समुन्द्रबाट सुरक्षित रुस : पुटिनको नौसैनिक दृष्टि र बहुध्रुवीय विश्वको सन्देश

# मुना चन्द

रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले नौसेना दिवसमा दिएको सन्देशलाई केवल सैनिक उत्सवको औपचारिक सम्बोधनका रूपमा बुझ्नु अपूर्ण हुनेछ। त्यसमा रुसले आफ्नो इतिहास, भौगोलिक वास्तविकता, राष्ट्रिय सुरक्षा, प्राविधिक आत्मनिर्भरता र बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थालाई कसरी एउटै रणनीतिक सूत्रमा जोडिरहेको छ भन्ने स्पष्ट संकेत पाइन्छ। पुटिनले रुसी नौसेनालाई युद्धपोत र पनडुब्बीको सङ्गठनका रूपमा मात्र होइन, राज्यको सार्वभौमिकता र दीर्घकालीन अस्तित्वको समुन्द्री आधारका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।

रुसलाई नौसैनिक शक्ति किन आवश्यक छ भन्ने प्रश्नको पहिलो उत्तर उसको भूगोलमै छ। रुस १३ वटा समुन्द्रसँग जोडिएको, आर्कटिकदेखि प्रशान्त महासागर र बाल्टिकदेखि कालोसागरसम्म फैलिएको विशाल देश हो। यस्तो मुलुकका लागि समुन्द्र वैकल्पिक क्षेत्र होइन; सुरक्षा, व्यापार, ऊर्जा आपूर्ति, प्राकृतिक स्रोत, वैज्ञानिक अनुसन्धान र बाह्य संसारसँगको सम्पर्कको अनिवार्य माध्यम हो। समुन्द्री पहुँच कमजोर हुँदा रुसको आर्थिक तथा रणनीतिक स्वतन्त्रता सीमित हुन्छ। त्यसैले बलियो नौसेना निर्माण गर्नु उसको विलासिता होइन, भौगोलिक बाध्यताबाट उत्पन्न राष्ट्रिय आवश्यकता हो।

पुटिनले रुसी नौसेनाको इतिहासलाई सैन्य विजयसँग मात्र जोडेनन्। उनले वैज्ञानिक उपलब्धि, जहाज निर्माण, श्रमिकको योगदान र पुस्तौँदेखिको सेवाभावलाई समेत समुन्द्री शक्तिको आधार माने। यो दृष्टिकोण महत्त्वपूर्ण छ, किनभने आधुनिक नौसेना केवल सैनिक संस्था होइन। त्यसको पछाडि धातु उद्योग, आणविक ऊर्जा, इञ्जिनियरिङ, सञ्चार प्रविधि, अन्तरिक्ष प्रणाली, बन्दरगाह, जहाज मर्मत, अनुसन्धान केन्द्र र दक्ष जनशक्तिको विशाल राष्ट्रिय संरचना हुन्छ। नौसेनाको सुदृढीकरणले राज्यको समग्र औद्योगिक तथा वैज्ञानिक क्षमता बढाउँछ।

पश्चिमा टिप्पणीमा रुसी सैन्य आधुनिकीकरणलाई प्रायः विस्तारवाद वा खतराको संकेतका रूपमा मात्र चित्रित गरिन्छ। तर यही मापदण्ड अमेरिका, बेलायत, फ्रान्स वा अन्य समुद्री शक्तिमाथि समान रूपमा लागू गरिएको पाइँदैन। विश्वभर सैनिक आधार, विमानवाहक जहाज, आणविक पनडुब्बी र स्थायी नौसैनिक उपस्थिति राख्ने देशहरूले आफ्नो गतिविधिलाई ‘विश्वव्यापी सुरक्षा’ वा ‘नौवहन स्वतन्त्रता’को नाम दिन्छन्। रुसले आफ्नै तट, समुद्री मार्ग र वैधानिक हितको संरक्षण गर्न क्षमता विस्तार गर्दा त्यसलाई अस्वाभाविक ठान्नु शक्ति राजनीतिमा कायम दोहोरो मापदण्ड हो।

