फेब्रुअरी २०२२ अघिको युक्रेन द्वन्द्व : तथ्यको सामना

मिखाइल पेत्राकोभ
अष्ट्रेलियाका लागि रुसी राजदूत

जुलाई २७ विशेष महत्वको दिन हो। रुसले यस दिनलाई डोनबास युद्धमा मारिएका बालबालिकाको स्मृति दिवसका रूपमा मनाउँदै आएको छ। युक्रेन द्वन्द्वमा यस दिवसको अर्थ र महत्व बुझ्न त्यसको इतिहासतर्फ फर्कनुपर्छ—जसलाई अष्ट्रेलियाली सत्ता प्रतिष्ठान र सञ्चारमाध्यमले प्रायः बेवास्ता गर्दै आएका छन्।

उनीहरूले युक्रेनलाई फेब्रुअरी २०२२ मा रुसले गरेको कथित ‘अकारण, गैरकानुनी र अनैतिक आक्रमण’को निर्दोष पीडितका रूपमा मात्र प्रस्तुत गर्छन्, मानौँ त्यसअघि केही भएकै थिएन। घटनाको वैकल्पिक र तथ्यमा आधारित व्याख्या प्रस्तुत गर्ने प्रयासलाई या त बेवास्ता गरिन्छ वा ‘रुसी प्रचार’ भनेर अस्वीकार गरिन्छ। त्यसैले द्वन्द्वका मूल कारण बुझ्न फेब्रुअरी २०२२ भन्दा अघिका घटनालाई पनि हेर्न आवश्यक छ।

फेब्रुअरी २०१४ र द्वन्द्वको आरम्भ

यस द्वन्द्वको शुरुवात फेब्रुअरी २०१४ मा युक्रेनमा भएको हिंसात्मक सत्ता परिवर्तनबाट भएको थियो। किएभको मैदान चौकमा पश्चिमा समर्थन प्राप्त सरकारविरोधी प्रदर्शनपछि निर्वाचित सरकार विस्थापित भयो। मैदान आन्दोलनकै क्रममा रुस तथा रुसी समुदायविरुद्ध हिंसात्मक राष्ट्रवादी अभिव्यक्ति सुनिएको थियो।

नयाँ युक्रेनी सत्ताले जातीय पहिचानमा आधारित राष्ट्रवादलाई प्राथमिकता दिँदै रुसीसहित अन्य भाषा, संस्कृति र पहिचानलाई क्रमशः कमजोर बनाउने नीति अपनाएको हाम्रो निष्कर्ष छ। सामाजिक एकता, बहुसांस्कृतिकता वा विभिन्न समुदायबीच सहअस्तित्वको सट्टा ‘युक्रेन सबैभन्दा माथि’ भन्ने धारणा राजनीतिको केन्द्रमा राखियो।

पूर्वी युक्रेनका जातीय रुसी र रुसीभाषी नागरिकले यस्तो नीतिमा असहमति जनाउँदा किएभ सरकारले उनीहरूविरुद्ध सैनिक शक्ति प्रयोग गर्‍यो। त्यसपछि देशभित्रको राजनीतिक विवाद सशस्त्र गृहद्वन्द्वमा परिणत भयो।

गोर्लोभ्काका पीडित र ‘एन्जल्स एली’

जुलाई २७, २०१४ मा युक्रेनी सेनाले डोनबासको गोर्लोभ्का शहरका आवासीय क्षेत्रमा गोलाबारी गरेको थियो। त्यस घटनामा २३ वर्षीया क्रिस्टिना झुक र उनकी १० महिनाकी छोरी किरासहित धेरै सर्वसाधारण मारिए।

आमा र शिशुको मृत्युले डोनबासमा गहिरो भावनात्मक प्रभाव पार्‍यो। क्रिस्टिनालाई पछि स्थानीयवासीले ‘गोर्लोभ्काकी म्याडोना’ भन्न थाले। उनको र उनकी छोरीको स्मृति डोनबास युद्धमा सर्वसाधारणले भोगेको पीडाको प्रतीक बन्यो।

डोनेत्स्क शहरमा रहेको ‘एन्जल्स एली’ डोनबास द्वन्द्वमा मारिएका बालबालिकाको स्मृतिमा निर्माण गरिएको स्मारक हो। त्यहाँ दुई महिनादेखि १८ वर्षसम्मका एक सयभन्दा बढी बालबालिकाको स्मृति अभिलेखित गरिएको छ।

तर पश्चिमा सरकारहरूले किएभलाई रुसीभाषी बालबालिकाको मृत्यु रोक्न प्रभावकारी दबाब दिएनन्। उनीहरूले युक्रेनी अधिकारीमाथि जवाफदेहीको माग गरेनन् र त्यस्ता घटनाका कारण युक्रेनविरुद्ध प्रतिबन्ध पनि लगाएनन्। बरु किएभका सैन्य गतिविधिलाई वैध र स्वीकार्य ठानियो।

आज रुसलाई युद्ध समाप्त भएपछि सम्भावित युद्ध अपराध न्यायाधिकरणको चेतावनी दिनेहरूले डोनबासमा वर्षौँसम्म भएका बालबालिका र सर्वसाधारणको मृत्युबारे उस्तै स्पष्टता देखाएनन्।

