साउने सङ्क्रान्ति आज: दक्षिणायन, कृषि–संस्कृति र शिवोपासनाको जीवन्त संगम

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

सौरमासअनुसार मनाइने साउने अर्थात कर्कट सङ्क्रान्ति आज शुक्रबार देशभर स्नान, दान, देवपूजा, पारिवारिक जमघट तथा परम्परागत रूपमा लुतो फालेर मनाइँदैछ।

आज १ साउन २०८३ अर्थात १७ जुलाई २०२६ हो। नेपालमा प्रचलित सौरमानअनुसार सूर्यले मिथुन राशिको भोग पूरा गरी कर्कट राशिमा प्रवेश गर्ने दिनबाट साउन महिना शुरु हुन्छ। चन्द्रमासमा आधारित श्रावण महिनाको आरम्भ क्षेत्र र पात्रोअनुसार फरक हुन सक्ने भए पनि नेपाली सौर पात्रोमा साउन १ नै कर्कट सङ्क्रान्ति हो।

‘सङ्क्रान्ति’ शब्दले सूर्य एउटा राशिबाट अर्को राशिमा प्रवेश गर्ने संक्रमणलाई जनाउँछ। यसकारण वर्षमा १२ वटा सङ्क्रान्ति हुन्छन्। तीमध्ये माघ १ को मकर सङ्क्रान्ति र साउन १ को कर्कट सङ्क्रान्तिलाई उत्तरायण र दक्षिणायनसँग जोडेर वैदिक सनातन परम्परामा विशेष महत्व दिइएको छ।

परम्परागत ज्योतिष तथा सिद्धान्तीय सौर कालगणनामा कर्कट सङ्क्रान्तिबाट सूर्यको दक्षिणायन यात्रा शुरु भएको मानिन्छ। यसपछि दिन क्रमशः छोटिँदै र रात लम्बिँदै जाने मौसमी चरण अघि बढ्छ। दक्षिणायनलाई बाह्य गतिविधिबाट क्रमशः अन्तर्मुखी साधना, संयम, आत्मनिरीक्षण र प्रकृतिसँग सामञ्जस्य कायम गर्ने समयका रूपमा पनि व्याख्या गरिन्छ।

आधुनिक खगोलशास्त्रअनुसार भने उत्तरी गोलार्द्धमा सूर्यको दृश्य दक्षिणगमन जुन २० वा २१ आसपास पर्ने ग्रीष्म अयनान्तपछि नै शुरु हुन्छ। कर्कट सङ्क्रान्ति र खगोलीय अयनान्तबीच अहिले करिब तीन साताको अन्तर देखिनु पृथ्वीको अक्षीय पूर्वगमन र निरयण तथा सायन गणनाबीचको भिन्नतासँग सम्बन्धित छ। प्राचीन समयमा ग्रीष्म अयनान्तका बेला सूर्य कर्कट नक्षत्र क्षेत्रतर्फ देखिने भएकाले ‘कर्कट रेखा’ नामकरण भएको थियो, तर पृथ्वीको अक्षको दीर्घकालीन परिवर्तनका कारण अहिले त्यो स्थिति बदलिएको छ।

यस अन्तरले पूर्वीय कालगणनाको सांस्कृतिक महत्व घटाउँदैन। बरु, साउने सङ्क्रान्ति आकाशीय गणना, ऋतुचक्र, कृषि जीवन, स्वास्थ्यचेतना, सामाजिक सम्बन्ध र आध्यात्मिक साधनालाई एउटै पर्वमा जोड्ने नेपाली सभ्यताको विशिष्ट उदाहरण हो।

नेपालको परम्परागत जीवनपद्धति कृषिसँग घनिष्ठ रूपमा जोडिएको छ। असारभर किसान धान रोपाइँ, खेत तयारी, मल व्यवस्थापन र वर्षायामको कठिन श्रममा व्यस्त हुन्छन्। हिलो, पानी, गर्मी, कीरा तथा अस्वच्छ वातावरणको निरन्तर सम्पर्कका कारण विगतमा दाद, लुतो, खटिरा र अन्य छालासम्बन्धी समस्या फैलिने सम्भावना बढी हुन्थ्यो।

असारको कठिन कृषि श्रमपछि शरीर सफा गर्ने, घरआँगन शुद्ध बनाउने, औषधीय वनस्पति प्रयोग गर्ने र परिवार तथा समुदायसँग बसेर नयाँ महिनाको स्वागत गर्ने परम्पराबाट ‘लुतो फाल्ने’ संस्कार विकसित भएको धर्म–संस्कृतिका अध्येताहरू बताउँछन्।

परम्पराअनुसार साँझ कागभलायो, कुकुरडाइनो, लुतेझार, पानीसरो वा पानीअमला जस्ता वनस्पतिसँगै कागती, निबुवा, अम्बा, अनार र नासपातीजस्ता फल राखेर पूजा गरिन्छ। प्रयोग गरिने वनस्पति र विधि भूगोल, जातीय समुदाय तथा कूल परम्पराअनुसार फरक हुन्छ।

लोकविश्वासअनुसार छालासम्बन्धी रोगको प्रतीक मानिने ‘कण्डारक’को पूजा गरेपछि बलिरहेको अगुल्टो घरको चारैतिर फालिन्छ। यस क्रममा नाङ्लो ठटाउने, शङ्ख फुक्ने, घण्ट बजाउने, ढिकी कुट्ने र केही समय ढोका बन्द गर्ने चलन पनि विभिन्न पहाडी क्षेत्रमा पाइन्छ।