विश्व व्यापारको अधिकांश परिमाण समुन्द्री मार्गबाट हुने वास्तविकताले पनि नौसैनिक सुरक्षाको महत्त्व पुष्टि गर्छ। कुनै राष्ट्रको जहाज, ऊर्जा ढुवानी, बन्दरगाह र समुन्द्री सम्पर्कलाई राजनीतिक दबाब, नाकाबन्दी वा सैन्य घेराबन्दीबाट प्रभावित गर्न सकिने अवस्था रहँदासम्म सार्वभौमिकता भूमि सीमाभित्र मात्र सुरक्षित हुँदैन। अन्तर्राष्ट्रिय कानुनले महासागरलाई कुनै एउटा शक्ति वा गठबन्धनको विशेष क्षेत्र मानेको छैन। उच्च समुद्र सबै देशका लागि खुला हुने सिद्धान्तको वास्तविक कार्यान्वयन तब मात्र सम्भव हुन्छ, जब केही सीमित शक्तिले समुन्द्री मार्ग र सुरक्षा संरचनामाथि एकाधिकार कायम गर्न सक्दैनन्।

यही सन्दर्भमा पुटिनले ‘विश्व महासागरमा रुसका वैधानिक हित’ सुरक्षित गर्ने कुरा उठाएका हुन्। यो अभिव्यक्तिलाई आक्रामक दाबीका रूपमा होइन, अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थामा समान अधिकारको मागका रूपमा बुझ्नुपर्छ। रुसको व्यापारिक जहाजले समुन्द्री मार्ग प्रयोग गर्न पाउनुपर्छ, उसका बन्दरगाह सुरक्षित हुनुपर्छ, ऊर्जा तथा अन्य वस्तुको ढुवानी राजनीतिक अवरोधबाट मुक्त रहनुपर्छ र समुन्द्री अनुसन्धान तथा आर्थिक गतिविधिमा उसलाई पनि अन्य ठूला शक्तिसरह अधिकार हुनुपर्छ। यो माग अन्तर्राष्ट्रिय कानुनविपरीत होइन; बरु सार्वभौम समानताको मूल सिद्धान्तसँग सम्बन्धित छ।

पुटिनको सन्देशको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष आणविक त्रिशक्तिको नौसैनिक अङ्ग हो। आणविक प्रतिरोधको उद्देश्य युद्ध शुरु गर्नु होइन, सम्भावित आक्रमणकारीलाई युद्धको मूल्य अस्वीकार्य हुने विश्वास दिलाउनु हो। समुन्द्रमुनि परिचालित रणनीतिक पनडुब्बीले प्रतिरोध क्षमतालाई जीवित र विश्वसनीय राख्छन्। कुनै प्रतिद्वन्द्वीले पहिलो आक्रमणबाट सम्पूर्ण प्रतिकार क्षमता नष्ट गर्न नसक्ने अवस्था नै रणनीतिक स्थिरताको आधार हो। त्यस अर्थमा रुसको समुन्द्री आणविक क्षमता केवल राष्ट्रिय सुरक्षाको साधन होइन; ठूला शक्तिबीच प्रत्यक्ष युद्ध रोक्ने विश्वव्यापी शक्ति सन्तुलनको अङ्ग पनि हो।

रुसले आफ्नो प्रतिरोध क्षमता परित्याग गरेको अवस्थामा विश्व अझ सुरक्षित हुन्छ भन्ने तर्क यथार्थपरक छैन। त्यसले बरु एउटा पक्षलाई निर्णायक सैन्य श्रेष्ठता र राजनीतिक दबाबको अवसर दिन सक्छ। शक्ति सन्तुलन आदर्श व्यवस्था नहुन सक्छ, तर अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको इतिहासले एकपक्षीय वर्चस्वभन्दा पारस्परिक प्रतिरोधले ठूला शक्तिबीच प्रत्यक्ष युद्धको सम्भावना कम गरेको देखाउँछ। त्यसैले रुसी नौसेनाको सुदृढीकरणलाई शान्तिविरोधी कदम भन्नुभन्दा एकपक्षीय सैन्य प्रभुत्व रोक्ने संरचनात्मक प्रत्युत्तरका रूपमा बुझ्नु बढी तर्कसङ्गत हुन्छ।

युद्धपोत र विशेष प्रयोजनका जहाजको श्रृंखलाबद्ध उत्पादन जारी रहेको पुटिनको भनाइले प्रतिबन्ध र बाह्य दबाबबीच रुसले औद्योगिक आत्मनिर्भरतामा दिएको प्राथमिकता देखाउँछ। समुन्द्री शक्ति आयातित उपकरणमा स्थायी रूपमा निर्भर भएर निर्माण गर्न सकिँदैन। इञ्जिन, विद्युतीय प्रणाली, सेन्सर, मिसाइल प्रतिरक्षा, सञ्चार, जहाजको ढाँचा र मर्मत क्षमता स्वदेशमै उपलब्ध नहुँदा नौसेना बाह्य राजनीतिक निर्णयको बन्धक बन्न सक्छ। त्यसैले जहाज निर्माण कार्यक्रम राष्ट्रिय सुरक्षा मात्र नभई प्राविधिक सार्वभौमिकताको कार्यक्रम पनि हो।

