन्दी पुनः लागू, सैन्य टकरावले विश्व ऊर्जा आपूर्तिमा नयाँ जोखिम

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

अमेरिकाले इरानका बन्दरगाह, तेल टर्मिनल तथा तटीय क्षेत्र लक्षित समुद्री नाकाबन्दी पुनः लागू गरेसँगै हर्मुज जलडमरूमध्य केन्द्रित सैन्य टकराव थप गम्भीर बनेको छ। अमेरिकी सेनाले इरानभित्र नयाँ हवाई आक्रमण सञ्चालन गरेको छ भने इरानले खाडी क्षेत्रमा रहेका अमेरिकी सैन्य संरचना र सहयोगी देशका लक्ष्यमा क्षेप्यास्त्र तथा ड्रोन प्रहार गरेको दाबी गरेको छ।

अमेरिकी नौसेनाको नेतृत्वमा रहेको संयुक्त समुद्री सूचना केन्द्रका अनुसार सबै झन्डावाहक पानीजहाजमा लागू हुने नाकाबन्दी जुलाई १४ राति ८ बजेदेखि अन्तर्राष्ट्रिय समयअनुसार कार्यान्वयनमा आएको हो। नाकाबन्दीले इरानका सबै बन्दरगाह, तेल टर्मिनल र तटीय क्षेत्रतर्फ जाने तथा त्यहाँबाट बाहिरिने पानीजहाजलाई समेटेको छ।

नाकाबन्दी लागू गर्ने क्रममा अमेरिकी केन्द्रीय कमाण्डले सात घण्टासम्म चलेको नयाँ सैन्य अभियानमा इरानका दर्जनौँ लक्ष्यमा आक्रमण गरिएको जनाएको छ। अमेरिकी पक्षले ती कारबाही हर्मुज भएर जाने व्यापारिक पानीजहाजमाथि आक्रमण गर्न प्रयोग हुने इरानी सैन्य क्षमता कमजोर बनाउने उद्देश्यले सञ्चालन गरिएको दाबी गरेको छ।

इरानले भने अमेरिकी आक्रमण र नाकाबन्दीलाई आक्रामक कारबाही भनेको छ। इरानी सेनाले जोर्डनको अज्राक सैन्य केन्द्रमा रहेका अमेरिकी संरचनामाथि ड्रोन प्रहार गरेको जनाएको छ भने इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोरले बहराइन र कुवेतका हतियार तथा भण्डारण केन्द्र लक्षित गरेको दाबी गरेको छ। तीमध्ये केही दाबी स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि हुन बाँकी छन्।

अमेरिका र इरानबीच जुनमा भएको अन्तरिम समझदारीले हर्मुजमा शुल्करहित आवागमन कायम गर्ने र ६० दिनभित्र आणविक कार्यक्रमसहितका विवादित विषयमा वार्ता अघि बढाउने आधार तयार गरेको थियो। तर, पानीजहाजमाथिका पछिल्ला आक्रमण, इरानी र अमेरिकी सैन्य कारबाही तथा जलमार्गको व्यवस्थापनसम्बन्धी विवादका कारण उक्त समझदारी केही सातामै गम्भीर सङ्कटमा परेको छ।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले प्रारम्भमा हर्मुज हुँदै जाने पानीजहाजबाट २० प्रतिशत पारवहन शुल्क असुल गर्ने योजना सार्वजनिक गरेका थिए। तर, खाडी क्षेत्रका सहयोगी देशसँगको छलफलपछि उनले उक्त योजना फिर्ता लिँदै त्यसको सट्टा अमेरिकी अर्थतन्त्रमा खाडी देशबाट ठूलो लगानी आउने बताएका छन्। नाकाबन्दी भने यथावत राखिएको छ।

हर्मुज जलडमरूमध्यमा सैन्य जोखिम बढेपछि तेल तथा ग्यास बोक्ने पानीजहाजको आवागमन तीव्र रूपमा घटेको छ। उपलब्ध जहाज अनुगमन तथ्याङ्कअनुसार जलडमरूमध्य पार गर्ने ट्याङ्करको सङ्ख्या पछिल्लो दुई महिनाकै न्यून तहमा पुगेको छ। सुरक्षा जोखिमबाट बच्न केही पानीजहाजले आफ्नो सार्वजनिक स्वचालित पहिचान प्रणाली बन्द गरेर यात्रा गरिरहेको समुद्री उद्योगसँग सम्बन्धित पक्षहरूले बताएका छन्।

