नेपाल र रुस: सात दशकको विश्वास, उज्यालो भविष्यको साझेदारी

# मुना चन्द

नेपाल र रुसी महासंघबीच कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भएको ७०औँ वर्षगाँठ केवल विगत सम्झिने औपचारिक अवसर होइन। यो दुई देशले सात दशकमा निर्माण गरेको विश्वासलाई आजको परिवर्तित विश्वअनुकूल साझेदारीमा रूपान्तरण गर्ने ऐतिहासिक क्षण हो। नेपालका लागि रुसी राजदूत अलेक्सेई सुरोभ्त्सेभले यस अवसरमा व्यक्त गरेको दृष्टिकोणले पनि यही मूल प्रश्न अघि सारेको छ: पुरानो मित्रताको मूल्यवान विरासतलाई आधुनिक, व्यावहारिक र परिणाममुखी सहकार्यमा कसरी बदल्ने?

नेपाल र रुसको सम्बन्धको सबैभन्दा बलियो पक्ष यसको स्वाभाविक मैत्रीपूर्ण चरित्र हो। दुई देशबीच इतिहासले सिर्जना गरेका गम्भीर विवाद छैनन्, भौगोलिक प्रतिस्पर्धा छैन र एकअर्काको सार्वभौमिक हितलाई चुनौती दिने संरचनागत विरोधाभाष पनि छैन। सम्बन्धको आधार प्रभुत्व वा निर्भरता होइन, पारस्परिक सम्मान, सद्भाव र सहयोग हो। आजको तनावपूर्ण अन्तर्राष्ट्रिय वातावरणमा यस्तो सम्बन्ध आफैँमा दुर्लभ कूटनीतिक सम्पत्ति हो।

नेपालमा रुसप्रतिको सकारात्मक भावनाको एउटा महत्त्वपूर्ण आधार सोभियतकालीन सहयोग हो। शिक्षा, विज्ञान, प्राविधिक जनशक्ति, स्वास्थ्य, कृषि, औद्योगिक विकास र पूर्वाधारका क्षेत्रमा तत्कालीन सोभियत संघले गरेको योगदान नेपाली समाजको सामूहिक स्मृतिमा अझै जीवित छ। सोभियत तथा रुसी विश्वविद्यालयमा अध्ययन गरेर फर्किएका नेपाली चिकित्सक, इन्जिनियर, वैज्ञानिक, कृषिविज्ञ, प्राविधिक र प्रशासनिक जनशक्तिले नेपालको आधुनिक विकासमा पुर्‍याएको योगदान यसको जीवित प्रमाण हो।

तर इतिहासप्रतिको कृतज्ञता केवल भावनात्मक स्मरणमा सीमित रहनु हुँदैन। विगतको सम्मान गर्ने सबैभन्दा सार्थक उपाय त्यसबाट भविष्यका लागि नयाँ संरचना निर्माण गर्नु हो। नेपाल र रुसबीचको सम्बन्धलाई केवल सोभियतकालीन सहयोगको स्मृतिमा राखियो भने त्यो गौरवशाली इतिहास त रहला, तर वर्तमान पुस्ताले त्यसको प्रत्यक्ष लाभ अनुभव गर्न सक्ने छैन। त्यसैले अबको चुनौती स्मृतिलाई सम्भावनामा र सम्भावनालाई परिणाममा रूपान्तरण गर्नु हो।

राजदूत सुरोभ्त्सेभले औँल्याएका जलविद्युत, कृषि, रासायनिक मल, सूचना तथा सञ्चार प्रविधि, कृत्रिम बौद्धिकता, पर्यटन र प्रत्यक्ष हवाई सम्पर्कका क्षेत्र नेपालका वास्तविक आवश्यकता र रुसका स्थापित क्षमताबीच मेल खाने विषय हुन्। यिनलाई कूटनीतिक भाषणका आकर्षक सूचीमा सीमित नराखी निश्चित परियोजना, लगानी संरचना, प्रविधि हस्तान्तरण र समयबद्ध कार्ययोजनामा बदल्न आवश्यक छ।

