बाम माछाको रहस्य : समुन्द्रमा जन्मिने राजबाम र हिलोमै हुर्किने कुचिया

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

वर्षायाम सुरु भएपछि हिलाम्मे खेत, कुलो, पोखरी र सिमसारमा लामो तथा सर्पजस्तो शरीर भएका माछा देखिन थाल्छन्। नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा यस्ता माछालाई बाम, राजबाम, कुचिया, हिलेबाम वा चुसी बाम भनिन्छ। बाहिरी स्वरूप मिल्दोजुल्दो भए पनि यी नामले एउटै प्रजातिलाई जनाउँदैनन्।

केही वास्तविक ईल हुन्, केही स्वाम्प ईल र केही काँडेदार ईल समूहका ताजा पानीका माछा हुन्। त्यसैले “खेतमा देखिने सबै बाम समुन्द्रमा जन्मिन्छन्” भन्ने धारणा वैज्ञानिक रूपमा सही होइन।

नेपालमा अभिलेख भएका लाम्चा माछामध्ये भारतीय धब्बेदार राजबाम अर्थात Anguilla bengalensis को जीवन समुन्द्र र नदी दुवैसँग जोडिएको हुन्छ। तर कुचिया अर्थात Monopterus cuchia र चुसी बाम अर्थात Mastacembelus armatus जस्ता माछा ताजा पानी, दलदल र नदी प्रणालीमै हुर्किने तथा प्रजनन गर्ने प्रजाति हुन्।

राजबाम : समुन्द्रमा जन्मेर नदीमा हुर्किने वास्तविक ईल

भारतीय धब्बेदार राजबामको वैज्ञानिक नाम Anguilla bengalensis हो। यो वास्तविक ताजा पानीको ईल परिवार Anguillidae मा पर्छ।

वैज्ञानिक वर्गीकरणमा यसलाई ‘क्याटाड्रोमस’ माछा भनिन्छ। यसको अर्थ यो माछाले जीवनको अधिकांश वृद्धि अवधि नदी, ताल, जलाशय वा खारामिश्रित पानीमा बिताउँछ, तर प्रजननका लागि परिपक्व भएपछि समुन्द्रतर्फ फर्किन्छ।

राजबाम नदीका गहिरा भाग, ढुङ्गामुनि, हिलोयुक्त जलक्षेत्र, ताल, पोखरी र जलाशयमा बस्न सक्छ। नेपालका तराई तथा तल्लो नदी प्रणालीमा यसको उपस्थिति अभिलेख गरिएको छ।

राजबामको जीवनचक्र समुन्द्रको खुला पानीमा अण्डाबाट सुरु हुन्छ। अण्डाबाट निस्किएको बच्चा सामान्य माछाको भुराजस्तो हुँदैन। यसको शरीर पारदर्शी, पातजस्तो पातलो र छेउबाट च्यापिएको हुन्छ। यस अवस्थालाई ‘लेप्टोसेफालस’ भनिन्छ।

समुन्द्री धारासँगै यात्रा गरेपछि लार्भा नदीमुख नजिक पुग्छ र ‘ग्लास ईल’मा रूपान्तरण हुन्छ। ग्लास ईल सानो र लगभग पारदर्शी हुन्छ। शरीरमा बिस्तारै रङ विकास भएपछि त्यसलाई ‘एल्भर’ भनिन्छ।

एल्भर नदीको बहावविपरीत उकालो चढ्दै खोला, जलाशय, सिमसार र भित्री जलक्षेत्रसम्म पुग्न सक्छ। त्यसपछि नदीमा वर्षौँसम्म खाएर हुर्किने अवस्थालाई ‘यलो ईल’ भनिन्छ।

परिपक्व हुँदै जाँदा राजबामको पेटतिर चाँदीजस्तो रङ देखिन थाल्छ, आँखा ठूला हुन्छन् र लामो यात्राका लागि शरीरमा बोसो सञ्चित हुन्छ। यस अवस्थालाई ‘सिल्भर ईल’ भनिन्छ।

सिल्भर ईल नदीबाट तल झर्दै प्रजननका लागि पुनः समुन्द्रतर्फ जान्छ। अधिकांश वास्तविक ईलले समुन्द्रमा प्रजनन गरेपछि जीवनचक्र पूरा गर्ने वैज्ञानिक मान्यता छ।

नेपालका नदीमा पाइने Anguilla bengalensis ठ्याक्कै समुन्द्रको कुन क्षेत्रमा पुगेर प्रजनन गर्छ भन्ने विषय भने अझै पूर्ण रूपमा स्पष्ट भइसकेको छैन। हिन्द महासागरका केही क्षेत्र सम्भावित प्रजननस्थल मानिए पनि नेपाली नदीबाट निस्किएको वयस्क राजबामलाई वास्तविक प्रजननस्थलसम्म पछ्याउने पर्याप्त अध्ययन उपलब्ध छैन।

