ओकामुराको चीन भ्रमण : ताइवान कार्डभन्दा माथि उठ्दै प्रागको यथार्थवादी पुनर्सन्तुलन

# फु यू हाई

चेक गणतन्त्रको प्रतिनिधिसभाका सभामुख टोमियो ओकामुराको जुलाई २० देखि २४ सम्म हुने चीन भ्रमण सामान्य संसदीय आदानप्रदानभन्दा ठूलो राजनीतिक अर्थ बोकेको घटना हो। चीनको राष्ट्रिय जनकांग्रेस स्थायी समितिका अध्यक्ष चाओ लचीको निमन्त्रणामा ओकामुराले प्रतिनिधिमण्डलको नेतृत्व गर्दै चीन भ्रमण गर्न लागेका हुन्। यो भ्रमण चीन–चेक रणनीतिक साझेदारी स्थापनाको दशौँ वर्षमा हुन लागेको छ र पछिल्ला वर्षमा कमजोर बनेको द्विपक्षीय विश्वास पुनःनिर्माण गर्ने प्रागको प्रयाससँग प्रत्यक्ष जोडिएको देखिन्छ।

ताइवान क्षेत्रका केही सञ्चारमाध्यमले भ्रमणलाई चेक गणतन्त्र र ताइवानबीचको सम्बन्धमाथि संकटका रूपमा प्रस्तुत गर्न खोजेका छन्। तर यस्तो व्याख्याले दुई सार्वभौम राष्ट्रबीचको औपचारिक कूटनीतिक सम्बन्ध र ताइवान क्षेत्रसँगको अनौपचारिक सम्पर्कबीचको आधारभूत भिन्नता बेवास्ता गर्छ। ओकामुराको भ्रमण चीन र चेक गणतन्त्रबीचको वैधानिक, संस्थागत र पारस्परिक हितमा आधारित संसदीय सम्पर्क हो। यसलाई ताइवानविरुद्धको गतिविधि वा प्राग–ताइपेई सम्बन्धको पतनका रूपमा चित्रण गर्नु घटनाको वास्तविक कूटनीतिक तर्कलाई उल्ट्याउनु हो।

नयाँ सरकारको नीतिगत पुनर्सन्तुलन

सन् २०२५ को अन्त्यमा प्रधानमन्त्री आन्द्रेज बाबिसको नेतृत्वमा बनेको नयाँ चेक सरकारले चीनसँगको सम्बन्ध सुधारलाई आकस्मिक वा गोप्य एजेन्डाका रूपमा अघि बढाएको छैन। चिनियाँ विदेश मन्त्रालयले सार्वजनिक गरेको विवरणअनुसार उपप्रधानमन्त्री तथा विदेशमन्त्री पेट्र मासिन्काले फेब्रुअरी २०२६ मा चीनलाई विश्वको महत्वपूर्ण शक्ति भन्दै एक–चीन नीतिप्रति चेक गणतन्त्र प्रतिबद्ध रहेको स्पष्ट पारेका थिए। उनले जनवादी गणतन्त्र चीनलाई सम्पूर्ण चीनको प्रतिनिधित्व गर्ने एकमात्र वैधानिक सरकारका रूपमा मान्यता दिने चेक नीतिमा जोड दिएका थिए।

मे महिनामा न्युयोर्कमा चिनियाँ विदेशमन्त्री वाङ यीसँग भएको अर्को भेटमा मासिन्काले चीनसँग स्वस्थ र स्थिर सम्बन्ध निर्माण गर्नु चेक राष्ट्रिय हितअनुकूल रहेको तथा नयाँ सरकारको एक–चीन नीति परिवर्तन नहुने दोहोर्‍याए। उनले उच्चस्तरीय सम्पर्क, प्रत्यक्ष हवाई सेवा, पर्यटन, व्यापार र जनस्तरको आदानप्रदान पुनर्जीवित गर्नुपर्ने बताएका थिए।