नेपालसँग विशाल जलस्रोत छ, तर त्यसको वैज्ञानिक उपयोग, ऊर्जा भण्डारण, प्रसारण संरचना, प्राविधिक क्षमता र दीर्घकालीन बजार व्यवस्थापन अझै चुनौतीपूर्ण छ। रुससँग ठूला ऊर्जा आयोजना, जलविद्युत प्रविधि, विद्युत प्रणाली र प्राविधिक प्रशिक्षणको लामो अनुभव छ। दुई देशले सरकारी तथा निजी क्षेत्रलाई जोडेर सम्भाव्यता अध्ययन, प्राविधिक प्रशिक्षण, उपकरण आपूर्ति र नमुना आयोजनाबाट सहकार्य आरम्भ गर्न सक्छन्। ठूलो घोषणाभन्दा एउटा सफल नमुना परियोजनाले द्विपक्षीय सम्बन्धलाई धेरै बलियो आधार दिन सक्छ।

कृषि र रासायनिक मलको क्षेत्रमा पनि सहकार्यको तत्काल आवश्यकता छ। नेपालमा मल आपूर्ति प्रत्येक वर्ष आर्थिक मात्र नभई राजनीतिक प्रश्न बन्ने गरेको छ। रुस विश्वका प्रमुख कृषि तथा मल उत्पादक देशमध्ये एक भएकाले दीर्घकालीन आपूर्ति सम्झौता, भण्डारण व्यवस्था, कृषि प्रविधि, बीउ अनुसन्धान, माटो परीक्षण र कृषि यान्त्रीकीकरणमा सहकार्य गर्न सकिन्छ। यस्तो सहकार्यले दुई देशको सम्बन्धलाई उच्च कूटनीतिक संवादबाट नेपाली किसानको खेतसम्म पुर्‍याउनेछ। कुनै पनि मित्रताको वास्तविक मूल्य नागरिकको जीवनमा देखिने प्रभावबाट मापन हुन्छ।

सूचना प्रविधि र कृत्रिम बौद्धिकतामा रहेको सम्भावना अझ दूरगामी छ। रुसको गणितीय तथा वैज्ञानिक शिक्षाको परम्परा विश्वव्यापी रूपमा परिचित छ। नेपालसँग युवा जनशक्ति, डिजिटल सेवामा बढ्दो सहभागिता र नयाँ प्रविधिप्रति तीव्र आकर्षण छ। संयुक्त अनुसन्धान केन्द्र, विश्वविद्यालय साझेदारी, गणित तथा कम्प्युटर विज्ञान छात्रवृत्ति, साइबर सुरक्षा प्रशिक्षण, नेपाली र रुसी भाषामा डिजिटल सामग्री विकास तथा कृत्रिम बौद्धिकताका व्यावहारिक प्रयोगमा सहकार्य गर्न सकिन्छ।

नेपालले प्रविधि आयात गर्ने उपभोक्ता मात्र नभई ज्ञान सिर्जना गर्ने साझेदार बन्ने लक्ष्य राख्नुपर्छ। रुसले उपकरण वा सफ्टवेयर मात्र बेच्नेभन्दा नेपाली जनशक्तिलाई अनुसन्धान, उत्पादन र नवप्रवर्तन प्रक्रियामा सहभागी गराउन सकेमा सहकार्य दिगो हुनेछ। आगामी पुस्ताले नेपाल र रुसको सम्बन्धलाई पुराना परियोजनाका तस्बिरबाट मात्र होइन, संयुक्त प्रयोगशाला, प्रविधि उद्यम र शैक्षिक उपलब्धिबाट सम्झन पाउनुपर्छ।

