खुलापन: अमेरिकी एआई दुविधाको वास्तविक विकल्प

# फु यू हाई

“कृत्रिम बुद्धिमत्ताले हरेक उद्योगलाई रूपान्तरण गर्नेछ, प्रत्येक कम्पनीलाई शक्ति दिनेछ र हरेक देशले यसको निर्माण गर्नेछ।”

एनभिडियाका प्रमुख कार्यकारी जेन्सेन ह्वाङले एक्समा गरेको आफ्नो पहिलो पोस्टको यो वाक्य भविष्यको सामान्य अनुमान मात्र होइन। यसले विश्वव्यापी प्रविधि प्रतिस्पर्धाको केन्द्रीय प्रश्न उठाउँछ, एआई केही ठूला कम्पनीले नियन्त्रण गर्ने बन्द सेवा बन्ने हो वा विभिन्न देश, संस्था, विश्वविद्यालय र व्यवसायले आफ्ना आवश्यकता अनुसार विकास तथा प्रयोग गर्न सक्ने साझा प्राविधिक आधार बन्ने हो?

यही प्रश्नमा अमेरिकी एआई उद्योग र अमेरिकी नीति निर्माण प्रणालीबीच स्पष्ट विरोधाभाष देखिएको छ। अग्रणी प्रविधि कम्पनीहरू ओपन-वेट मोडलमाथि हतारमा व्यापक प्रतिबन्ध लगाउँदा प्रतिस्पर्धा कमजोर हुने, नवीनता विदेशतर्फ सर्ने र प्रविधिको नियन्त्रण सीमित कम्पनीमा केन्द्रित हुने चेतावनी दिइरहेका छन्। अमेरिकी राजनीतिक तथा सुरक्षा संरचनाको एउटा हिस्सा भने एआईलाई नियन्त्रण, निर्यात प्रतिबन्ध र भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धाको दृष्टिले हेरिरहेको छ।

यो नियमन सम्बन्धी सामान्य मतभेद होइन। अमेरिकाले आफ्नो ऐतिहासिक प्राविधिक नेतृत्व खुला प्रतिस्पर्धाबाट कायम राख्ने कि अवरोध र नियन्त्रणबाट जोगाउन खोज्ने भन्ने रणनीतिक दुविधा हो।

एनभिडिया, माइक्रोसफ्ट, मेटा, पालान्तिर, आईबीएम र हगिङ फेससहितका कम्पनी तथा संस्थाले ‘ओपन वेट्स एन्ड अमेरिकन एआई लिडरशीप’ शीर्षकको संयुक्त पत्र मार्फत अमेरिकी नीति निर्मातालाई खुला मोडलमाथि समयअगावै प्रतिबन्ध नलगाउन आग्रह गरेका छन्। उनीहरूको मूल तर्क स्पष्ट छ, अमेरिकी एआई नेतृत्वलाई एउटामात्र शक्तिशाली अग्रणी मोडलबाट होइन, प्रविधिलाई उद्योग, अस्पताल, विद्यालय, कृषि, साना व्यवसाय र सार्वजनिक संस्थासम्म फैलाउन सक्ने खुला तथा प्रतिस्पर्धी पारिस्थितिक प्रणालीबाट मूल्याङ्कन गरिनुपर्छ।

यो तर्क अमेरिकाकै प्राविधिक इतिहाससँग मेल खान्छ। इन्टरनेट, लिनक्स, वेब मापदण्ड र आधुनिक सफ्टवेयर विकासका धेरै आधार खुला ज्ञान, साझा प्राविधिक मापदण्ड र विश्वव्यापी विकासकर्ता समुदायबाट बनेका हुन्। खुला श्रोत आन्दोलनले व्यावसायिक कम्पनी समाप्त गरेन, बरु नयाँ उद्योग, सेवा र बजार निर्माण गर्‍यो। आजका ठूला प्रविधि कम्पनी समेत खुला श्रोत सफ्टवेयरमा गहिरो रूपमा निर्भर छन्।

