वर्षायामको स्वास्थ्य जोखिममा सरकार जागोस्, नागरिक सचेत बनून्

वर्षायाम खेती, पानीका श्रोत र प्राकृतिक चक्रका लागि महत्त्वपूर्ण भए पनि नेपालको जनस्वास्थ्य प्रणालीका लागि प्रत्येक वर्ष कठिन परीक्षाका रूपमा आउने गरेको छ। अत्यधिक गर्मी, उच्च आर्द्रता, निरन्तर वर्षा, जमेको पानी, अव्यवस्थित ढल, फोहरको थुप्रो तथा दूषित खानेपानीले विभिन्न संक्रामक रोग फैलिने अनुकूल अवस्था सिर्जना गर्छन्।

यस अवधिमा झाडापखाला, आकस्मिक जठरान्त्र संक्रमण, हैजा, टाइफाइड, डेङ्गी तथा अन्य पानीजन्य र कीटजन्य रोगको जोखिम बढ्छ। बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, गर्भवती, दीर्घरोगी तथा सुरक्षित खानेपानी र सरसफाइको पहुँचबाट वञ्चित समुदाय सबैभन्दा बढी जोखिममा पर्छन्।

यस्ता जोखिम हरेक वर्ष दोहोरिने भए पनि सरकारी तयारी अझै प्रायः रोग फैलिएपछि प्रतिक्रिया जनाउने तहमा सीमित देखिन्छ। वर्षा शुरु हुनुअघि नै गर्नुपर्ने ढल सफाइ, फोहर व्यवस्थापन, पानीको गुणस्तर परीक्षण, लामखुट्टेको प्रजननस्थल नष्ट गर्ने अभियान, औषधि तथा परीक्षण सामग्रीको भण्डारण र जनचेतना कार्यक्रम समयमै प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन हुन सकेका छैनन्।

जनस्वास्थ्यको संरक्षण अस्पतालको जिम्मेवारीमा मात्र सीमित विषय होइन। खानेपानी, सरसफाइ, फोहर व्यवस्थापन, आवास, वातावरण, सडक, ढल निकास र विपद व्यवस्थापनसँग यसको प्रत्यक्ष सम्बन्ध छ। त्यसैले स्वास्थ्य मन्त्रालयसँगै प्रदेश सरकार, स्थानीय तह, खानेपानी निकाय तथा वातावरण र शहरी व्यवस्थापनसम्बन्धी कार्यालयबीच प्रभावकारी समन्वय आवश्यक छ।

सरकारले प्रत्येक पालिकामा वर्षायाम लक्षित जनस्वास्थ्य कार्ययोजना लागू गर्नुपर्छ। रोग निगरानी प्रणाली सक्रिय बनाउने, सम्भावित संक्रमण तत्काल पहिचान गर्ने, स्वास्थ्य संस्थामा आवश्यक औषधि र परीक्षण सुविधा उपलब्ध गराउने तथा जोखिमयुक्त क्षेत्रमा द्रुत प्रतिक्रिया टोली परिचालन गर्ने व्यवस्था हुनुपर्छ।

स्थानीय तहले सडक र बस्तीमा जमेको पानी हटाउने, ढल तथा नाली नियमित सफा गर्ने, फोहर समयमै उठाउने र खानेपानीका मुहान तथा वितरण प्रणालीको परीक्षण गर्नुपर्छ। रोग फैलिसकेपछि औषधि छर्किने औपचारिक अभियानभन्दा संक्रमण शुरु हुनुअघि नै रोकथाममा ध्यान दिनु बढी प्रभावकारी हुन्छ।

तर सरकारी कमजोरी देखाएर नागरिक आफ्नो जिम्मेवारीबाट अलग रहन मिल्दैन। घर वरपर पानी जम्न नदिने, पानी राख्ने भाँडा छोप्ने, सुरक्षित वा उमालेको पानी पिउने, ताजा र स्वच्छ खाना खाने, नियमित हात धुने तथा लामखुट्टेको टोकाइबाट जोगिने सामान्य सावधानीले पनि धेरै संक्रमण रोक्न सक्छ।

लामो समयसम्म ज्वरो आउने, लगातार पखाला लाग्ने, शरीरमा पानीको कमी देखिने, अत्यधिक कमजोरी हुने वा स्वास्थ्य अवस्था बिग्रँदै जाने संकेत देखिएमा घरेलु अनुमान र जथाभावी औषधिमा भर नपरी तत्काल स्वास्थ्य संस्थामा पुग्नुपर्छ। विशेषगरी जथाभावी एन्टिबायोटिक सेवनले रोग निको पार्नेभन्दा थप स्वास्थ्य समस्या सिर्जना गर्न सक्छ।

सरकारले जनचेतना सन्देशलाई राजधानी केन्द्रित विज्ञापनमा सीमित गर्नु हुँदैन। स्थानीय भाषा, सामुदायिक रेडियो, विद्यालय, स्वास्थ्य स्वयंसेविका, सामाजिक सञ्जाल र टोल विकास संस्थामार्फत सरल र स्पष्ट सूचना निरन्तर प्रवाह गर्नुपर्छ। कुन लक्षणमा घरमै सावधानी अपनाउने र कुन अवस्थामा स्वास्थ्य संस्था पुग्ने भन्ने जानकारी नागरिकले सहज रूपमा पाउनुपर्छ।

विपन्न तथा अव्यवस्थित बस्तीमा बस्ने नागरिकलाई केवल सचेत रहन आग्रह गरेर राज्य आफ्नो दायित्वबाट मुक्त हुन सक्दैन। सुरक्षित पानी, सरसफाइ, उपचार र स्वच्छ वातावरण उपलब्ध गराउने जिम्मेवारी सरकारकै हो। नागरिक सचेतना सरकारी सेवा र पूर्वतयारीको विकल्प होइन, त्यसको सहयोगी पक्ष मात्र हो।

वर्षायाममा फैलिने धेरै रोग रोकथाम गर्न सकिने प्रकृतिका छन्। त्यसका लागि सरकार रोग फैलिएपछि मात्र सक्रिय हुने परम्पराबाट बाहिर निस्कनुपर्छ। नागरिकले पनि स्वास्थ्य सुरक्षालाई व्यक्तिगत र सामुदायिक अनुशासनका रूपमा लिनुपर्छ।

जनस्वास्थ्यको पहिलो सुरक्षा सचेतना हो, तर त्यसको नेतृत्व सरकारबाटै हुनुपर्छ। सरकार जिम्मेवार र नागरिक सावधान भए मात्रै वर्षायामलाई रोग र त्रासको मौसम बन्नबाट रोक्न सकिन्छ।