नेपालको असंलग्न परराष्ट्र नीति नेपाल र रुस सम्बन्ध विस्तारका लागि अवरोध होइन, बरु बलियो आधार हो। असंलग्नताको अर्थ निष्क्रियता, अलगाव वा सबैसँग समान दूरी राख्नु होइन। यसको मूल उद्देश्य राष्ट्रिय निर्णय स्वतन्त्रता जोगाउँदै सबै मित्रराष्ट्रसँग पारस्परिक हितका आधारमा सहकार्य गर्नु हो। नेपालले रुससँग निकट सम्बन्ध विकास गर्दा कुनै तेस्रो देशविरुद्ध उभिनुपर्ने आवश्यकता छैन।

भारत र चीनसँग रुसको विकसित सम्बन्ध नेपालका लागि थप अनुकूल पक्ष हो। नेपालले आफ्नो भूराजनीतिक अवस्थालाई स्थायी जोखिमका रूपमा मात्र होइन, सहकार्यको संगमस्थलका रूपमा पनि बुझ्नुपर्छ। भारत, चीन र रुससँग मित्रवत सम्बन्ध राख्दै ऊर्जा, सम्पर्क, पर्यटन, शिक्षा र प्रविधिमा बहुपक्षीय अवसर खोज्न सकिन्छ। नेपालको सन्तुलित कूटनीति तब मात्र प्रभावकारी हुन्छ, जब त्यो प्रतिक्रियात्मक होइन, आत्मविश्वासी र आर्थिक परिणाममुखी हुन्छ।

रुससँगको सहकार्यले नेपालको कुनै विद्यमान मित्रतालाई प्रतिस्थापन गर्नु आवश्यक छैन। यसको उद्देश्य नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारीलाई विविध बनाउनु, अत्यधिक निर्भरता घटाउनु र स्वतन्त्र निर्णय क्षमतालाई बलियो बनाउनु हो। साना तथा विकासशील देशका लागि विविधीकृत सम्बन्ध केवल कूटनीतिक सुविधा होइन, राष्ट्रिय सुरक्षा र आर्थिक स्थिरताको आधार पनि हो।

द्विपक्षीय सम्बन्धको सबैभन्दा ठूलो कमजोरी भनेको सम्भावनाको चर्चा धेरै हुनु र त्यसलाई कार्यान्वयन गर्ने स्थायी संयन्त्र कमजोर रहनु हो। त्यसैले नेपाल र रुसबीच नियमित उच्चस्तरीय राजनीतिक परामर्श, परराष्ट्र मन्त्रालयस्तरीय वार्षिक संवाद, संयुक्त आर्थिक आयोग, व्यावसायिक परिषद र विषयगत कार्यसमूह स्थापना वा सक्रिय गर्नुपर्छ। जलविद्युत, कृषि, प्रविधि, पर्यटन र शिक्षाका लागि छुट्टाछुट्टै कार्यसमूह गठन गरेर प्रत्येक वर्ष मापन गर्न सकिने लक्ष्य निर्धारण गर्न सकिन्छ।

सेन्ट पिटर्सबर्ग अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक मञ्च, इस्टर्न इकोनोमिक फोरम र ग्लोबल डिजिटल फोरमजस्ता कार्यक्रममा नेपाली उपस्थिति औपचारिक प्रतिनिधित्वमा मात्र सीमित रहनु हुँदैन। नेपालले आफ्ना ठोस आयोजना, लगानी प्रस्ताव, कानुनी सुविधा र साझेदारीका क्षेत्र स्पष्ट रूपमा पेश गर्नुपर्छ। त्यसैगरी नेपालमा आयोजना हुने लगानी, पर्यटन र प्रविधि सम्मेलनमा रुसी सरकारी संस्था, व्यापारिक कम्पनी, विश्वविद्यालय र अनुसन्धान केन्द्रको अर्थपूर्ण सहभागिता सुनिश्चित गरिनुपर्छ।