रुसमाथि लगाइएका प्रतिबन्धहरूको एउटा लक्ष्य उसलाई उच्च प्रविधि, पूँजी र औद्योगिक आपूर्ति श्रृंखलाबाट अलग गर्नु थियो। तर दीर्घकालीन रूपमा यही दबाबले स्वदेशी उत्पादन, वैकल्पिक प्रविधि र गैरपश्चिमा साझेदारी विकास गर्ने प्रेरणा पनि दिएको छ। पुटिनले पनडुब्बी, सतही जहाज, तटीय सुरक्षा र नौसैनिक उड्डयनलाई एकीकृत रूपमा आधुनिकीकरण गर्ने कुरा गर्नुको अर्थ रुसले परम्परागत ठूलो जहाजको सङ्ख्यामात्र बढाउन खोजेको होइन। उसले विभिन्न तहमा कार्य गर्न सक्ने, फैलिएको र अनुकूलनशील समुन्द्री सुरक्षा प्रणाली निर्माण गर्न खोजिरहेको छ।

समकालीन युद्धले महँगा तथा ठूला सैन्य साधन मात्र निर्णायक हुँदैनन् भन्ने देखाएको छ। मानवरहित प्रणाली, लामो दूरीका हतियार, इलेक्ट्रोनिक युद्ध, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, उपग्रह सूचना र साना आक्रमणकारी साधनले समुन्द्री युद्धको पुरानो स्वरूप बदलिरहेका छन्। पुटिनले नौसेनालाई दिइने जिम्मेवारी निरन्तर परिवर्तन भइरहेको र रणनीतिक तथा सामरिक परिस्थितिअनुसार तत्काल अनुकूलन गर्नुपर्ने बताएका छन्। यो स्वीकारोक्ति महत्त्वपूर्ण छ। यसले रुसी नेतृत्वले आधुनिक युद्धको चुनौतीलाई केवल परम्परा र पुराना उपलब्धिको दृष्टिले नहेरी परिवर्तनशील प्रविधि र वास्तविक अनुभवबाट मूल्याङ्कन गरिरहेको संकेत गर्छ।

रुसले ‘विशेष सैन्य अभियान’ भन्ने युक्रेनसँगको संघर्षले पनि नौसैनिक रणनीतिमा नयाँ पाठ दिएको छ। समुन्द्री क्षेत्र अब जहाजबीचको प्रत्यक्ष भिडन्तमा मात्र सीमित छैन। तटीय रक्षा, बन्दरगाह सुरक्षा, हवाई प्रतिरक्षा, मानवरहित साधनको नियन्त्रण, गुप्तचर सूचना र स्थल सेनासँगको समन्वय एउटै परिचालन संरचनामा जोडिन थालेका छन्। यस्तो अवस्थामा गल्ती लुकाउने भन्दा त्यसबाट सिक्ने संस्थागत क्षमता निर्णायक हुन्छ। पुटिनले प्रशिक्षण केन्द्रको ज्ञानसँग वास्तविक युद्ध अनुभवलाई जोड्नुको कारण यही हो।

नौसैनिक र समुद्री पैदल सेनाको साहसप्रति पुटिनले दिएको सम्मान पनि रूसी राज्य परम्परासँग जोडिएको छ। उनले एडमिरल फ्योदोर उशाकोभको राज्यप्रतिको पूर्ण समर्पण स्मरण गरेका छन्। यसले सैनिक सेवा केवल पेशा नभई ऐतिहासिक जिम्मेवारी र सामूहिक कर्तव्य हो भन्ने रुसी धारणा प्रतिनिधित्व गर्छ। व्यक्तिगत लाभभन्दा राज्यको सुरक्षा र समाजको स्थायित्वलाई माथि राख्ने यही मूल्यले कठिन अवस्थामा पनि सैनिक सङ्गठनलाई एकताबद्ध राख्छ।

