युक्रेनमा विदेशी सैनिक तैनाथीबारे रुसको चेतावनी: युद्धविरामपछिको युरोपेली सुरक्षा संरचनामा नयाँ टकराव

# संकेत किराँती

युक्रेनमा सम्भावित युद्धविराम वा शान्ति सम्झौतापछि बहुराष्ट्रिय सैनिक तैनाथ गर्ने पश्चिमी योजनालाई लिएर रुसले पुनः कडा चेतावनी दिएको छ। मस्कोले युक्रेनमा प्रवेश गर्ने कुनै पनि विदेशी सैनिक समूहलाई आफ्नो सुरक्षामाथिको खतरा र वैध सैन्य लक्ष्य मान्ने बताएको छ।

रुसी विदेश मन्त्रालयकी प्रवक्ता मारिया जाखारोभाले युक्रेनका समर्थक पश्चिमी मुलुकहरूको ‘इच्छुक राष्ट्रहरूको गठबन्धन’ अन्तर्गत सैनिक तैनाथी रुसका लागि स्वीकार्य नहुने बताएकी छन्। उनले यस्तो तैनाथीलाई विदेशी हस्तक्षेप र रुसको सुरक्षामाथिको थप खतरा भन्दै ती सैनिक एकाइलाई सैन्य लक्ष्यका रूपमा लिइने चेतावनी दिइन्।

रुसको पछिल्लो चेतावनी जारी युद्धसँग सम्बन्धित प्रतिक्रिया मात्र होइन। यसले सम्भावित युद्धविरामपछि युक्रेनको सुरक्षा कसरी सुनिश्चित गर्ने भन्ने विषयमा मस्को र पश्चिमी मुलुकबीच रहेको आधारभूत मतभेद पुनः स्पष्ट पारेको छ।

फ्रान्स र बेलायतको नेतृत्वमा रहेको इच्छुक राष्ट्रहरूको गठबन्धनले विश्वासयोग्य युद्धविराम कायम भएपछि र युक्रेनले अनुरोध गरेमा बहुराष्ट्रिय बल परिचालन गर्ने योजना अघि सारेको छ। प्रस्तावित बलले जमिन, आकाश र समुद्री क्षेत्रमा युक्रेनलाई सुरक्षा प्रत्याभूति दिनुका साथै उसका सशस्त्र बलको पुनर्निर्माणमा सहयोग गर्ने बताइएको छ।

पश्चिमी पक्षले प्रस्तावित बहुराष्ट्रिय बललाई नयाँ युद्ध शुरु गर्ने संरचनाभन्दा भविष्यमा रुसी आक्रमण दोहोरिन नदिने प्रतिरोधात्मक सुरक्षा व्यवस्थाका रूपमा व्याख्या गरेको छ। यो व्यवस्था युद्धविराम लागू भएपछि मात्र सक्रिय गरिने उनीहरूको भनाइ छ।

रुसले भने युद्ध रोकिएपछि पनि नेटो वा युरोपेली मुलुकका सैनिक युक्रेनमा रहनुलाई आफ्नो सीमाक्षेत्र नजिक पश्चिमी सैन्य पूर्वाधारको स्थायी विस्तारका रूपमा हेरेको छ। युक्रेन र उसका सहयोगीका लागि यस्तो सैनिक उपस्थिति भविष्यको आक्रमण रोक्ने सुरक्षा प्रत्याभूति हो भने रुसका लागि प्रत्यक्ष विदेशी सैन्य हस्तक्षेप हो।

यही विरोधाभाषले सम्भावित शान्ति सम्झौताको सबैभन्दा कठिन प्रश्नमध्ये एउटा अगाडि ल्याएको छ। युद्धविरामपछि युक्रेनलाई प्रभावकारी बाह्य सुरक्षा प्रत्याभूति नदिइए उसले अर्को आक्रमणको जोखिम महसुस गर्न सक्छ। तर पश्चिमी सैनिक युक्रेनमा तैनाथ गरिए रुसले त्यसलाई शान्ति व्यवस्थाको हिस्सा नभई आफ्नो सुरक्षाविरुद्धको चुनौती मान्न सक्छ।

यसले युद्धविराम र स्थायी शान्तिबीच ठूलो अन्तर रहेको देखाउँछ। गोलीबारी रोक्ने सहमति मात्र पर्याप्त नहुन सक्छ। सैनिक फिर्ती, सीमाको निगरानी, युक्रेनको सैन्य क्षमता, विदेशी सैनिकको उपस्थिति, हवाई तथा समुद्री सुरक्षा र सहमति उल्लङ्घन भए अपनाइने प्रतिक्रियाबारे स्पष्ट व्यवस्था आवश्यक हुन्छ।

रुसको चेतावनीले प्रस्तावित बहुराष्ट्रिय बलको प्रतिरोधात्मक प्रभावलाई पनि प्रश्नको घेरामा ल्याएको छ। विदेशी सैनिकमाथि आक्रमण भए सम्बन्धित युरोपेली मुलुक प्रत्यक्ष युद्धमा प्रवेश गर्ने अवस्था उत्पन्न हुन सक्छ। यस्तो सम्भावनाले मस्कोलाई नयाँ आक्रमणबाट रोक्न सक्ने पश्चिमी तर्क छ। तर यही संरचनाले सीमित घटना वा गलत आकलनलाई रुस र युरोपेली मुलुकबीच प्रत्यक्ष सैन्य भिडन्तमा परिणत गर्ने जोखिम पनि बढाउँछ।

सैनिक तैनाथीसम्बन्धी विवाद चर्किरहेका बेला युरोपेली सङ्घ र युक्रेनले रक्षा उद्योग तथा ड्रोन उत्पादनमा सहकार्य अघि बढाएका छन्। दुवै पक्षले ड्रोन उत्पादन विस्तार, संयुक्त उद्यम स्थापना र युक्रेनी उत्पादनका लागि सुरक्षित युरोपेली स्थल उपलब्ध गराउने उद्देश्य राखेका छन्।