कुचिया : हिलोभित्र बस्ने र हावा सास फेर्ने माछा

नेपालको तराई, दलदल, धानखेत, सिमसार र सुस्त बग्ने पानीमा पाइने कुचियाको वैज्ञानिक नाम Monopterus cuchia हो। पुराना वैज्ञानिक अभिलेखमा यसलाई Amphipnous cuchia नामले पनि उल्लेख गरिएको पाइन्छ।

कुचिया वास्तविक राजबामसँग सम्बन्धित ईल होइन। यो स्वाम्प ईल समूहको ताजा पानीको माछा हो।

यसको शरीर अत्यन्त लामो, गोलाकार र सर्पजस्तो हुन्छ। स्पष्ट छातीका पखेटा हुँदैनन्। अक्सिजन कम भएको हिलोयुक्त पानीमा पनि बाँच्न सक्ने भएकाले यसको शरीर दलदलको जीवनका लागि विशेष रूपमा अनुकूलित हुन्छ।

कुचियाले हावाबाट समेत अक्सिजन लिन सक्छ। पानी सुक्दै गएपछि यो हिलोभित्र प्वाल बनाएर लुक्न सक्छ र प्रतिकूल अवस्थामा लामो समयसम्म निष्क्रिय रहन सक्छ।

वर्षा सुरु भएर जमिन भिजेपछि कुचिया पुनः सक्रिय भई बाहिर निस्कन्छ। यही कारण वर्षापछि खेत वा दलदलमा अचानक कुचिया देखिँदा स्थानीयलाई माछा त्यहीँ उत्पन्न भएको जस्तो लाग्न सक्छ।

तर कुचियाको प्रजनन समुन्द्रमा हुँदैन। यसले ताजा पानी, हिलो वा दलदली क्षेत्रमा नै अण्डा दिन्छ। यसको जीवनचक्र पूरा गर्न महासागर जानुपर्ने आवश्यकता हुँदैन।

कुचियाले साना माछा, भ्यागुताका बच्चा, गँड्यौला, कीरा तथा अन्य जलचर जीव खाने गर्छ। हिलोमा बस्ने, हावा सास फेर्न सक्ने र पानीबाहिर पनि केही समय बाँच्न सक्ने क्षमताका कारण यो राजबामभन्दा पूर्ण रूपमा फरक प्रजाति हो।

चुसी बाम : नाम बाम भए पनि वास्तविक ईल होइन

नेपालमा पाइने अर्को लामो माछा चुसी बाम अर्थात Mastacembelus armatus हो। अंग्रेजीमा यसलाई जिगज्याग ईल, टायर–ट्र्याक स्पाइनी ईल वा मार्बल्ड स्पाइनी ईल भनिन्छ।

यसको शरीर लामो भए पनि यो वास्तविक Anguilla समूहको ईल होइन। यसको पिठ्युँमा साना काँडा हुने भएकाले यसलाई ‘स्पाइनी ईल’ भनिएको हो।

चुसी बाम नेपालको ताजा पानीमा पाइने रैथाने माछामध्ये एक हो। यो कोशी, नारायणी, कर्णाली र महाकालीलगायत नदी प्रणालीमा पाइन्छ।

यसको थुतुनो केही लामो र चुच्चो हुन्छ। शरीरमा जिगज्याग, धर्का वा जालीजस्ता गाढा बुट्टा देखिन्छन्। पृष्ठीय पखेटाको अगाडिपट्टि अलग–अलग साना काँडा हुने भएकाले यसलाई राजबाम र कुचियाबाट छुट्याउन सकिन्छ।

यो नदी, खोला, पोखरी तथा अन्य ताजा पानीका क्षेत्रमा बस्छ। प्रजननका लागि समुन्द्रमा जाने राजबामको जीवनचक्र चुसी बाममा लागू हुँदैन।

वर्षामा खेतमा बाम कहाँबाट आउँछ?

वर्षायाममा नदी, खोल्सा, कुलो, पोखरी, सिमसार र धानखेतबीच अस्थायी जलसम्पर्क निर्माण हुन्छ। बाढी वा बढेको पानीसँगै नदीमा रहेका राजबाम र चुसी बाम नयाँ जलक्षेत्रमा प्रवेश गर्न सक्छन्।

पानी घटेपछि ती माछा खेत, खाल्डो, कुलो वा पोखरीमा रोकिएको अवस्थामा भेटिन सक्छन्। यसरी भेटिएको राजबाम नदी हुँदै माथिल्लो भूभागसम्म पुगेको हुन सक्छ।

कुचियाको अवस्था भने फरक हुन्छ। यो पहिलेदेखि नै खेतको डिल, हिलो, दलदल वा सिमसारको प्वालभित्र लुकेर बसेको हुन सक्छ। वर्षाले जमिन भिजाएपछि सक्रिय भएर बाहिर निस्कँदा एकाएक देखा परेको जस्तो लाग्छ।

त्यसैले वर्षामा खेतमा देखिएको प्रत्येक लाम्चो माछालाई समुन्द्रबाट आएको राजबाम ठान्नु वैज्ञानिक रूपमा गलत हुन सक्छ।

तीन माछालाई कसरी छुट्याउने?