त्यसैले एआईलाई पूर्णतः बन्द व्यावसायिक संरचनाभित्र सीमित गर्नु सुरक्षा नीति मात्र होइन। यो प्रविधिको स्वामित्व, आर्थिक लाभ, ज्ञान र सामाजिक शक्ति कसको नियन्त्रणमा रहने भन्ने राजनीतिक अर्थतन्त्रको प्रश्न पनि हो।

ओपन-वेट र पूर्ण खुला श्रोत मोडल एउटै अवधारणा भने होइनन्। ओपन-वेट मोडलमा प्रशिक्षित प्रणालीका संख्यात्मक वेट उपलब्ध गराइन्छन्। जसलाई विकासकर्ता वा संस्थाले डाउनलोड, परीक्षण, अनुकूलन र आफ्नै पूर्वाधारमा सञ्चालन गर्न सक्छन्। तर प्रशिक्षण तथ्याङ्क, स्रोत कोड र सम्पूर्ण विकास प्रक्रिया सार्वजनिक नभएको मोडल पनि ओपन-वेट हुनसक्छ।

यति हुँदाहुँदै पनि यस्तो संरचनाले बन्द एपीआईमा आधारित सेवाभन्दा प्रयोगकर्तालाई बढी नियन्त्रण दिन्छ। कम्पनीले संवेदनशील तथ्याङ्क बाह्य प्रदायकलाई नपठाई मोडल आफ्नै सर्भरमा सञ्चालन गर्न सक्छ। विश्वविद्यालयले स्वतन्त्र अनुसन्धान गर्न सक्छ। सानो देशले स्थानीय भाषा र सांस्कृतिक सन्दर्भ अनुसार मोडल अनुकूलन गर्न सक्छ। स्टार्टअपले प्रत्येक प्रयोगका लागि महँगो शुल्क तिर्नुको सट्टा मोडललाई आफ्नो उत्पादनभित्र समायोजन गर्न सक्छ।

यसको विपरीत, बन्द मोडलमा प्रदायकले पहुँच, मूल्य, सेवा उपलब्धता र प्रयोगका शर्त नियन्त्रण गर्छ। प्रयोगकर्ताले वर्षौँमा निर्माण गरेको संस्थागत ज्ञान समेत एउटै कम्पनीको प्राविधिक संरचनामा बाँधिन सक्छ। यसलाई ‘भेन्डर लक इन’ अर्थात सेवा प्रदायकमाथिको अत्यधिक निर्भरता भनिन्छ। प्रदायकले मूल्य बढाए, नीति परिवर्तन गरे, सेवा बन्द गरे वा कुनै देशको पहुँच सीमित गरे प्रयोगकर्तासँग तत्काल विकल्प नहुन सक्छ।

एआई शिक्षा, स्वास्थ्य, सञ्चार, अनुसन्धान र सार्वजनिक प्रशासनको आधार बन्न थालेपछि यस्तो निर्भरता सामान्य व्यावसायिक असुविधा मात्र रहँदैन। यो तथ्याङ्क सार्वभौमिकता, संस्थागत स्वायत्तता र राष्ट्रिय सुरक्षासँग जोडिन्छ।

चीनमा विकसित खुला मोडलले यस बहसलाई अझ तीव्र बनाएका छन्। चिनियाँ कम्पनी मुनसट एआईको ‘किमी के–३’ मोडल, जुन डीपसिकका मोडलभन्दा भिन्न हो, यसको पछिल्लो उदाहरण हो। कम्पनीका अनुसार यो २.८ ट्रिलियन (करिब २८ खर्ब) प्यारामिटर, दृश्य बुझ्ने मूल क्षमता र १० लाख टोकनसम्मको सन्दर्भ क्षमता भएको खुला मोडल हो। यसको महत्व आकारमा मात्र होइन, लामो अवधिका प्रोग्रामिङ कार्य, ज्ञानसम्बन्धी काम र जटिल तर्कका लागि शक्तिशाली मोडल खुला रूपमा उपलब्ध गराउने रणनीतिमा छ।

