सोनम वाङ्चुकः ककरोच आन्दोलनलाई नैतिक वैधता दिने हिमाली व्यक्तित्व-३

# प्रेम सागर पौडेल

कुनै पनि युवा आन्दोलनले राष्ट्रिय सीमाना पार गर्ने नैतिक वैधता त्यतिबेला प्राप्त गर्छ, जब त्यसमा समाजले पहिले नै विश्वास गरेको व्यक्तित्व जोडिन्छ। ककरोच जनता पार्टीका लागि सोनम वाङ्चुकको सहभागिता त्यही मोड साबित भएको छ।

वाङ्चुक केवल आन्दोलनकारी होइनन्। उनी लद्दाखका शिक्षा सुधारक, इञ्जिनियर, पर्यावरण अभियन्ता र वैकल्पिक विकासका प्रयोगकर्ता हुन्। उनले विद्यार्थीको आत्मविश्वास, स्थानीय ज्ञान, सौर्य ऊर्जा र जल व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित दीर्घकालीन काम गरेका छन्। सन् २०१८ को रमोन म्यागसेसे पुरस्कारले उनको सार्वजनिक विश्वसनीयता भारतबाहिरसम्म स्थापित गरेको थियो।

उनको उपस्थिति सीजेपीका लागि तीन कारणले महत्वपूर्ण बन्यो।

पहिलो, उनले आन्दोलनलाई केवल अनलाइन पुस्ताको आक्रोशबाट सामाजिक नैतिकताको प्रश्नमा रूपान्तरण गरे। मध्यम उमेर र वृद्ध पुस्ताले सीजेपीको व्यङ्ग्यात्मक शैलीलाई गम्भीर नमान्न सक्थे। वाङ्चुकको अनशनले अभिभावक, शिक्षक, पर्यावरण अभियन्ता र नागरिक समाजलाई जोड्यो।

दोस्रो, उनले लद्दाखको परिधिबाट दिल्लीको केन्द्रसम्म एउटा प्रतीकात्मक पुल बनाए। भारतको शिक्षा प्रणालीको संकट केवल महानगरीय विद्यार्थीको समस्या होइन भन्ने सन्देश फैलियो। हिमाली क्षेत्र, ग्रामीण समुदाय र सीमान्तकृत भूभागको अनुभव पनि राष्ट्रिय शासनको गुणस्तरसँग सम्बन्धित छ भन्ने देखियो।

तेस्रो, उनको अहिंसात्मक अनशनले राज्यको प्रतिक्रियालाई नैतिक परीक्षणमा राख्यो। स्वास्थ्य गम्भीर भएपछि उनलाई अस्पताल सार्नु प्रशासनिक दृष्टिले आवश्यक ठहरिन सक्छ। तर उनको इच्छाविपरीत हटाइएको दृश्यले सरकार विरुद्ध दमनको कथा बलियो बनायो। राज्यले जीवन रक्षा र विरोध नियन्त्रणमध्ये कुन उद्देश्यले कदम चालेको हो भन्ने प्रश्न उठ्यो।

वाङ्चुकको प्रभाव महात्मा गान्धीसँग यान्त्रिक तुलना गरेर बुझ्नु उचित हुँदैन। भारतको वर्तमान समाज, सञ्चार प्रणाली र राजनीतिक संरचना गान्धीको समय भन्दा फरक छ। तर उनको रणनीतिमा गान्धीवादी नैतिक दबाबको स्पष्ट तत्व छ। शरीरलाई राजनीतिक सन्देश बनाउने अनशनले सरकारलाई दुई कठिन विकल्प दिन्छ। बेवास्ता गर्दा मानवीय जोखिम बढ्छ, हस्तक्षेप गर्दा दमनको आरोप लाग्छ।

यद्यपि अनशन आफैँमा नीति होइन। यसको उद्देश्य संवादको ढोका खोल्नु हो। वाङ्चुकको नैतिक पूँजीलाई शिक्षा सुधारको स्पष्ट कार्यक्रमसँग जोड्न आवश्यक छ। प्रश्नपत्र सुरक्षा, परीक्षा प्रशासन, विद्यार्थी मानसिक स्वास्थ्य, क्षतिपूर्ति, कोचिङ उद्योगको नियमन र मन्त्रीस्तरीय जिम्मेवारीबारे ठोस प्रस्ताव नबने अनशन प्रतीकात्मक बलिदानमै सीमित हुनसक्छ।

उनको लद्दाख आन्दोलनसँगको पुरानो सम्बन्धले सरकारभित्र शंका पनि जन्माउन सक्छ। केन्द्रले उनलाई शिक्षा विवादभन्दा व्यापक सरकार विरोधी अभियानको सूत्रधारका रूपमा हेर्न सक्छ। त्यसैले वाङ्चुकले आफ्ना माग, भूमिका र सीजेपीसँगको संस्थागत सम्बन्ध स्पष्ट राख्नु आवश्यक छ।

उनले आन्दोलनको नेतृत्व आफूले कब्जा नगरी युवालाई अगाडि राख्नु अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो। अनुभवी सामाजिक व्यक्तित्वको काम नयाँ पुस्ताको आवाजलाई विस्थापित गर्नु होइन, सुरक्षा र नैतिक संरक्षण दिनु हो। अहिलेसम्म उनको भूमिका धेरै हदसम्म त्यही देखिन्छ।

वाङ्चुकको स्वास्थ्य, उनीमाथिको सरकारी व्यवहार र उनका सार्वजनिक सन्देशले आन्दोलनको भावी दिशा प्रभावित गर्नेछन्। उनले वार्ता र अहिंसालाई प्राथमिकता दिइरहे आन्दोलनका उग्र तत्व सीमित हुन सक्छन्। उनको स्वास्थ्यमा गम्भीर समस्या वा जबरजस्ती नियन्त्रणको आरोप बढे आन्दोलन भावनात्मक विस्फोटतर्फ जान सक्छ।

ककरोच आन्दोलनको डिजिटल ऊर्जालाई वाङ्चुकले ऐतिहासिक स्मृति र नैतिक भाषा दिएका छन्। यही संयोजन सरकारका लागि चुनौतीपूर्ण छ। डिजिटल क्रोधलाई बन्द गर्न सकिन्छ, तर नैतिक प्रश्नलाई केवल प्रहरीद्वारा समाधान गर्न सकिँदैन।

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।