यो सहकार्य युक्रेनलाई तत्काल थप ड्रोन उपलब्ध गराउने विषयमा मात्र सीमित छैन। युरोपेली सङ्घले युक्रेनले युद्धभूमिमा विकास गरेको कम लागत, तीव्र उत्पादन र निरन्तर सुधार गर्न सकिने ड्रोन प्रविधिलाई आफ्नो दीर्घकालीन रक्षा संरचनासँग जोड्न खोजिरहेको छ।

युरोपेली सङ्घ–युक्रेन ड्रोन सहकार्यले युरोपेली आर्थिक क्षेत्र र युक्रेनका ड्रोन निर्माता, नयाँ प्रविधि विकास गर्ने कम्पनी, स्टार्टअप तथा सैनिक प्रयोगकर्तालाई एउटै औद्योगिक संरचनामा जोड्ने लक्ष्य राखेको छ। युक्रेनको युद्धकालीन अनुभवबाट अनुसन्धान, उत्पादन र निरन्तर प्राविधिक सुधारलाई एकीकृत गर्ने युरोपेली रणनीति देखिएको छ।

यसबाट युक्रेनलाई पश्चिमी हतियार प्राप्त गर्ने मुलुकबाट युरोपेली रक्षा प्रविधिको सक्रिय साझेदारमा रूपान्तरण गर्ने प्रक्रिया अघि बढिरहेको देखिन्छ। युक्रेनले युद्धभूमिमा परीक्षण भएका प्रविधि, सञ्चालन अनुभव र उत्पादनसम्बन्धी ज्ञान उपलब्ध गराउनेछ भने युरोपेली मुलुकले लगानी, सुरक्षित कारखाना, आपूर्ति सञ्जाल र ठूलो परिमाणको बजार उपलब्ध गराउन सक्छन्।

यसले रुस र युरोपबीचको टकराव सैनिक तैनाथीमा मात्र सीमित नरहेको देखाउँछ। युक्रेनको रक्षा उद्योग, ड्रोन उत्पादन, हवाई प्रतिरक्षा, सैनिक आवागमन र युरोपेली खरिद प्रणालीबीचको एकीकरण पनि दीर्घकालीन सुरक्षा संरचनाको हिस्सा बनिरहेको छ।

भविष्यमा युरोपेली सैनिक युक्रेनभित्र प्रवेश गर्छन् वा गर्दैनन् भन्ने निर्णय अलग विषय हो। तर युक्रेनको रक्षा उत्पादन प्रणाली युरोपसँग अझ गहिरो रूपमा जोडिँदै जानु दीर्घकालीन र उल्ट्याउन कठिन प्रक्रिया बन्न थालेको छ।

युरोपेली मुलुकका लागि यो सहकार्य केवल युक्रेनलाई सहयोग गर्ने नीति होइन। युक्रेन युद्धले परम्परागत सैन्य खरिद प्रणाली, महँगा हतियार र लामो उत्पादन चक्रका कमजोरी उजागर गरेको छ। तुलनात्मक रूपमा सस्ता ड्रोन, इलेक्ट्रोनिक युद्ध प्रणाली र तीव्र प्राविधिक परिवर्तनले आधुनिक युद्धको स्वरूप बदलिदिएको छ।

युक्रेनी अनुभवलाई आफ्नो रक्षा तयारीसँग जोड्नु युरोपले आफ्नै सुरक्षा क्षमता बढाउने प्रयाससमेत हो। यसले युरोपेली रक्षा उद्योगमा उत्पादन वृद्धि, संयुक्त खरिद र नयाँ प्रविधिको तीव्र विकासलाई थप गति दिन सक्छ।

रुसको पछिल्लो चेतावनीपछि सम्भावित शान्ति वार्ताको केन्द्र अब भूभागको प्रश्नमा मात्र सीमित नरहने स्पष्ट भएको छ। युक्रेनको भविष्यको सैन्य शक्ति कति हुने, कुन देशले सुरक्षा प्रत्याभूति दिने, विदेशी सैनिक कहाँ र कुन अधिकार अन्तर्गत रहने तथा युरोपेली रक्षा उद्योगसँग युक्रेनको सम्बन्ध कस्तो हुने भन्ने विषय शान्ति सम्झौताका मुख्य विवाद बन्न सक्छन्।

तत्कालका लागि प्रस्तावित बहुराष्ट्रिय सैनिक बल युक्रेनमा तैनाथ भइसकेको छैन। पश्चिमी योजनाअनुसार यसको परिचालन विश्वासयोग्य युद्धविरामपछि मात्र हुनेछ। तर रुसले अग्रिम रूपमा ती सैनिकलाई लक्ष्य बनाउने चेतावनी दिएकाले भविष्यको सुरक्षा व्यवस्थामाथि सहमति जुटाउनु युद्ध रोक्ने सहमति जत्तिकै कठिन हुने देखिएको छ।

समग्रमा, युक्रेन युद्धको सम्भावित अन्त्य सैनिक कारबाही रोक्नुमा मात्र निर्भर रहने छैन। त्यसपछिको शक्ति सन्तुलन, युक्रेनको सुरक्षा, युरोपेली सैनिक उपस्थिति र रक्षा उद्योगको एकीकरणले युरोपको नयाँ सुरक्षा संरचना निर्धारण गर्नेछ। रुसको चेतावनी र युरोपेली सङ्घको ड्रोन सहकार्यले यही भविष्यको संरचनामाथिको संघर्ष अहिले नै शुरु भइसकेको संकेत दिएका छन्।