चीनको खुला मोडल रणनीतिलाई उदार प्राविधिक आदर्शका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यसमा स्पष्ट औद्योगिक र भूराजनीतिक उद्देश्य पनि छन्। खुला मोडल उपलब्ध गराउँदा विश्वका विकासकर्ता चिनियाँ मोडल, औजार र प्राविधिक पारिस्थितिक प्रणालीसँग जोडिन्छन्। यसले चीनलाई सफ्टवेयर, अनुप्रयोग र प्राविधिक मापदण्डमा विश्वव्यापी प्रभाव विस्तार गर्ने अवसर दिन्छ।

तर प्रतिस्पर्धीको रणनीतिक स्वार्थले खुलापनको उपयोगिता समाप्त गर्दैन। अमेरिकी बन्द मोडल पनि व्यापारिक र संस्थागत स्वार्थबाट मुक्त छैनन्। मुख्य प्रश्न कुन पक्ष निःस्वार्थ छ भन्ने होइन, कुन संरचनाले प्रयोगकर्ता, अनुसन्धानकर्ता, साना कम्पनी र विकासशील देशलाई बढी विकल्प, नियन्त्रण र अनुकूलनको क्षमता दिन्छ भन्ने हो।

चिनियाँ मोडलको तीव्र प्रगतिसँगै अमेरिकामा ‘डिस्टिलेसन’ र बौद्धिक सम्पत्ति सम्बन्धी विवाद बढेको छ। डिस्टिलेसनमा शक्तिशाली मोडलबाट प्राप्त नतिजा प्रयोग गरेर अर्को मोडललाई प्रशिक्षण, सुधार वा मूल्याङ्कन गरिन्छ। यो एआई अनुसन्धान र विकासमा व्यापक रूपमा प्रयोग हुने विधि हो।

डिस्टिलेसन आफैँमा अवैध होइन। तर कसैले सेवा शर्त उल्लङ्घन गरेर, अधिकारविना तथ्याङ्क सङ्कलन गरेर वा संरक्षित बौद्धिक सम्पत्ति दुरुपयोग गरेर त्यसको प्रयोग गर्छ भने कानुनी प्रश्न उठ्छ। त्यो प्रविधिको अस्तित्वमाथिको प्रश्न होइन, प्रयोगको वैधतामाथिको प्रश्न हो।

त्यसैले प्रमाणित उल्लङ्घन र सामान्य प्राविधिक प्रतिस्पर्धाबीच स्पष्ट भिन्नता राख्नुपर्छ। प्रतिस्पर्धी मोडल शक्तिशाली भएकै आधारमा त्यसलाई चोरीको परिणाम घोषणा गर्नु तथ्यपरक मूल्याङ्कन होइन। प्रमाणित दुरुपयोगलाई कानुनी तथा व्यावसायिक संयन्त्रबाट सम्बोधन गर्न सकिन्छ, तर सम्पूर्ण प्रविधि विधि वा कुनै देशको एआई उद्योगमाथि व्यापक प्रतिबन्ध लगाउनु अनुपातहीन प्रतिक्रिया हुन सक्छ।

अमेरिकाले अत्याधुनिक चिप, उत्पादन उपकरण र कम्प्युटिङ क्षमतामाथि लगाएका नियन्त्रणको उद्देश्य चिनियाँ एआई विकासको गति घटाउनु हो। यस्ता नियन्त्रणले अल्पकालीन कठिनाइ सिर्जना गर्न सक्छन्, तर दीर्घकालमा प्रतिस्पर्धीलाई कम श्रोतमा प्रभावकारी मोडल बनाउन, वैकल्पिक वास्तुकला विकास गर्न र आत्मनिर्भरता बढाउन प्रेरित पनि गर्न सक्छन्।