शान्तिपूर्ण अवस्थामा विश्वको करिब पाँच भागको एक भाग तेल तथा तरलीकृत प्राकृतिक ग्यास हर्मुज हुँदै ढुवानी हुने गरेको छ। त्यसैले जलमार्गमा लामो अवरोध उत्पन्न भए विश्व ऊर्जा आपूर्ति, जहाज ढुवानी खर्च, बीमा शुल्क र उपभोक्ता मूल्यमा व्यापक प्रभाव पर्न सक्छ।

पछिल्लो तनावपछि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्य फेरि बढेको छ। बुधबार प्रारम्भिक कारोबारमा ब्रेन्ट कच्चा तेल प्रतिब्यारेल ८६ दशमलव १९ अमेरिकी डलर पुगेको छ भने अमेरिकी वेस्ट टेक्सस इन्टरमिडिएट ८० दशमलव ४० डलरमा कारोबार भएको छ। दुवै तेल सूचक पछिल्लो एक महिनाकै उच्च तहमा पुगेका छन्।

ऊर्जा पूर्वाधारमाथि थप आक्रमण भए ब्रेन्ट तेलको मूल्य पुनः प्रतिब्यारेल एक सय डलरतर्फ जान सक्ने विश्लेषकहरूले चेतावनी दिएका छन्। तर, कूटनीतिक पहल सफल भई हर्मुजमा नियमित आवागमन पुनःस्थापित भए मूल्य दबाब केही कम हुन सक्ने उनीहरूको आकलन छ।

इरानको रिभोलुसनरी गार्डले नाकाबन्दी जारी रहे मध्यपूर्वबाट हुने तेल र ग्यास निर्यात पूर्ण रूपमा रोक्न सक्ने चेतावनी दिएको छ। यस्तो अवस्था उत्पन्न भए इरानमा मात्र नभई साउदी अरब, संयुक्त अरब इमिरेट्स, कुवेत, इराक र कतारबाट हुने ऊर्जा निर्यातसमेत प्रभावित हुन सक्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय समुद्री संगठनले नागरिक पानीजहाजमाथिका आक्रमणको निन्दा गर्दै सबै पक्षलाई अधिकतम संयम अपनाउन र तनाव घटाउन आग्रह गरेको छ। संगठनका अनुसार हर्मुज क्षेत्रमा कार्यरत करिब २० हजार नाविक, बन्दरगाह कर्मचारी तथा समुद्री संरचनाका कामदार जारी सङ्कटबाट प्रभावित भएका छन्। संगठनले चालक दलको सुरक्षा सुनिश्चित हुन नसक्ने अवस्थामा अनावश्यक जोखिम मोलेर जलडमरूमध्य पार नगर्न जहाज सञ्चालकलाई आग्रह गरेको छ।

हर्मुजमा जारी विवाद अब अमेरिका र इरानबीचको द्विपक्षीय सैन्य तनावमा मात्र सीमित छैन। यसले खाडी देशको सुरक्षा, अन्तर्राष्ट्रिय समुद्री कानुन, विश्व ऊर्जा आपूर्ति र मुद्रास्फीतिसम्म प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने अवस्था सिर्जना गरेको छ।

नेपालजस्ता पेट्रोलियम पदार्थको आयातमा निर्भर अर्थतन्त्रका लागि लामो समयसम्म उच्च तेल मूल्य कायम रहनु विशेष चिन्ताको विषय हुन सक्छ। अन्तर्राष्ट्रिय बजारको मूल्यवृद्धिले इन्धन आयात खर्च, ढुवानी लागत, वस्तुको बजार मूल्य र विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा थप दबाब सिर्जना गर्न सक्ने देखिन्छ। यो पछिल्लो ऊर्जा मूल्य र हर्मुजको विश्वव्यापी आपूर्ति हिस्साका आधारमा गरिएको सम्भावित आर्थिक आकलन हो।

अमेरिका र इरान दुवैले वार्ताको सम्भावना पूर्ण रूपमा अस्वीकार गरेका छैनन्। तर, नाकाबन्दी, हवाई आक्रमण, क्षेप्यास्त्र तथा ड्रोन प्रहार र जलमार्गमाथिको नियन्त्रण दाबी जारी रहँदा तत्काल स्थायी युद्धविरामको सम्भावना कमजोर देखिएको छ। कुनै ठूलो मानवीय क्षति वा ऊर्जा पूर्वाधारमाथिको व्यापक आक्रमणले वर्तमान सीमित टकरावलाई अझ ठूलो क्षेत्रीय युद्धमा रूपान्तरण गर्न सक्ने जोखिम कायम छ।