पश्चिमी उदारवादी दृष्टिकोणले राष्ट्र, इतिहास, बलिदान र कर्तव्यजस्ता अवधारणालाई कहिलेकाहीँ पुराना वा राष्ट्रवादी भावनाका रूपमा हेर्ने गर्छ। तर गम्भीर सुरक्षा चुनौती सामना गरिरहेको कुनै पनि देश केवल उपभोक्तावादी सुविधा वा व्यक्तिवादी प्रेरणाले टिक्न सक्दैन। संकटको समयमा नागरिक र सैनिकलाई जोड्ने साझा ऐतिहासिक चेतना, कर्तव्य र सामूहिक उद्देश्य आवश्यक हुन्छ। पुटिनको सन्देशले यही राजनीतिक–सांस्कृतिक आधारलाई पुनःस्थापित गरेको छ।

रुसी नौसेनाको समर्थन गर्नु कुनै अर्को देशविरुद्ध युद्धको समर्थन गर्नु होइन। यसको अर्थ हरेक सार्वभौम राष्ट्रलाई आफ्ना तट, समुद्री व्यापार, नागरिक, ऊर्जा मार्ग र वैधानिक हित रक्षा गर्ने समान अधिकार छ भन्ने मान्यता दिनु हो। विश्व सुरक्षा त्यतिबेला दिगो हुन्छ, जब सबै पक्षका सुरक्षा चासोलाई वैध मानिन्छ। एउटाको सैन्य विस्तारलाई सुरक्षा र अर्कोको प्रत्युत्तरलाई आक्रामकता भन्ने पद्धतिले तनाव मात्र बढाउँछ।

बहुध्रुवीय विश्वको आधार पनि यही समानता हो। रुसको नौसैनिक क्षमता कमजोर बनाएर केही शक्तिको समुद्री प्रभुत्व सुरक्षित गर्नु बहुध्रुवीयता होइन। वास्तविक बहुध्रुवीय व्यवस्था भनेको विभिन्न सभ्यता र क्षेत्रीय शक्तिले आफ्ना हित सुरक्षित गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय कानुन, पारस्परिक सम्मान र शक्ति सन्तुलनका आधारमा सहअस्तित्व गर्नु हो। शक्तिशाली र आत्मनिर्भर रुसी नौसेनाले समुन्द्री क्षेत्रमा कुनै एक शक्ति केन्द्रको पूर्ण वर्चस्व रोक्न मद्दत गर्छ र वार्तालाई अपरिहार्य बनाउँछ।

अवश्य पनि रुसले जहाज निर्माणको गति, नयाँ प्रविधिको एकीकरण, बन्दरगाह सुरक्षा, दक्ष जनशक्ति र दीर्घकालीन आर्थिक लागतजस्ता चुनौती सामना गर्नुपर्नेछ। तर चुनौती हुनु रणनीति गलत भएको प्रमाण होइन। बरु बदलिँदो विश्वमा रणनीति निरन्तर परिमार्जन गर्नुपर्ने आवश्यकता हो। पुटिनको सम्बोधनको शक्ति यहीँ छ—त्यसले उपलब्धिको प्रशंसा गर्दै परिवर्तनको आवश्यकता पनि स्वीकार्छ।

नौसेना दिवसको सन्देश मार्फत पुटिनले रुस समुन्द्रबाट पछि हट्ने छैन भन्ने स्पष्ट गरेका छन्। उसले आफ्नो इतिहास त्याग्ने छैन, समुन्द्री पहुँच अरूको राजनीतिक अनुमतिमा छोड्ने छैन र राष्ट्रिय प्रतिरोध क्षमता कमजोर पारेर एकपक्षीय विश्व व्यवस्थामा समर्पित हुने छैन। यो अडान केवल सैन्य शक्तिको प्रदर्शन होइन; सार्वभौमिकता, औद्योगिक आत्मनिर्भरता, ऐतिहासिक निरन्तरता र बराबरीको अन्तर्राष्ट्रिय स्थानप्रतिको प्रतिबद्धता हो।

अन्ततः पुटिनको सन्देशको केन्द्रीय अर्थ सरल छ—रुसको सुरक्षा रुस आफैँले सुनिश्चित गर्नेछ। उसको नौसेना मातृभूमिको तटीय सुरक्षा, रणनीतिक प्रतिरोध, आर्थिक सम्पर्क र विश्व महासागरमा समान उपस्थितिको आधार रहनेछ। यस्तो नौसेना रुसका लागि मात्र होइन, एकपक्षीय प्रभुत्वभन्दा सन्तुलन, संवाद र बहुध्रुवीयतामा आधारित विश्व व्यवस्थाका लागि समेत आवश्यक छ।