प्रविधि नियन्त्रणको ऐतिहासिक विरोधाभाष यही हो। प्रतिबन्धले समय किन्न सक्छ, तर स्थायी नेतृत्व सुनिश्चित गर्दैन। ज्ञान, अनुसन्धान, प्रतिभा र सफ्टवेयरलाई भौतिक वस्तुझैँ लामो समय सीमाबन्दीभित्र राख्न कठिन हुन्छ।

यसको अर्थ खुला मोडल जोखिममुक्त छन् भन्ने होइन। शक्तिशाली मोडल साइबर अपराध, ठगी, गलत सूचना र अन्य हानिकारक प्रयोगमा दुरुपयोग हुन सक्छन्। एकपटक वेट सार्वजनिक भएपछि परिमार्जित संस्करणको नियन्त्रण र अनुगमन कठिन हुन्छ। उत्तरदायित्व निर्धारणमा पनि जटिलता उत्पन्न हुनसक्छ।

तर बन्द मोडल स्वतः सुरक्षित हुन्छन् भन्ने दाबी पनि भ्रमपूर्ण छ। बन्द प्रणाली ह्याक हुनसक्छ, गोप्य रूपमा दुरुपयोग हुन सक्छ र बाह्य अनुसन्धानकर्ताले थाहा नपाउने गरी त्रुटिपूर्ण नतिजा दिनसक्छ। एआई शक्ति केही कम्पनीमा केन्द्रित हुँदा जोखिम समाप्त हुँदैन, बरु असफलताको केन्द्रीय बिन्दु निर्माण हुनसक्छ।

त्यसैले उचित समाधान खुला वा बन्दमध्ये एउटालाई पूर्णतः अस्वीकार गर्नु होइन। जोखिमको स्तर, मोडलको क्षमता र प्रयोगको क्षेत्र अनुसार फरक नियमन आवश्यक हुन्छ। उच्च क्षमताका मोडलमा स्वतन्त्र परीक्षण, सुरक्षा मूल्याङ्कन, साइबर परीक्षण र दुरुपयोग विरुद्ध स्पष्ट उत्तरदायित्व राख्न सकिन्छ। सीमित क्षमताका अनुसन्धान, शैक्षिक र भाषिक मोडलमाथि उही कठोरता थोपर्नु भने नवीनता अवरुद्ध गर्नु हो।

नेपालका लागि यो बहस प्रत्यक्ष रूपमा महत्वपूर्ण छ। नेपाल तत्काल अमेरिका वा चीनसँग अग्रणी मोडल निर्माणको प्रतिस्पर्धा गर्न सक्दैन, तर विदेशी एआई सेवाको निष्क्रिय उपभोक्ता मात्र बन्नुपर्ने बाध्यता पनि छैन। खुला मोडलले नेपाली तथा अन्य राष्ट्रिय भाषा, कृषि, शिक्षा, पर्यटन, विपद व्यवस्थापन, स्वास्थ्य सूचना, सार्वजनिक सेवा र पत्रकारिताका लागि स्थानीय प्रणाली विकास गर्ने अवसर दिनसक्छ।

बन्द विदेशी सेवामाथि निर्भर हुँदा नेपाली तथ्याङ्क विदेशमा पुग्नसक्छ, स्थानीय भाषा र सांस्कृतिक सन्दर्भ गलत बुझिन सक्छ तथा प्रदायकको मूल्य र नीतिले राष्ट्रिय प्रयोग प्रभावित गर्नसक्छ। खुला मोडललाई नेपालमै सञ्चालन र अनुकूलन गर्न सकिए तथ्याङ्क सार्वभौमिकता, भाषा संरक्षण र स्थानीय नवीनताका लागि महत्वपूर्ण आधार तयार हुनसक्छ।