राजबाम — Anguilla bengalensis

यसको टाउको पछाडि दुवैतर्फ स्पष्ट छातीका पखेटा हुन्छन्। पृष्ठीय, पुच्छर र गुदा पखेटा जोडिएर शरीरको पछिल्लो भागमा लामो निरन्तर किनार बनाउँछन्। शरीरमा धब्बा वा मटमैला बुट्टा देखिन सक्छन्। यो समुन्द्र र नदीबीच बसाइँ सर्ने वास्तविक ईल हो।

कुचिया — Monopterus cuchia

यसको शरीर लगभग समान मोटाइको, गोलाकार र अत्यन्त सर्पजस्तो हुन्छ। स्पष्ट छातीका पखेटा हुँदैनन्। शरीरमा राजबामको जस्तो लामो स्पष्ट पखेटाको किनार पनि देखिँदैन। यो हिलोमा प्वाल बनाउने, हावा सास फेर्ने र ताजा पानीमै प्रजनन गर्ने माछा हो।

चुसी बाम — Mastacembelus armatus

यसको थुतुनो लामो तथा केही चुच्चो हुन्छ। पिठ्युँमा अलग–अलग साना काँडा र शरीरमा जिगज्याग वा जालीजस्ता बुट्टा देखिन्छन्। यो ताजा पानीको काँडेदार ईलजस्तो माछा हो र प्रजननका लागि समुन्द्रमा जाँदैन।

अरस्तुदेखि बाँकी रहेको रहस्य

प्राचीन ग्रीक दार्शनिक अरस्तुले ईलका स्पष्ट अण्डा, बच्चा वा प्रजनन अङ्ग देख्न नसकेपछि ती हिलोबाट उत्पन्न हुने अनुमान गरेका थिए। त्यो धारणा गलत प्रमाणित भइसकेको छ।

आधुनिक विज्ञानले वास्तविक राजबामको सामान्य जीवनचक्र स्पष्ट पारेको छ—समुन्द्रमा जन्म, नदीमुखतर्फ लार्भाको यात्रा, नदीमा वर्षौँसम्म वृद्धि र प्रजननका लागि पुनः समुन्द्रतर्फ फिर्ती।

तर सबै रहस्य समाधान भएका छैनन्। धेरै उष्ण क्षेत्रीय ईल प्रजातिको निश्चित प्रजननस्थल कहाँ छ, वयस्क ईलले हजारौँ किलोमिटर यात्रा गर्दा दिशा कसरी पत्ता लगाउँछ र गहिरो समुन्द्रमा वास्तविक प्रजनन व्यवहार कसरी हुन्छ भन्ने विषय अझै अनुसन्धानकै चरणमा छन्।

संरक्षणका चुनौती

राजबामको जीवनचक्र सफल हुन नदीदेखि समुन्द्रसम्म निरन्तर जलमार्ग आवश्यक हुन्छ। बाँध, जलविद्युत संरचना, सिँचाइका अवरोध र नदीको कृत्रिम परिवर्तनले भुरालाई नदी चढ्न तथा वयस्कलाई समुन्द्र फर्किन कठिन बनाउन सक्छ।

प्रदूषण, नदीको प्राकृतिक बहाव परिवर्तन, सिमसार विनाश, विषादीको प्रयोग र अत्यधिक माछा मार्ने कार्यले राजबाम, कुचिया र चुसी बाम तीनै समूहलाई असर गर्छ।

नेपालमा जलविद्युत आयोजना, तटबन्ध वा सिँचाइ संरचना निर्माण गर्दा ठूला तथा व्यावसायिक माछाका लागि मात्र होइन, नदी, सिमसार र खेतबीच आवतजावत गर्ने कम अध्ययन भएका प्रजातिका लागि पनि सुरक्षित मार्ग र प्राकृतिक जलसम्पर्क जोगाउन आवश्यक छ।

निष्कर्ष

“नदीका पाहुना, समुन्द्रका सन्तान” भन्ने अभिव्यक्ति भारतीय धब्बेदार राजबामका लागि वैज्ञानिक रूपमा उपयुक्त छ। राजबाम समुन्द्रमा जन्मिन्छ, नदीमा हुर्किन्छ र प्रजननका लागि पुनः समुन्द्र फर्किन्छ।

तर वर्षायाममा हिलाम्मे खेतमा देखिने सबै लाम्चा माछामा यही कथा लागू हुँदैन। कुचिया हिलो र ताजा पानीमै बस्ने, हावा सास फेर्ने र स्थानीय जलक्षेत्रमै प्रजनन गर्ने माछा हो। चुसी बाम र अन्य स्पाइनी ईल पनि ताजा पानीकै प्रजाति हुन्।

अर्थात रहस्य बाम माछाको जीवनमा मात्र होइन, स्थानीय नामभित्र लुकेका फरक प्रजातिमा पनि छ। सही वैज्ञानिक पहिचानबिना एउटाको अद्भुत समुद्री यात्रालाई सबै लाम्चा माछाको साझा कथा बनाउनु तथ्यभन्दा रोचक कल्पना बढी हुन सक्छ।