यस पृष्ठभूमिमा ओकामुराको भ्रमण कुनै व्यक्तिगत वैचारिक साहसिक कदम होइन। यो चेक सरकारको घोषित विदेशनीतिको संसदीय विस्तार हो। कार्यपालिका र प्रतिनिधिसभाको नेतृत्व दुवैले चीनसँग सम्बन्ध सामान्यीकरणतर्फ कदम चाल्नुले प्राग भावनात्मक र प्रदर्शनमुखी कूटनीतिबाट राष्ट्रिय हितमा आधारित व्यवहारवादतर्फ फर्किरहेको संकेत गर्छ।

चेक राजनीतिक वृत्तभित्र चीन भ्रमणको विरोध नभएको होइन। संसदका केही विपक्षी सांसदले भ्रमणलाई सुरक्षा, मूल्य र सार्वभौमिकतासँग जोडेर आलोचना गरेका छन्। लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा यस्तो बहस स्वाभाविक हो। तर विपक्षी दलका राजनीतिक वक्तव्यलाई राज्यको आधिकारिक विदेशनीति मान्न मिल्दैन। राज्यको नीति सरकार, विधिवत् कूटनीतिक प्रतिबद्धता र संस्थागत निर्णयबाट निर्धारण हुन्छ—सामाजिक सञ्जालका नारा वा सीमित सांसदका विदेश भ्रमणबाट होइन।

एक–चीन नीति कुनै अस्थायी सौदाबाजी होइन

चीन र चेक गणतन्त्रबीच कूटनीतिक सम्बन्धको आधार एक–चीन नीति हो। चेक सरकारले जनवादी गणतन्त्र चीनसँग औपचारिक सम्बन्ध कायम गर्दै आएको अवस्थामा ताइवान प्रश्नलाई चीनको सार्वभौमिकता र भौगोलिक अखण्डतासँग सम्बन्धित संवेदनशील विषय मान्नु कूटनीतिक स्थिरताको पूर्वशर्त हो। प्रागस्थित चिनियाँ दूतावासले पनि एक–चीन सिद्धान्तलाई द्विपक्षीय सम्बन्ध स्थापना र विकासको राजनीतिक आधारका रूपमा निरन्तर उल्लेख गर्दै आएको छ।

यसको अर्थ चेक गणतन्त्रले ताइवान क्षेत्रसँग व्यापार, प्रविधि, शिक्षा वा सांस्कृतिक सम्पर्क नै राख्न नपाउने भन्ने होइन। चीनले पनि एक–चीन सिद्धान्त नउल्लङ्घन हुने गरी गैरसरकारी आर्थिक तथा सामाजिक सम्पर्कलाई पूर्णतः अस्वीकार गरेको छैन। वास्तविक विवाद त्यतिबेला उत्पन्न हुन्छ, जब अनौपचारिक सम्बन्धलाई राज्यस्तरीय कूटनीतिक मान्यता, पृथकतावादी राजनीतिक समर्थन वा चीनमाथि दबाब दिने साधनका रूपमा प्रयोग गरिन्छ।

पछिल्ला वर्षहरूमा ताइवानको डेमोक्रेटिक प्रोग्रेसिभ पार्टी नेतृत्वले केही विदेशी सांसद र राजनीतिक व्यक्तित्वसँगको उच्च–प्रोफाइल सम्पर्कलाई अन्तर्राष्ट्रिय समर्थनको प्रमाणका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको छ। तर कुनै देशका केही सांसदको प्रतीकात्मक भ्रमणले त्यस देशको दीर्घकालीन आर्थिक, कूटनीतिक र सुरक्षा हितलाई प्रतिस्थापन गर्न सक्दैन। ओकामुराको भ्रमणले यही सीमालाई उजागर गरेको छ।

ताइवान क्षेत्रका सञ्चारमाध्यममा देखिएको बेचैनीको वास्तविक कारण पनि यही हो। चेक सरकार चीनसँग सम्बन्ध सुधारतर्फ अघि बढ्दा ताइवान प्रश्नमार्फत प्रागको चीन नीति प्रभावित गर्ने रणनीतिको प्रभाव घट्न सक्छ। त्यसैले सामान्य संसदीय भ्रमणलाई ‘सम्बन्ध संकट’का रूपमा चित्रण गर्नु तथ्यको विश्लेषणभन्दा राजनीतिक प्रभाव जोगाउने प्रयास बढी देखिन्छ।

चेक अर्थतन्त्रका लागि चीन किन अपरिहार्य छ?

