अभिजित दीपके र सौरभ दासः डिजिटल व्यङ्ग्यलाई राजनीतिक शक्तिमा बदल्ने दुई अनुहार-२

# प्रेम सागर पौडेल

ककरोच जनता पार्टीको असाधारण विस्तार बुझ्न यसका दुई प्रमुख अनुहार, अभिजित दीपके र सौरभ दासलाई बुझ्न आवश्यक छ। आन्दोलनको शक्ति लाखौँ समर्थकमा छ, तर यसको भाषा, दृश्यता र रणनीतिक दिशा निर्माणमा यी दुई व्यक्तिको भूमिका महत्वपूर्ण छ।

अभिजित दीपके करिब ३० वर्षका राजनीतिक सञ्चार रणनीतिकार हुन्। उनको शैक्षिक तथा व्यावसायिक पृष्ठभूमि सञ्चार, अभियान निर्माण र डिजिटल राजनीतिक सन्देशसँग जोडिएको छ। उनी परम्परागत विद्यार्थी नेताजस्तो देखिँदैनन्। यही कुरा उनको शक्ति पनि हो। उनले गम्भीर सामाजिक आक्रोशलाई व्यङ्ग्य, छोटा भिडियो, प्रतीक र साझा पहिचान मार्फत बुझिने भाषामा रूपान्तरण गरेका छन्।

दीपकेको नेतृत्व शैली करिश्मा र सहभागितामूलक डिजिटल संगठनको मिश्रण हो। उनी आफूलाई सर्वोच्च नेता बनाएर प्रस्तुत गर्नुभन्दा ‘अपमानित पुस्ताको आवाज’ बनाउने प्रयास गर्छन्। यसले समर्थकलाई आन्दोलन अरू कसैको नभई आफ्नै हो भन्ने अनुभूति दिन्छ।

तर करिश्मामा आधारित डिजिटल आन्दोलनको जोखिम पनि स्पष्ट छ। लोकप्रियता संस्थागत जवाफदेहिताको विकल्प बन्न सक्दैन। आर्थिक श्रोत, सदस्यता, निर्णय प्रक्रिया र वार्ता टोलीको चयन पारदर्शी नभए आन्दोलनमाथि व्यक्तिगत परियोजना बनेको आरोप लाग्न सक्छ। विशाल सामाजिक सञ्जाल पछ्याइ स्थायी जनसंगठनको बराबर हुँदैन।

सौरभ दासको भूमिका फरक छ। उपलब्ध सार्वजनिक विवरण अनुसार उनी अनुसन्धानमूलक पत्रकारिता, कानुन, न्यायपालिका र सार्वजनिक नीतिसँग सम्बन्धित पृष्ठभूमि भएका व्यक्ति हुन्। सीजेपीका मुख्य प्रवक्ताका रूपमा उनले आन्दोलनलाई भावनात्मक नारामात्र नभई कानुनी तथा संस्थागत भाषामा प्रस्तुत गर्ने काम गरेका छन्।

दीपके आन्दोलनको जनभावना र प्रतीकात्मक अनुहार हुन् भने दास त्यसको व्याख्याकार र सञ्चार संयोजक हुन्। आन्दोलनको सफलताका लागि यी दुवै क्षमता आवश्यक हुन्छन्। करिश्माले मानिस ल्याउँछ, तर तथ्य र संस्थागत भाषाले विश्वसनीयता कायम गर्छ।

दासको सञ्चार खातामाथि भएको अस्थायी प्रतिबन्ध र पुनःस्थापनाले अर्को महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाएको छ। डिजिटल मञ्चमा निर्भर आन्दोलनको राजनीतिक अस्तित्व निजी प्रविधि कम्पनीको निर्णयमा कति असुरक्षित हुन्छ? एउटा खातामाथिको रोकले सञ्चार, समन्वय र कोष सङ्कलन प्रभावित हुनसक्छ। सीजेपीले आफ्नो संगठनलाई एउटै मञ्च वा केही व्यक्तिका खातामा निर्भर राख्यो भने राज्य वा कम्पनीको प्राविधिक निर्णयले ठूलो क्षति पुर्‍याउन सक्छ।

नेतृत्वभित्रको तेस्रो चुनौती सन्देशको अनुशासन हो। आन्दोलनका केही प्रवक्ताबाट अत्यन्त कठोर कानुनी वा टकरावपूर्ण शब्दावली प्रयोग हुन थालेको छ। यस्तो भाषा समर्थकलाई उत्साहित गर्न सक्छ, तर सरकारले आन्दोलनलाई राष्ट्रिय सुरक्षा वा सार्वजनिक व्यवस्थाको खतरा भनेर चित्रित गर्ने अवसर पनि दिन सक्छ।

दीपके र दासले परम्परागत विपक्षी दलसँगको सम्बन्धमा विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ। विपक्षको संसदीय तथा कानुनी समर्थन आवश्यक हुनसक्छ, तर आन्दोलनको नेतृत्व कांग्रेस वा अन्य दलको छायाँमा गयो भने यसको गैरदलीय विश्वसनीयता कमजोर हुनेछ। त्यस्तै सबै दललाई अस्वीकार गरेर पूर्ण अलगावमा बस्दा वास्तविक नीतिगत परिवर्तनका लागि आवश्यक संसदीय मार्ग बन्द हुनसक्छ।

उनीहरूको रणनीतिक सफलता सन्तुलनमा निर्भर छ। विपक्षसँग विषयगत सहकार्य, तर संगठनात्मक स्वतन्त्रता। सरकारसँग वार्ता, तर अस्पष्ट सम्झौताबाट अस्वीकार। सडक दबाब, तर हिंसाबाट दूरी। तीखाे प्रश्न, तर प्रमाणमा आधारित भाषा।

व्यक्ति विशेषको राजनीतिक भविष्य पनि खुला छ। दीपके भविष्यमा औपचारिक दल खोल्छन्, नागरिक अभियानमै रहन्छन् वा कुनै विपक्षी गठबन्धनसँग जोडिन्छन् भन्ने स्पष्ट छैन। दास पत्रकारिता र आन्दोलनबीचको सीमालाई कसरी व्यवस्थापन गर्छन् भन्ने प्रश्न पनि महत्वपूर्ण छ।

सीजेपीको दीर्घायु यी व्यक्तिको लोकप्रियताभन्दा नेतृत्व हस्तान्तरण गर्ने क्षमतामा निर्भर हुनेछ। उनीहरूले स्थानीय, महिला, दलित, आदिवासी, क्षेत्रीय र आर्थिक रूपमा कमजोर समुदायबाट नयाँ नेतृत्व निर्माण गर्न सके आन्दोलन राष्ट्रिय संस्थामा परिणत हुनसक्छ। नसके यो एक शक्तिशाली तर अल्पकालीन डिजिटल क्षण बन्न सक्छ।

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।