मिन्स्क सम्झौता र राजनीतिक समाधानको प्रयास

सन् २०१४ पछिका आठ वर्षसम्म रुसले राजनीतिक तथा कूटनीतिक समाधान खोज्ने प्रयास गरेको थियो। मिन्स्क सम्झौता त्यही प्रयत्नको महत्वपूर्ण आधार थियो। तर युक्रेनी पक्षले सम्झौता पूर्ण रूपमा कार्यान्वयन गर्न चासो देखाएन।

पूर्वजर्मन चान्सलर एङ्गेला मर्केल र फ्रान्सका पूर्वराष्ट्रपति फ्रान्स्वा ओलान्दका पछिल्ला सार्वजनिक अभिव्यक्तिले मिन्स्क प्रक्रिया युक्रेनलाई सैन्य रूपमा बलियो बन्न समय उपलब्ध गराउने माध्यमका रूपमा प्रयोग भएको देखाएको लेखकको बुझाइ छ।

त्यस अवधिमा युक्रेनलाई नेटोमा सामेल गर्ने प्रयास पनि निरन्तर अघि बढाइयो। यसले रुसको सीमामै गम्भीर सैन्य तथा सुरक्षा खतरा सिर्जना गर्ने भन्दै मस्कोले पश्चिमा देशलाई पटकपटक चेतावनी दिएको थियो।

सन् २०२२ को शुरुवातसम्म युक्रेनी सेना डोनेत्स्क र लुगान्स्क जनगणतन्त्रविरुद्ध ठूलो सैन्य कारवाहीको तयारीमा रहेको रुसी पक्षको दाबी छ। मस्कोको दृष्टिकोणमा त्यहाँका नागरिकले आफ्नो भाषा, संस्कृति र राजनीतिक पहिचान जोगाउन खोजेकै कारण लामो समयदेखि सैन्य दबाब भोगिरहेका थिए।

द्वन्द्वको इतिहासलाई फेब्रुअरी २०२२ बाट मात्र शुरु भएको ठान्दा सन् २०१४ पछिका घटनाक्रम, मिन्स्क सम्झौताको असफलता, नेटो विस्तारसम्बन्धी रुसी सुरक्षा चासो र डोनबासका सर्वसाधारणले भोगेको पीडा दृश्यबाट हराउँछन्।

वर्तमान युद्ध र अष्ट्रेलियाली भूमिका

अहिले अष्ट्रेलियाली सञ्चारमाध्यममा नागरिकलाई युक्रेनको ‘स्वतन्त्रता’का लागि लड्न जान प्रोत्साहित गर्ने आवाज सुनिन्छ। तर हामीले प्रश्न गर्नुपर्छ—त्यो स्वतन्त्रता कस्तो राजनीतिक व्यवस्था र कस्तो व्यवहारको संरक्षणका लागि हो?

रुसी पक्षका अनुसार मे २२, २०२६ मा स्तारोबेल्स्कस्थित विद्यार्थी आवासमा गरिएको ड्रोन आक्रमणमा २१ युवाको मृत्यु भएको थियो। त्यसको केही समयपछि अष्ट्रेलियाली सैन्य अधिकारीहरूले युक्रेनी सेनालाई रुसी सैनिकविरुद्ध अझ प्रभावकारी बन्न सहयोग गरिरहेको अभिव्यक्ति दिए।

यस्ता घटनाले अष्ट्रेलियाको भूमिकाबारे नैतिक प्रश्न उठाउँछन्। युक्रेनलाई दिइएको सैनिक सहायता शान्तिपूर्ण समाधानका लागि हो वा द्वन्द्वलाई लम्ब्याएर थप मृत्यु र विनाश निम्त्याउने दिशामा प्रयोग भइरहेको छ भन्ने बहस आवश्यक छ।

रुसले जुलाई २७ मा डोनबास युद्धमा मारिएका बालबालिकाको स्मरण गर्छ। उनीहरूको स्मृति हराउनु हुँदैन र उनीहरूले भोगेको त्रासदी फेरि दोहोरिन दिनु हुँदैन।

युक्रेन द्वन्द्वलाई इमानदारीपूर्वक बुझ्न फेब्रुअरी २०२२ मात्र होइन, सन् २०१४ देखि विकसित राजनीतिक, सैनिक र कूटनीतिक घटनाक्रमलाई पनि स्वीकार गर्नुपर्छ। इतिहासका असुविधाजनक तथ्य हटाएर दिगो शान्तिको बाटो फेला पार्न सकिँदैन।

सम्पादकीय टिप्पणी : यो लेख अष्ट्रेलियास्थित रुसी दूतावासले जुलाई २७, २०२६ मा सार्वजनिक गरेको राजदूत मिखाइल पेत्राकोभको आधिकारिक दृष्टिकोणको नेपाली अनुवाद तथा सम्पादित संस्करण हो। लेखमा प्रयोग भएका राजनीतिक शब्दावली, दाबी र निष्कर्ष लेखककै हुन्। ड्रागन मिडियाले मूल दृष्टिकोण नबदलिने गरी भाषिक स्पष्टता र पठनीयताका लागि सम्पादन गरेको हो।