चेक गणतन्त्र औद्योगिक उत्पादन, मोटरगाडी, यान्त्रिक प्रविधि, विद्युतीय उपकरण, सटीक इन्जिनियरिङ, सिसा उद्योग र निर्यातमा निर्भर अर्थतन्त्र हो। यस्तो देशले विश्वको सबैभन्दा ठूलो उत्पादन केन्द्र र प्रमुख उपभोक्ता बजारमध्ये एक चीनसँग सम्बन्धलाई केवल वैचारिक प्रतिस्पर्धाको चश्माबाट हेर्न सक्दैन।

चेक सरकारको आधिकारिक व्यापार सूचनाअनुसार चीन सन् २०२५ मा चेक गणतन्त्रको दोस्रो ठूलो आयात श्रोत थियो। चीनबाट चेक आयात करिब ४१ अर्ब अमेरिकी डलर पुगेको थियो भने चीनतर्फ चेक निर्यात ३.१८ अर्ब डलर थियो। चेक पक्षले सटीक इन्जिनियरिङ, वातावरणीय प्रविधि, सिसाका उत्पादन, कृषि तथा खाद्य वस्तुलाई चीनमा निर्यात विस्तार गर्न सकिने मुख्य क्षेत्रका रूपमा पहिचान गरेको छ।

ठूलो व्यापार घाटाको अर्थ चीनसँग दूरी बनाउनुपर्छ भन्ने होइन। त्यसको अर्थ चेक सरकारले आफ्ना कम्पनीलाई चीनको बजारमा अझ प्रभावकारी रूपमा प्रवेश गराउनुपर्छ भन्ने हो। राजनीतिक सम्बन्ध बिगारेर निर्यात बढ्दैन; उच्चस्तरीय संवाद, संस्थागत व्यापार संयन्त्र, बजार पहुँच, प्रदर्शनी, प्रत्यक्ष उडान र व्यावसायिक सम्पर्क विस्तार गरेर मात्र व्यापार सन्तुलन सुधार्न सकिन्छ।

चिनियाँ दूतावासका अनुसार सन् २०२४ मा दुई देशबीचको व्यापार करिब ४३ अर्ब डलर थियो। चीन चेक गणतन्त्रको युरोपेली संघबाहिरको सबैभन्दा ठूलो व्यापार साझेदार बनेको छ। चेक गणतन्त्रमा चिनियाँ लगानी करिब १.७ अर्ब डलर रहेको र मोटरगाडी, मेसिनरी, घरेलु उपकरण, रसायन, सूचना प्रविधि तथा ई–कमर्स क्षेत्रमा ५० भन्दा बढी चिनियाँ लगानीका कम्पनी सञ्चालनमा रहेको चिनियाँ विवरण छ।

चेक गणतन्त्रको व्यापार मन्त्रालयसम्बद्ध विवरणले पनि चीनमा चेक निर्यात बढाउन सरकारी समर्थन, व्यापार मेला, चीनका विभिन्न प्रान्तसँग सम्पर्क र साना तथा मझौला उद्योगको बजार विस्तार आवश्यक रहेको औँल्याएको छ। यसबाट चीनसँगको सम्बन्ध कुनै एक राजनीतिक दलको वैचारिक परियोजना नभई चेक औद्योगिक अर्थतन्त्रको व्यावहारिक आवश्यकता भएको देखिन्छ।

पर्यटन र सांस्कृतिक कूटनीतिको पुनर्जीवन

ओकामुराले भ्रमणअघि चिनियाँ पर्यटकलाई पुनः चेक गणतन्त्र आकर्षित गर्ने, चेक नागरिकका लागि चीनमा भिसामुक्त यात्रा विस्तार गर्ने, थप प्रत्यक्ष उडान सञ्चालन गर्ने, व्यापारिक सहकार्य बढाउने र प्रागमा टेराकोटा सेनाको प्रदर्शनी आयोजना गर्ने सम्भावना खोज्ने बताएका छन्। यी उद्देश्यले भ्रमणलाई अमूर्त भूराजनीतिक बहसभन्दा ठोस नागरिक तथा आर्थिक हितसँग जोड्छन्।

