‘ओल्ड इज गोल्ड’ : पर्दामा फर्किँदै नेपाली चलचित्रका दस ऐतिहासिक दस्तावेज

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

चलचित्र विकास बोर्डले नेपाली चलचित्रको ऐतिहासिक विरासतलाई नयाँ पुस्तासमक्ष पुर्‍याउने उद्देश्यसहित दस पुराना चलचित्रको विशेष प्रदर्शनी गर्ने भएको छ। बोर्डको २६औँ वार्षिकोत्सवअन्तर्गत ‘ओल्ड इज गोल्ड’ शीर्षकमा आयोजना हुने प्रदर्शनी साउन २२ देखि २७ गतेसम्म अर्थात अगस्ट ७ देखि १२ सम्म काठमाडौँस्थित बोर्ड परिसरमा सञ्चालन हुनेछ।

प्रदर्शनीमा तत्कालीन शाही नेपाली चलचित्र संस्थानबाट निर्माण भएका तथा चलचित्र विकास बोर्डको सङ्ग्रहालयमा डिजिटाइज गरी सुरक्षित राखिएका चलचित्र निःशुल्क देखाइनेछन्। यसले पुराना चलचित्रलाई सङ्ग्रहालय वा अभिलेखभित्र सीमित नराखी पुनः दर्शकमाझ ल्याउने प्रयासलाई संस्थागत रूप दिएको छ।

प्रदर्शनीको पहिलो दिन हिरासिंह खत्री निर्देशित ‘आमा’ देखाइनेछ। नेपाली भाषाको प्रारम्भिक संस्थागत चलचित्र इतिहाससँग जोडिएको ‘आमा’ले तत्कालीन समाज, परिवार, राष्ट्र र सामाजिक दायित्वलाई पर्दामा प्रस्तुत गरेको थियो। यसको पुनः प्रदर्शन केवल एउटा पुरानो चलचित्र हेर्ने अवसर नभई नेपाली चलचित्रको आरम्भिक कथाशैली र प्राविधिक अभ्यास बुझ्ने माध्यमसमेत हुनेछ।

दोस्रो दिन प्रकाश थापा निर्देशित ‘सिन्दूर’ र हिरासिंह खत्री निर्देशित ‘परिवर्तन’ प्रदर्शन हुनेछन्। त्यसपछि प्रकाश थापाको ‘मनको बाँध’, प्रदीप रिमालको ‘के घर के डेरा’, प्रेमबहादुर बस्न्यातको ‘कुमारी’, लक्ष्मीनाथ शर्माको ‘शान्तिदीप’, हिरासिंह खत्रीको ‘हिजो आज भोलि’, लक्ष्मीनाथ शर्माको ‘बदलिँदो आकाश’ र प्रकाश थापाको ‘जीवनरेखा’ क्रमशः प्रदर्शन गरिने चलचित्र विकास बोर्डले जनाएको छ।

यी चलचित्रले फरक समयका सामाजिक सम्बन्ध, पारिवारिक संरचना, शहर र गाउँको जीवन, आर्थिक असमानता, परम्परा, आधुनिकताको प्रभाव तथा नेपाली समाजभित्रका बदलिँदा मूल्यलाई दृश्य अभिलेखका रूपमा सुरक्षित गरेका छन्। त्यसैले तिनको महत्त्व मनोरञ्जनमा मात्र सीमित छैन। भाषा, पोषाक, वास्तुकला, संगीत, अभिनय शैली र तत्कालीन जनजीवन अध्ययन गर्न पनि यस्ता चलचित्र उपयोगी सामग्री हुन्।