आगोले अशुद्धि हटाउने, आवाजले अनिष्ट शक्ति भगाउने र औषधीय वनस्पतिले रोगबाट रक्षा गर्ने विश्वास यस संस्कारमा अन्तरनिहित छ। पूर्वीय परम्परामा आगो केवल भौतिक तापको श्रोत नभई शुद्धीकरण, रूपान्तरण र देवतासम्म समर्पण पुर्‍याउने माध्यमका रूपमा प्रतिष्ठित छ। शङ्ख, घण्ट र सामूहिक ध्वनिले वातावरणलाई जागृत बनाउनुका साथै पर्वलाई पारिवारिक तथा सामुदायिक अनुष्ठानमा रूपान्तरण गर्छ।

यद्यपि, लुतो फाल्ने संस्कार सांस्कृतिक र प्रतीकात्मक परम्परा हो। छालासम्बन्धी संक्रमण वा अन्य रोग देखिएमा यसलाई चिकित्सकीय उपचारको विकल्पका रूपमा लिनु हुँदैन। परम्पराको संरक्षणसँगै सरसफाइ, सुरक्षित पानी, व्यक्तिगत स्वच्छता र आवश्यक स्वास्थ्य उपचारलाई प्राथमिकता दिनु यसको आधुनिक सान्दर्भिकता हो।

साउनलाई भगवान् शिवको विशेष उपासना गर्ने महिनाका रूपमा लिइन्छ। वर्षाको जलधारा, हिमालय, नदी, वनस्पति, नाग र जीवजगतसँग जोडिएका शिवको स्वरूपले प्रकृति र चेतनाबीचको एकताको प्रतिनिधित्व गर्छ। साउनभर विशेषतः सोमबार शिवालयमा जल अर्पण, बेलपत्र चढाउने, व्रत बस्ने तथा जप–ध्यान गर्ने परम्परा छ।

पशुपतिनाथसहित देशभरका शिवालयमा साउन महिनाभर भक्तजनको विशेष उपस्थिति रहने गर्छ। धार्मिक दृष्टिले शिवोपासना केवल मनोकामना पूर्तिसँग मात्र सम्बन्धित नभई अहङ्कार, क्रोध, लोभ र असंयममाथि नियन्त्रण कायम गर्ने साधनाका रूपमा पनि व्याख्या गरिन्छ।

पछिल्लो समय साउनमा महिलाले हरियो चुरा, पोते, कपडा तथा मेहन्दी लगाउने चलन व्यापक बनेको छ। हरियो रङलाई वर्षा, उर्वरता, कृषि, जीवन, समृद्धि र प्रकृतिको पुनर्जागरणसँग जोडेर हेरिन्छ। यद्यपि, यो अभ्यास सबै नेपाली समुदायमा समान वा अनिवार्य छैन। क्षेत्र, समुदाय, पारिवारिक परम्परा र व्यक्तिगत आस्थाअनुसार यसको स्वरूप फरक पाइन्छ।

साउने सङ्क्रान्तिको सांस्कृतिक संरचना हेर्दा पूर्वीय सभ्यताले समयलाई केवल दिन, महिना र वर्षको गणना नभई प्रकृति, कर्म र चेतनाको चक्रका रूपमा बुझेको देखिन्छ। सूर्यको राशि परिवर्तनसँगै महिना फेरिन्छ, ऋतुचक्रले कृषिकर्म निर्देशित गर्छ, कृषिकर्मपछि शरीर र घरको शुद्धीकरण गरिन्छ र त्यसपछि मनलाई साधना तथा संयमतर्फ उन्मुख गराइन्छ।

यस अर्थमा साउने सङ्क्रान्ति केवल धार्मिक पर्व वा लुतो फाल्ने दिन होइन। यो नेपाली समाजले हजारौँ वर्षको अनुभवबाट विकास गरेको ऋतु परिवर्तनसम्बन्धी चेतना, कृषकको श्रमप्रतिको सम्मान, रोगव्याधिबाट जोगिने सामुदायिक प्रयास, प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता र आध्यात्मिक अनुशासनको संयुक्त अभिव्यक्ति हो।

शहरीकरण, बसाइँसराइ र जीवनशैलीमा आएको परिवर्तनसँगै लुतो फाल्नेलगायत कतिपय मौलिक परम्परा कमजोर हुँदै गएका छन्। तिनलाई अन्धविश्वासका रूपमा पूर्णतः त्याग्नु वा वैज्ञानिक परीक्षणबिना सबै पक्षलाई औषधीय सत्यका रूपमा स्वीकार गर्नु दुवै उचित हुँदैन।

परम्पराभित्र रहेका पर्यावरणीय ज्ञान, सरसफाइको सन्देश, सामुदायिक एकता र आध्यात्मिक मूल्यको अध्ययन तथा अभिलेखीकरण गर्दै आगोको सुरक्षित प्रयोग, वनस्पतिको संरक्षण र स्वास्थ्यसम्बन्धी वैज्ञानिक चेतनासँग जोड्न सके साउने सङ्क्रान्ति भावी पुस्ताका लागि अझ अर्थपूर्ण सांस्कृतिक सम्पदा बन्न सक्छ।