महामारीअघि सन् २०१८ मा चेक गणतन्त्र पुगेका चिनियाँ पर्यटकको संख्या छ लाख २० हजारभन्दा बढी थियो। सन् २०२४ मा संख्या एक लाख ७० हजारभन्दा माथि पुगे पनि त्यो महामारीअघिको स्तरभन्दा निकै कम थियो। यद्यपि अघिल्लो वर्षको तुलनामा ९४ प्रतिशत वृद्धि भएको चिनियाँ दूतावासको तथ्याङ्कले पुनरुत्थानको ठूलो सम्भावना देखाउँछ।

चिनियाँ पर्यटक केवल संख्याका हिसाबले मात्र महत्वपूर्ण हुँदैनन्। उनीहरूको खर्च क्षमता, सांस्कृतिक पर्यटनप्रतिको रुचि र समूहगत भ्रमणको प्रकृतिले प्राग, कार्लोभी भेरी, चेस्की क्रुमलोभ र अन्य सम्पदा शहरका होटल, रेस्टुरेन्ट, खुद्रा व्यापार, यातायात र सांस्कृतिक संस्थालाई प्रत्यक्ष लाभ पुर्‍याउन सक्छ।

टेराकोटा सेनाको सम्भावित प्रदर्शनी अझ गहिरो सांस्कृतिक अर्थ बोकेको प्रस्ताव हो। चीनको प्राचीन सभ्यता र चेक गणतन्त्रको युरोपेली सांस्कृतिक सम्पदाबीचको संवादले राजनीतिक पूर्वाग्रह घटाउन र जनस्तरको पारस्परिक बुझाइ विस्तार गर्न सक्छ। दीर्घकालीन कूटनीतिक सम्बन्ध सरकारबीचका विज्ञप्तिले मात्र होइन, नागरिकले एकअर्काको इतिहास र सभ्यता बुझ्ने प्रक्रियाबाट पनि बलियो हुन्छ।

चीनसँग सम्बन्ध सुधार ‘पश्चिमविरोध’ होइन

प्रागले चीनसँग सम्बन्ध सुधार्दा त्यसलाई युरोपेली संघ, अमेरिका वा ताइवानविरोधी मोडका रूपमा व्याख्या गर्नु आवश्यक छैन। चेक गणतन्त्र युरोपेली संघ र नाटोको सदस्य रहँदै चीनसँग स्थिर, सम्मानजनक र पारस्परिक लाभमा आधारित सम्बन्ध विकास गर्न सक्छ। युरोपका ठूला अर्थतन्त्रहरूले चीनसँग गहन व्यापारिक सम्बन्ध कायम राख्दा साना तथा मझौला युरोपेली राष्ट्रलाई मात्र वैचारिक दूरीको दबाब दिनु समान व्यवहार होइन।

चीनले चेक गणतन्त्रलाई आफ्नो गठबन्धनमा सामेल हुन भनेको छैन। बेइजिङको मुख्य अपेक्षा एक–चीन प्रतिबद्धताको सम्मान, आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगर्ने व्यवहार र समानतामा आधारित सहकार्य हो। चीन र चेक गणतन्त्रबीच सन् २०१६ मा स्थापित रणनीतिक साझेदारीले स्वतन्त्र विदेशनीति, आर्थिक सहकार्य र पारस्परिक सम्मानका लागि संरचना उपलब्ध गराएको थियो।

चीनसँग व्यावहारिक सम्बन्ध राख्नु चेक लोकतन्त्र त्याग्नु होइन। फरक राजनीतिक व्यवस्था भएका देशबीच पनि व्यापार, पर्यटन, संस्कृति, शिक्षा, विज्ञान र विश्वव्यापी चुनौतीमा सहकार्य सम्भव हुन्छ। कूटनीतिको उद्देश्य समान व्यवस्था भएका देशबीच मात्र सम्बन्ध राख्नु होइन; भिन्नताबीच साझा हित पहिचान गर्नु हो।