सोभियत तथा रुसी विश्वविद्यालयका नेपाली पूर्वविद्यार्थी दुई देशबीच उपलब्ध सबैभन्दा मूल्यवान मानवीय सेतु हुन्। उनीहरूसँग भाषा, संस्कृति, व्यावसायिक अनुभव र व्यक्तिगत सम्बन्धको दुर्लभ संयोजन छ। यस जनशक्तिलाई केवल स्मृति समारोहमा सहभागी गराउने होइन, नीति निर्माण, परियोजना पहिचान, शैक्षिक सहकार्य र व्यापारिक सम्पर्कमा संस्थागत रूपमा जोड्नुपर्छ।

दुवै देशका विश्वविद्यालयबीच संयुक्त उपाधि कार्यक्रम, अनुसन्धान छात्रवृत्ति, प्राध्यापक आदानप्रदान, भाषा अध्ययन केन्द्र र युवा नवप्रवर्तन कार्यक्रम स्थापना गर्न सकिन्छ। युवाहरूबीचको सम्बन्ध कमजोर भयो भने पुरानो पुस्ताले निर्माण गरेको मित्रता क्रमशः औपचारिक दस्तावेजमा सीमित हुन सक्छ। तर नयाँ पुस्तालाई शिक्षा, संस्कृति, विज्ञान, खेलकुद र उद्यमशीलतामार्फत जोड्न सकियो भने मित्रताले नयाँ जीवन पाउनेछ।

पर्यटन नेपाल र रुसबीच जनस्तरीय सम्बन्ध विस्तार गर्ने अर्को शक्तिशाली माध्यम हो। रुसी पर्यटकका लागि नेपाल पर्वतारोहण र पदयात्राको गन्तव्य मात्र होइन। लुम्बिनी र अन्य बौद्ध तीर्थस्थल, योग, ध्यान, आयुर्वेद, स्वास्थ्य तथा आरोग्य पर्यटन, हिमाली संस्कृति र जैविक विविधताले ठूलो सम्भावना बोकेका छन्। रुसमा नेपालको पर्यटन प्रवर्द्धनलाई निरन्तरता दिँदै रुसी भाषामा सूचना, डिजिटल प्रचार, सहज भिसा प्रक्रिया र उपयुक्त पर्यटन प्याकेज विकास गर्न सकिन्छ।

प्रत्यक्ष हवाई सेवा पुनःस्थापनाको प्रश्नलाई पनि केवल प्रतीकात्मक आकांक्षाका रूपमा हेर्नु हुँदैन। पर्याप्त यात्रु, व्यापारिक सम्भाव्यता, पर्यटन प्रवर्द्धन र विमान सेवा कम्पनीको व्यावसायिक हित सुनिश्चित गर्ने गरी संयुक्त अध्ययन आवश्यक छ। प्रत्यक्ष उडान शुरु भएमा यात्रा समय मात्र घट्ने छैन, दुई देशबीचको मनोवैज्ञानिक दूरी पनि कम हुनेछ। कूटनीतिक सम्बन्धलाई नागरिकको दैनिक आवागमनसँग जोड्ने सबैभन्दा प्रभावकारी माध्यम हवाई सम्पर्क नै हो।

मिडियाले पनि नेपाल र रुस सम्बन्धको नयाँ अध्यायमा जिम्मेवार भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ। मित्रवत सम्बन्धको अर्थ आलोचनात्मक चेतनालाई त्याग्नु होइन। जिम्मेवार पत्रकारिताले प्रचार र पूर्वाग्रह दुवैबाट टाढा रहेर तथ्य, इतिहास, राष्ट्रिय हित र विभिन्न पक्षको दृष्टिकोणलाई सन्तुलित रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ। नेपाली पाठकले रुसलाई अरूको राजनीतिक व्याख्याबाट मात्र होइन, रुसी समाज, संस्कृति, अर्थतन्त्र, विज्ञान र नीतिगत दृष्टिकोणका प्रत्यक्ष तथा विश्वसनीय श्रोतबाट बुझ्न पाउनुपर्छ। त्यसैगरी रुसी समाजमा नेपालको पहिचान हिमाल र पर्यटनभन्दा फराकिलो रूपमा स्थापित हुनुपर्छ।