तर मोडल डाउनलोड गर्न पाउनु मात्रै आत्मनिर्भरता होइन। त्यसका लागि कम्प्युटिङ पूर्वाधार, विश्वसनीय नेपाली तथ्याङ्क, अनुसन्धानकर्ता, सफ्टवेयर इञ्जिनियर, साइबर सुरक्षा, पर्याप्त विद्युत र दीर्घकालीन सार्वजनिक लगानी आवश्यक पर्छ। खुला मोडल भए पनि त्यसलाई सञ्चालन गर्ने पूर्वाधार विदेशी क्लाउड कम्पनीकै नियन्त्रणमा रहे वास्तविक स्वायत्तता सीमित हुन्छ।

नेपालले राष्ट्रिय एआई नीति बनाउँदा कुनै एक देश वा कम्पनीको प्रविधि पक्ष रोज्नुभन्दा खुला मापदण्ड, अन्तरसञ्चालन क्षमता र बहुश्रोत पहुँचलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। सरकारी निकायले एआई सेवा खरिद गर्दा आफ्ना तथ्याङ्कमाथिको नियन्त्रण, प्रणालीको परीक्षण योग्यता, मोडल परिवर्तन गर्न सक्ने अधिकार र अर्को प्रदायकमा स्थानान्तरण गर्न सकिने व्यवस्था सुनिश्चित गर्नुपर्छ।

विश्वविद्यालय तथा अनुसन्धान संस्थाका लागि साझा कम्प्युटिङ केन्द्र स्थापना गर्न, नेपाली र अन्य राष्ट्रिय भाषाका कानुनी रूपमा प्रयोगयोग्य तथ्याङ्क सङ्ग्रह निर्माण गर्न तथा मोडलको शुद्धता, पूर्वाग्रह, सुरक्षा र भाषिक क्षमताको स्वतन्त्र मूल्याङ्कन गर्ने संयन्त्र विकास गर्न सकिन्छ। पत्रकारितामा पनि खुला एआईले अनुवाद, अभिलेख खोज, तथ्याङ्क विश्लेषण र स्थानीय भाषा सामग्री उत्पादनमा सहयोग गर्न सक्छ, तर यसको प्रयोग प्रतिलिपि अधिकार, श्रोत पारदर्शिता, तथ्य परीक्षण र मानवीय सम्पादकीय उत्तरदायित्वसँग जोडिनुपर्छ।

एआईको भविष्य अमेरिका वा चीनले एक्लै लेख्ने छैनन्। विभिन्न देश, कम्पनी, विश्वविद्यालय, समुदाय र विकासकर्ताले यसलाई आकार दिनेछन्। प्रत्येक देशले शून्यबाट विशाल मोडल बनाउनुपर्छ भन्ने होइन, उसले आफ्नो भाषा, संस्कृति, अर्थतन्त्र र राष्ट्रिय आवश्यकता अनुसार एआईलाई परीक्षण, परिमार्जन र प्रयोग गर्ने क्षमता राख्नुपर्छ।

अमेरिकाले आफ्नो नेतृत्व कायम राख्न प्रतिस्पर्धीलाई रोक्ने पर्खालभन्दा अनुसन्धान, प्रतिभा, पूर्वाधार, सुरक्षा र खुला पारिस्थितिक प्रणालीमा लगानी गर्नुपर्छ। यही निष्कर्ष नेपालका लागि पनि सान्दर्भिक छ। नेपालले प्रविधिको कुनै एक ध्रुवमा आबद्ध हुनुको सट्टा विश्वभर उपलब्ध ज्ञान, मोडल र प्रविधिबाट आफ्नै क्षमता निर्माण गर्नुपर्छ। खुलापनलाई सुरक्षा, अधिकार र उत्तरदायित्वसँग सन्तुलित गर्नुपर्छ।

खुलापन जोखिमरहित बाटो होइन, तर ज्ञानमाथि पर्खाल लगाउनु झन जोखिमपूर्ण छ। भविष्यलाई पर्खालले रोकिँदैन, खुला आँगनले स्वागत गर्छ। नियन्त्रणको भ्रमभन्दा सहभागिताको आत्मविश्वास बलियो हुन्छ।