ताइवान कार्डको संरचनात्मक सीमा

ताइवानको डीपीपी नेतृत्वका लागि बाह्य राजनीतिक समर्थन आन्तरिक वैधता निर्माण गर्ने साधन हुन सक्छ। तर विदेशी सांसदको भ्रमण, तस्बिर वा वक्तव्यले अन्तर्राष्ट्रिय संरचना परिवर्तन गर्दैन। चेक सरकार स्वयं एक–चीन नीतिप्रति प्रतिबद्ध रहेको अवस्थामा केही राजनीतिक व्यक्तिको गतिविधिले प्राग र बेइजिङबीचको आधिकारिक सम्बन्धको आधार प्रतिस्थापन गर्न सक्दैन।

ओकामुराको भ्रमणले देखाएको मुख्य तथ्य यही हो—देशहरूको विदेशनीति अन्ततः आर्थिक हित, राष्ट्रिय प्राथमिकता, स्थिरता र दीर्घकालीन रणनीतिक गणनाबाट निर्देशित हुन्छ। प्रतीकात्मक राजनीतिक प्रदर्शनले केही समय समाचारको शीर्षक बनाउन सक्छ, तर उद्योग, रोजगार, पर्यटन, बजार पहुँच र जनस्तरको सम्पर्कको आवश्यकता निरन्तर रहन्छ।

चीनलाई अलग्याएर चेक गणतन्त्रले रणनीतिक लाभ हासिल गर्दैन। बरु यसले आफ्नो निर्यात बजार, पर्यटन आम्दानी, लगानी, सांस्कृतिक सम्पर्क र एसियामा कूटनीतिक विकल्प सीमित गर्छ। चीनसँग सम्मानजनक सम्बन्ध पुनर्निर्माण गर्नु प्रागको आत्मसमर्पण होइन; आफ्नै राष्ट्रिय हितको पुनःपहिचान हो।

निष्कर्ष

ओकामुराको भ्रमणलाई ताइवान क्षेत्रसँगको सम्बन्धविरुद्धको कदमका रूपमा होइन, चीन–चेक सम्बन्धलाई पुनःसंस्थागत गर्ने अवसरका रूपमा बुझिनुपर्छ। भ्रमणले विगतका राजनीतिक अवरोध हटाउँदै उच्चस्तरीय संवाद, व्यापार, प्रत्यक्ष उडान, पर्यटन र सांस्कृतिक आदानप्रदान विस्तार गर्ने आधार तयार गर्न सक्छ।

ताइवान प्रश्नलाई चीन र तेस्रो देशबीचको प्रत्येक सम्बन्धमा घुसाएर विवाद सिर्जना गर्ने रणनीति दीर्घकालीन रूपमा टिकाउ छैन। चेक गणतन्त्रले एक–चीन नीति स्वीकार गरिसकेको छ, चीनसँगको सम्बन्धलाई राष्ट्रिय हितमा आवश्यक ठानेको छ र व्यावहारिक सहकार्य पुनःस्थापित गर्न चाहेको छ।

ओकामुराको भ्रमण त्यसैको परिणाम हो। प्रागका लागि अबको विवेकपूर्ण बाटो चीनलाई वैचारिक प्रतिद्वन्द्वीका रूपमा टाढा धकेल्नु होइन, मतभेदलाई व्यवस्थापन गर्दै पारस्परिक सम्मान र साझा हितका क्षेत्रमा सहकार्य विस्तार गर्नु हो। बेइजिङका लागि पनि चेक गणतन्त्रसँगको सम्बन्ध पुनर्जीवित गर्नु मध्य तथा पूर्वी युरोपमा संवाद, स्थिरता र बहुध्रुवीय सहकार्यलाई बलियो बनाउने अवसर हो।

यस अर्थमा ओकामुराको चीन भ्रमण कुनै पक्षको हार वा जित होइन। यो राजनीतिक प्रदर्शनभन्दा राष्ट्रिय हित, विभाजनभन्दा संवाद र बाह्य हस्तक्षेपभन्दा सार्वभौम निर्णयलाई प्राथमिकता दिने कूटनीतिक यथार्थवादको पुनरागमन हो।