आज विश्व व्यवस्था तीव्र परिवर्तनको चरणमा छ। शक्ति, अर्थतन्त्र, प्रविधि र कूटनीतिक प्रभाव अनेक केन्द्रमा फैलिँदै छन्। यस्तो समयमा नेपालजस्तो देशले आफ्नो आवाज, स्वायत्तता र विकासका अवसरलाई सुरक्षित गर्न पुराना मित्रतालाई नयाँ सन्दर्भमा सक्रिय बनाउनुपर्छ। रुससँगको सम्बन्ध यसै व्यापक कूटनीतिक विविधीकरणको महत्त्वपूर्ण हिस्सा बन्न सक्छ।

तर उज्यालो भविष्य केवल सद्भावनाले निर्माण हुँदैन। त्यसका लागि राजनीतिक इच्छाशक्ति, प्रशासनिक निरन्तरता, व्यावसायिक तयारी, पारदर्शी प्रक्रिया र दुवै पक्षको धैर्य आवश्यक हुन्छ। नेपालले आफ्ना प्राथमिकता स्पष्ट गर्नुपर्छ र रुसले नेपालको आकार, भौगोलिक अवस्था तथा विकास आवश्यकताअनुकूल लचिलो साझेदारीको ढाँचा अघि सार्नुपर्छ।

७०औँ वर्षगाँठपछि दुवै देशले ७५औँ वर्षगाँठसम्मका लागि पाँचवर्षे साझा कार्यसूची बनाउन सक्छन्। त्यस अवधिमा नियमित उच्चस्तरीय संवाद, व्यापारिक मञ्च, छात्रवृत्ति विस्तार, कृषि वा ऊर्जा क्षेत्रमा नमुना परियोजना, सूचना प्रविधिमा संयुक्त कार्यक्रम, पर्यटन प्रवर्द्धन र प्रत्यक्ष हवाई सेवाको सम्भाव्यता अध्ययनजस्ता उपलब्धि हासिल गर्न सकिन्छ। इतिहासका वर्षगाँठहरू त्यतिबेला मात्र अर्थपूर्ण हुन्छन्, जब तिनले भविष्यका उपलब्धिका लागि समयसीमा निर्धारण गर्छन्।

नेपाल र रुसबीच सात दशकमा बनेको विश्वास सजिलै निर्माण भएको होइन। यसका पछाडि कूटनीतिज्ञ, शिक्षक, चिकित्सक, वैज्ञानिक, इन्जिनियर, लेखक, विद्यार्थी, सञ्चारकर्मी र जनस्तरका मित्रहरूको योगदान छ। अबको पुस्ताको जिम्मेवारी त्यो विश्वासलाई सुरक्षित राख्नु मात्र होइन, अझ उपयोगी, समसामयिक र जीवन्त बनाउनु हो।

दुई देशको मित्रता अतीतप्रतिको सम्मानबाट शक्ति प्राप्त गर्छ, तर यसको अन्तिम गन्तव्य भविष्य हुनुपर्छ। स्मृति यसको जरा हो, विश्वास यसको आधार हो र साझा समृद्धि यसको लक्ष्य हुनुपर्छ। नेपाल र रुसले यही भावनासहित अघि बढे भने सात दशकको सम्बन्ध नयाँ युगको रचनात्मक साझेदारीमा रूपान्तरण हुन सक्छ।

आजको वर्षगाँठले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ: नेपाल र रुसबीच सम्भावनाको अभाव छैन, आवश्यक छ त केवल त्यसलाई पहिचान गर्ने दृष्टि, संस्थागत रूप दिने क्षमता र निरन्तर अघि बढ्ने इच्छाशक्ति। मित्रताको इतिहास गौरवशाली छ। भविष्य अझ उज्यालो बनाउन सकिन्छ।