चलचित्र अभिलेख संरक्षणमा सक्रिय प्राविधिक तथा अनुसन्धाताले पुराना फिल्मका मूल प्रिन्ट, ध्वनि सामग्री र नेगेटिभ बिग्रँदै गएको विषय वर्षौँदेखि उठाउँदै आएका छन्। द राइजिङ नेपालमा प्रकाशित एक विवरणअनुसार चलचित्र विकास बोर्डको अभिलेखमा रहेका केही पुराना प्रिन्ट कमजोर अवस्थामा भेटिएका थिए। विभिन्न श्रोतबाट दृश्य र ध्वनि सामग्री जुटाएर डिजिटाइजेसन, रङ सुधार, ध्वनि पुनर्संयोजन र फ्रेमगत सफाइ गर्न लामो समय लागेको थियो।

युनेस्कोले पनि श्रव्यदृश्य अभिलेखको संरक्षण विश्वव्यापी चुनौती बनेको उल्लेख गर्दै समयमै संरक्षण नगरे महत्वपूर्ण ऐतिहासिक सामग्री हराउन सक्ने चेतावनी दिएको छ। चलचित्रको डिजिटल प्रतिलिपि बनाउनु आवश्यक भए पनि त्यसलाई दीर्घकालीन रूपमा सुरक्षित राख्न नियमित प्राविधिक रूपान्तरण, सुरक्षित भण्डारण, मेटाडाटा व्यवस्थापन र दक्ष जनशक्ति चाहिन्छ।

यही कारण ‘ओल्ड इज गोल्ड’लाई सामान्य पुनःप्रदर्शनभन्दा फराकिलो दृष्टिले हेर्नुपर्ने हुन्छ। प्रदर्शनीले नेपाली चलचित्र इतिहासप्रति सार्वजनिक चासो बढाउन सक्छ, तर दीर्घकालीन उपलब्धिका लागि राष्ट्रिय चलचित्र अभिलेखको स्पष्ट नीति, पर्याप्त बजेट, सुरक्षित भण्डारण संरचना, प्रतिलिपि अधिकार व्यवस्थापन र अनुसन्धानकर्ताका लागि नियन्त्रित पहुँच आवश्यक छ।

कार्यक्रमको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष नयाँ पुस्तासँगको सम्बन्ध हो। अहिलेका धेरै दर्शकले पुराना नेपाली चलचित्रका गीत वा केही दृश्य सामाजिक सञ्जालमा देखे पनि सम्पूर्ण चलचित्र चलचित्रघरको पर्दामा हेर्ने अवसर पाएका छैनन्। पुनर्संरक्षित चलचित्रलाई उपयुक्त ध्वनि र दृश्य गुणस्तरसहित सार्वजनिक प्रदर्शन गर्दा पुरानो पुस्ताको स्मृति र नयाँ पुस्ताको जिज्ञासाबीच सम्बन्ध निर्माण हुन सक्छ।

बोर्डले एउटा चलचित्र प्रदर्शन हुने दिन दिउँसो १२ बजे र दुई चलचित्र प्रदर्शन हुने दिन बिहान ११ तथा दिउँसो २ बजे शो सञ्चालन गर्ने जनाएको छ। प्रवेश निःशुल्क राखिएकाले विद्यार्थी, चलचित्रकर्मी, अनुसन्धाता र सर्वसाधारणका लागि कार्यक्रममा सहभागी हुने अवसर खुला हुनेछ।

‘ओल्ड इज गोल्ड’ नेपाली चलचित्र संरक्षणको अन्तिम समाधान होइन, तर यसले संरक्षणको अर्थ केवल पुरानो सामग्री थन्क्याउनु नभई त्यसलाई सुरक्षित, अध्ययनयोग्य र सार्वजनिक रूपमा पुनर्जीवित गर्नु हो भन्ने सन्देश दिएको छ। प्रदर्शनीपछि बाँकी पुराना चलचित्रको खोज, डिजिटाइजेसन र पुनर्संरक्षणलाई निरन्तरता दिन सकिए यो कार्यक्रम नेपाली चलचित्र इतिहास संरक्षणको दीर्घकालीन अभियानमा महत्त्वपूर्ण चरण बन्न सक्छ।